جەلتوقسان وقيعاسىندا جاندايشاپتاردىڭ قاق ورتاسىندا جالعىز كەلە جاتقان ۋىزداي جاس قىزدىڭ فوتوسۋرەتٸ كٸمنٸڭ بولماسىن جٷرەگٸن ۋىلجىتا ەلجٸرەتٸپ, جانارىنا ەرٸكسٸز جاس تۇندىرادى. بۇل سۋرەت 33 جىل بويى دەرەكتٸ فيلمدەردە تالاي رەت كٶرسەتٸلٸپ, گازەت-جۋرنالداردا سان مەرتە جارييالانعان-تۇعىن. قايسار قىزدىڭ اتى-جٶنٸ – انار راحىمجانوۆا, شىعىس قازاقستان وبلىسى كاتونقاراعاي اۋدانى ەڭبەك اۋىلىنىڭ تۋماسى. بٷگٸندە الماتى قالاسىندا تۇراتىن ول ۇلىن ۇياعا, قىزىن قيياعا قوندىرىپ, نەمەرەلەرٸنٸڭ قىزىعىنا بٶلەنٸپ وتىر. دەسە دە جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ونىڭ جان جاراسىن سىزداتىپ, كٷنٸ كەشە بولعانداي كٶز الدىندا كٶلبەڭدەيدٸ.
«اۆتوبۋسقا تيەپ الىپ كەتتٸ»
1986 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى دٸنمۇحاممەد قوناەۆ قىزمەتٸنەن كەتٸپ, ونىڭ ورنىنا گەنناديي كولبيننٸڭ تاعايىندالعانى تۋرالى ەستٸگەن جاستار «قازاقتى قازاق باسقارۋ كەرەك!» دەپ ورتالىق الاڭعا بەت الدى. سولاردىڭ اراسىندا انار راحىمجانوۆا دا بار.
«سول كەزدەرٸ الماتىدا قۇرىلىستا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ەدٸم. قۇربىم ەكەۋٸمٸز قۇجاتتارىمىزدى جوعالتىپ الىپ, وقۋعا تاپسىرا الماي قالدىق. 16 جەلتوقسان كٷنٸ وسى جاعدايدى ەستٸگەننەن كەيٸن جۇمىسقا شىققىم كەلمەدٸ. جاتاقحانادا وتىرعانىمىزدا سىرتتا جٷرگەن جٸگٸتتەر دىبىس زورايتقىشپەن «ويان, قازاق! الاڭعا قاراي اتتا!» دەپ ۇران تاستادى. سٶيتٸپ رۋحتانىپ, قايراتتانىپ الاڭعا شىقتىق», – دەيدٸ ول.
شەرۋگە شىققان جاستاردى مۇزداي قارۋلانعان ەسكەريلەردٸڭ ۇرىپ-سوعىپ, قاماۋعا الىپ جاتقاندىعىن بٸلسە دە قايمىقپاعان 19 جاستاعى انار قۇربىسى گٷلشات تٶپەنوۆامەن بٸرگە قالىڭ توپتىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتكەن. «ساناڭىزدى ٷرەي بيلەمەدٸ مە?» دەگەن ساۋالىمىزعا كەيٸپكەرٸمٸز «ادام جاس كەزدە ەشتەڭەدەن قورىقپايدى ەكەن» دەپ جاۋاپ بەردٸ.
«قاۋمالاعان قالىڭ جۇرتتىڭ تولقىنىمەن الدىڭعى لەككە قالاي شىققانىمىزدى دا بايقاماي قالدىق. بٸر كەزدە ساقشىلار كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە لاپ قويدى. بەرٸ جان-جاققا جاپا-تارماعاي قاشا باستادى. بۇرىلا بەرٸپ قۇلاپ تٷستٸم. ورنىمنان كٶتەرٸلگەنٸمدە قارۋلى جاساقتار ۇستاپ الدى. شىنىمدى ايتسام, وسى سەتتە ٶزٸمدٸ ەمەس, تەپكٸنٸڭ استىندا قان-جوسا بولىپ جاتقان قازاق جٸگٸتتەرٸن ويلاپ, ەت جٷرەگٸم ەلجٸرەدٸ. بەينە بٸر يتجەككەنگە ايداعانداي قولعا تٷسكەندەردٸ اۆتوبۋستارعا تيەپ, الىپ كەتٸپ جاتتى. مەنٸ قاراساي اۋداندىق ميليتسييا بٶلٸمشەسٸنە جەتكٸزدٸ. باعىما وراي ونداعى ميليتسييانەرلەر كٸلەڭ قازاق جٸگٸتتەرٸ ەكەن. ماعان قول كٶتەرگەن ەشكٸم بولعان جوق», – دەيدٸ انار تٶلەگەنقىزى.
ارمانىنا بالتا شابىلعان
بٶلٸمشەدە ۇستالعانداردى تەرگەپ-تەكسەرٸپ, الدىنان, قىرىنان فوتوسۋرەتكە تٷسٸرٸپ جاتتى. جەتكٸزٸلگەن جاستاردىڭ كٶپتٸگٸ سونشا, تٸپتٸ ٸشكە سىيماي كەتكەن.
«تەرگەۋشٸگە اتى-جٶنٸمدٸ, قايدا جۇمىس ٸستەيتٸنٸمدٸ ايتتىم. سوڭىنان ەستٸسەم, كٶبٸسٸ ٶتٸرٸك ەسٸممەن تٸركەلٸپتٸ. ال گٷلشاتتى باسقا روۆد-عا جەتكٸزگەن ەدٸ. سول جاقتاعى ورىس ساقشىلارى ونى اياۋسىز ۇرىپ-سوققان. كەيٸن جاتاقحانادا كٶكالا قويداي تاياق جەگەن قۇربىمدى كٶرگەندە كەۋدەمدە كەك وتى قايناي تٷستٸ. بٸلەسٸز بە, ول قىزدىڭ ۇلتى قازاق بولعانى ٷشٸن عانا ەشبٸر اۋرۋحانا قابىلداماي قويعان. سونىڭ سالدارىنان سىرقاتى اسقىنىپ كەتتٸ. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن دەنساۋلىعى دەرٸگەرلەردٸڭ باقىلاۋىندا», – دەيدٸ انار راحىمجانوۆا.
كەيٸننەن جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جاستارعا, ونىڭ ٸشٸندە انار دا بار, 5 جىل بويى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسۋگە تىيىم سالىندى. باستىعى بولعان ۋكراين ەيەل وعان جانى اشىپ, جۇمىستان شىعارماعان. مىنا بەس كٷندٸك جالعاندا بەس جىل دەگەن نە تەيٸرٸ, ە دەگەنشە ۋاقىت سىرعىپ ٶتە شىقتى. الايدا جاڭادان كەلگەن باستىق وعان «الاڭعا شىقتىڭ, كٶتەرٸلٸسكە قاتىستىڭ!» دەپ دۇرىس مٸنەزدەمە جازىپ بەرمەي قويعان. سٶيتٸپ ونىڭ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولامىن دەگەن ارمانىنا بالتا شابىلعان-دى. «قارا تٸزٸمگە» ٸلٸنگەندٸكتەن باسقا جۇمىسقا ورنالاسا الماپتى. دەسە دە ساعى سىنباعان قايسار قىز ساۋدامەن اينالىسىپ, نەپاقاسىن ادال ەڭبەگٸمەن تاۋىپ كەلگەن. تۇرمىس قۇرىپ, دٷنيەگە ەكٸ پەرزەنت ەكەلدٸ.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٸزدەۋ سالدى
ال ەندٸ ماقالانىڭ باسىندا ايتقان فوتوسۋرەتكە قايتىپ ورالايىق. شاش ال دەسە باس الاتىن, قاباعىنان قار جاۋعان جاندايشاپتاردىڭ «ۋىسىندا» باسىن تٶمەن سالبىراتىپ كەلە جاتقان بۇيرا شاشتى, شاقپاق پالتو كيگەن قىزعا Facebook-تە ٸزدەۋ جارييالاعاندار بولىپتى. ال اناردىڭ ٶزٸ بۇل ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە تٸركەلمەگەن ەكەن.
«بۇل قىز تٸرٸ مە? تٸرٸ بولسا قايدا?» دەپ جازىپ, مەنٸڭ سۋرەتٸمدٸ سالعانداردى سٸڭٸلٸم جانار بايقاپ قالدى. استىنا پٸكٸر رەتٸندە «بۇل مەنمٸن» دەپ جاۋاپ قايتاردىم. وسىدان كەيٸن ماعان جان-جاقتان سان الۋان سۇراقتار اعىلدى. «راس پا? ونى قالاي دەلەلدەيسٸڭ? مٷمكٸن ەمەس!» دەگەندەر دە بولدى. بەرٸنە جاس كەزٸمدەگٸ سول شاش ٷلگٸسٸمەن تٷسكەن سۋرەتتەرٸمدٸ جٸبەردٸم. ال كٷزدٸك پالتومنان باياعىدا قۇراق كٶرپە تٸگٸپ تاستاعانبىز», – دەيدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
وسىلايشا ٸزدەگەندەر سۋرەتتەگٸ قىزدىڭ سول ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزگەن. ٶزٸن وسى ۋاقىتقا دەيٸن جارنامالاپ, ماقتاۋ ەستٸپ, ماراپات الۋعا ۇمتىلماعان اناردىڭ مۇنىسىنان قازاق قىزىنا تەن قاراپايىمدىلىق پەن ۇياڭدىقتى كٶرەمٸز.
– جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشى رەتٸندە تٸركەلۋ ويىما كەلمەپتٸ. بٸردە تۋىستارىم مەن تانىستارىمنىڭ ايتقان اقىلىمەن قالالىق ەكٸمدٸككە باردىم. جاۋاپتى ماماندار بەرٸن تەكسەرٸپ شىققان سوڭ ماعان «ەۋەلٸ اقتالعانىڭىز تۋرالى قۇجات ەكەلٸڭٸز» دەدٸ. بايقاسام, مۇنداي انىقتاما قاعاز الۋدىڭ ماشاقاتى كٶپ ەكەن. ەمبەسٸندە ۇزاق ۋاقىت كەرەك بولدى. ال مەنٸڭ جۇمىستان قولىم تيمەدٸ, – دەيدٸ انار تٶلەگەنقىزى.
*
مٸڭە, ەڭ قاستەرلٸ مەرەكەمٸز – تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ دە كەلدٸ. بٷگٸندە سٸز بەن بٸزدٸڭ ەگەمەن ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىز وتارشىلدىق ساياساتقا قارسى ۇرانداعان زييالىلارىمىزدىڭ, بوستاندىقتىڭ تۋىن جەلبٸرەتۋ ٷشٸن قاسىق قانى قالعانشا كٷرەسكەن باتىر بابالارىمىزدىڭ, جەلتوقساننىڭ ىزعارىندا جٷرەك جۇتىپ الاڭعا بەتتەگەن نامىسشىل قىز-جٸگٸتتەرٸمٸزدٸڭ ارقاسى. وسى ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان انار راحىمجانوۆانىڭ فوتوسۋرەتٸ قازاق قىزدارىنىڭ قايسارلىعى مەن ٶجەتتٸلٸگٸنٸڭ تاعى بٸر دەلەلٸ رەتٸندە تاريح بەتٸندە مەڭگٸ تاسپالاناتىنى انىق.
