Tarih tamyrshysy

Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyq jylnamasynan atqarǵan isimen de, azamattyq belsendiligimen de oiyp turyp oryn alatyn aitýly tulǵalardyń biri de biregeii, kórnekti ǵalym, qoǵam qairatkeri, akademik, marqum Manash Qozybaev ekendigi anyq. Egemendiktiń alǵashqy sátinen birtýar ǵalym Elbasynyń senimdi serikteriniń biri retinde táýelsizdigimizdiń nyǵaiýy men memleketimizdiń qalyptasýyna orasan zor eńbek sińirdi. Ataqty ǵalymnyń 85 jyldyq mereitoiy biyl erekshe atalyp ótilýde. Tarlan tarihshynyń talai qoltańbasy basylǵan el gazeti «Egemen Qazaqstan» osy mereitoiǵa bailanysty ǵalymnyń esimi berilgen Soltústik Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń rektory Serik Ómirbaevtyń maqalasyn jariialaýdy jón kórdi.

«Erim dep emirenetin el bolmasa, elim dep eziletin er qaidan bolsyn» degen sózdiń astarynan ult úshin basyn báigege tikken tulǵalardyń erekshe bolmysy jaily tanymdy ańǵarý qiyn emes. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy qar­sańynda Qazaqstan jylna­masynan atqarǵan isimen de, aza­mattyq belsendiligimen de oiyp turyp oryn alatyn maqtanyshtarymyz eske tú­setini zańdy. Mundai birtýar tul­ǵa­lar egemendigimizdiń eleń-alań sha­ǵynda Elbasymyzdyń se­­nim­di, syralǵy serikteri re­­tin­de memleketimizdiń qa­lyp­­ta­sýyna ushan-teńiz eń­bek si­ńir­di. Solardyń biri Mem­­le­ket­tik syilyqtyń já­ne Qa­zaqstan Respýblikasy Pre­­zi­dentiniń Beibitshilik jáne ke­li­sim syilyǵynyń laý­­reaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qairatkeri, aka­demik Manash Qabashuly Qo­zybaev desek, qatelese qoi­mas­pyz. Biyl 85 jyldyq me­reitoiy onyń esimi be­­ril­­gen Soltústik Qazaqstan mem­­lekettik ýniversitetinde ha­­lyq­aralyq konferentsiia aia­sy­n­da atap ótiledi. Tarihshy ǵa­lymdarymyz Sh.Ýálihanov atyn­daǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń ujymymen birlesip «Ulttyq tarih ta­m­yr­shy­sy» atty ǵylymi jinaq ázir­lep shyǵardy. Oǵan ǵu­la­ma ǵalymnyń buǵan deiin ja­riia­lanbaǵan maqalalarymen qosa «Qozybaev oqýlary» dás­túr­­li is-sharalarynyń tarihi shejiresi toptastyrylǵan. Eli-­ miz óz jolyn tańdap, damý jolyna túsken kezde Manash aǵamyz Prezidenttiń tikelei tapsyrmalaryn jan-tánimen oryndap, jas memleketimizdiń ornyǵýyna belsene aralasty. Bilikti tarihshy retinde jańa ómirdegi tarihi shyn­dyqqa negizdelgen resmi qujattardy daiyndaýǵa, keńes kezeńinde búrkemelengen aqtańdaqtardy ashýǵa, tamyry tereń ulttyq ta­rihty qaita jańǵyrtýǵa qal­­­tqysyz qyzmet etti. El ta­rihyn­da óshpes iz qal­dyr­ǵan bi­re­­gei tulǵanyń esimin ulyq­­taý maqsatymen 2003 jy­ly Sol­tústik Qazaqstan mem­lekettik ýniversitetine esimi berilip, eskertkish músin ornatyldy, murajai ashyldy.

Ýniversitet qabyrǵasynda bilikti akademiktiń qurmetine ǵalymdardyń bas qosýy, Otan tarihynyń irgeli məseleleri boiynsha jinaqtalǵan oi-tujyrymdardyń, teoriialyq-ədistemelik negizderdiń talqy­la­nýy dástúrge ainalǵan. Qazaq hal­qy óziniń san ǵasyrlyq ta­rihynda talai oqiǵalardy ba­sy­­nan keshirdi. Qasym, Haq­na­zar, Təýke, Abylai handar bilik qurǵan qazaq halqy joń­ǵar­larmen arpalysty. «Bólip al­ da, bilei ber» saiasatyn júr­­gi­z­gen patsha úkimetiniń otar­­laý ezgisine qarsy turdy. Áperbaqan keńestik zulmat pen qa­siretti ainalyp óte almady. Ǵasyrlar boiy shekken qaiǵy-qasiretimiz totalitarlyq sy­ńar­jaq saiasatqa negizdelip, tarihymyz aiaýsyz burmalandy. Ony qaita qaraý, ǵylymi negizdelgen teoriialyq-ədis­na­malyq turǵydan zerdeleý mə­se­lesi tek təýelsizdikten keiin ǵana qolǵa alyndy. Qatań qa­lyptasqan sanany birden óz­gertý ońai emes. Degenmen, ót­peli kezeńde Otan tarihyn zer­deleý baǵytynda saliqaly betburystardyń jasalýy M.Qozybaevtyń esimimen tyǵyz bailanysty. Ǵalymnyń shyǵar­mashylyǵyn saralap qarasaq, də­ýir erekshelikteri onyń eń­bek­terinen aiqyn seziledi. Ót­kir oi-tujyrymdar aita bi­lýi­men daralanady. Onyń Z.Golikovamen birlesip jazǵan «Zolotoi fond partii (iz opy­ta kadrovoi politiki KPSS)» monografiiasy kezinde sola­qai synǵa ushyrady. Eńbekte bas­shy partiia kadrlaryn tár­bieleý, ornalastyrý másele­le­ri boiynsha aitylǵan kem­shi­likterdi tilge tiek etken báz­bireýler joǵary oryndarǵa aryzdar joldady. Monografiia Qazaqstan Kompartiiasynyń HIV sezinde synǵa ushyrap, ǵa­lymnyń basyna aýyr kúnder týdy. «Stýdent bolyp júrgen ke­zimde bizdiń ustazymyz, professor Ermuqan Bekmahanov Kenesary qozǵalysy kontseptsiia­sy úshin jer aýdaryldy. 1972 jyly Z. Golikova degen kisimen biri­gip monografiia shyǵardym. Biraq sol kitaptaǵy keibir erkin oilarym úshin qýǵynǵa tústim. On jeti jyl eńbegim zaia ketip, Qazaqstan KOKP janyndaǵy partiia institýtyndaǵy qyzmetimnen ke­tý­ge májbúr boldym», deidi este­likteriniń birinde aǵamyz.

Ol óziniń sanaly ǵumyry­nyń 40 jylyn ǵylym jolyna arnady, tarih ǵylymyn damytýǵa zor eńbek sińirdi. Bas­tapqyda ǵylymdaǵy iz­denis­terin ólketaný, Qazaq­s­tan­nyń Uly Otan soǵy­syn­da­ǵy jeńisine qosqan úle­sin zer­­de­leýden bas­tap, keiin ǵy­­ly­­mi zertteý aiasyn keńei­tip, qazaq halqynyń shyǵý te­­gi, ór­keniettegi orny, HH ǵa­­syr­­dyń qa­siretti taǵdyry tý­­ra­ly tutas ga­lereia jasa­dy. Qazaq halqynyń tili, di­li, dini, mədenietiniń ózekti mə­se­lelerine arnalǵan eńbekteri – bir tóbe. Ǵalym-qairatker qo­­ǵam­tanýshylardyń aldyńǵy qa­­tarynda Otan tarihyn əleý­mettik-ekonomikalyq for­ma­tsiialar men órkeniettik talǵam men talap negizinde jańasha zer­de­leý, qazaq memlekettigi, qazaq-jońǵar soǵysy, Resei imperiiasynyń otarshyldyq-basqynshylyq saia­saty týraly júie­li túr­de saralap, ǵylymi-teo­­­riialyq tujyrymdama qa­lyp­­­tastyrdy. Otantaný ǵy­lym­yn jańa satyǵa kóterdi. Álemdik tarihi úderister men órkeniettegi qazaq halqynyń ornyn anyqtaýǵa atsalysty. Bir sózben aitqanda, Otan ta­rihynyń tarihnamasy men de­rek­tanýy – osynyń bəri ja­ńasha oilaý biiginen taldandy.

Onyń ǵylym salasyna qos­qan zor úlesin saiasi qýǵyn-súr­gin­niń qurbandaryn anyqtaý jəne olardy aqtaý jolyndaǵy aza­mat­tyq belsendiliginen bó­lip qaraýǵa bolmaidy. Alash qoz­ǵalysyn ult-azattyq qoz­ǵalysynyń quramdas bó­li­gi retinde qarastyryp, ul­ttyq-demokratiialyq ba­ǵy­tyn birizdilendirdi. Bir este­li­gin­de: «1957 jyly men Cheliabi ob­lystyq arhivinde istedim. Son­da Muhametjan Seralin men Ahmet Baitur­sy­novtyń Qos­tanai ólkesin ta­rihi-etno­­­grafiialyq, ekonomi­ka­­lyq jaǵynan qazaq jeri eken­di­gin dá­lel­degen bir hatymen ta­ny­syp tań qaldym»,  dei ke­lip, Alash arystarynyń Otanyna adal qyzmet etken jan­keshti kúresine baǵa beredi. Ke­nesary Qasymov, Janqoja Nur­muhamedov, Əbdiǵappar Jan­bosynov bastaǵan ult-azat­tyq qozǵalystary men Alash­orda avtonomiiasyna qa­tys­ty aýqymdy zertteýler júrgizdi. «Istoriia i sovre­mennost», «Aqtańdaqtar aqiqaty», «Jaýǵa shaptym tý bailap», «Tarih zerdesi» (2 tomdyq), «Problemy otechest­vennoi istorii: metodologiia, istoriografiia, i istochniki» (2 tomdyq), «Trýd vo imia pobedy» jəne taǵy da basqa eńbekterinde memleketimiz, təýelsizdigimiz jaily keńinen tolǵanady.

Ǵalym shyǵarmashylyǵyn­da­ǵy bir erekshelik ult­jan­dy­lyq pen ulttyq múdde jolynda qyzmet etýdegi azamattyq bei­nesi der edik. Memleket qu­rý­daǵy adamǵa qajetti eń ulyq qasietter ulttyq múdde turǵysynan qarastyrylyp, «Ult elitasy – qairatker, ja­sam­paz, daýylpaz jan. Qai­ratkerlik uly iste tanylady. Uly is halyq múddesinen týyndaidy», degen paiymdarmen óriledi. Ǵasyrlar toǵysynda Sh.Ýəlihanov atyndaǵy Ta­rih jəne etnologiia institý­tyn bas­qara júrip, ulttyq tarih­namaǵa eki olja saldy. Biri – «Qazaqstan Respýblikasynda ta­rihi sanany qalyptastyrý tujyrymdamasyn», ekinshisi – bes tomnan turatyn «Qazaqstan ta­­rihy» akademiialyq ba­sy­ly­mnyń alǵashqy úsh tomyn jaryqqa shyǵarýy. Bul eńbek­ter­de tarih biliminiń negizgi basymdyqtary, tarih bilimi men oqý-aǵartýdy reformalaý joldary dəiektelgen.

Aldymyzda Otan tarihyn zer­deleý, óskeleń urpaq boiyna «Məńgilik El» ulttyq ideia­syn uialatý sekildi mindetter tur. Bul oraida, eline, jerine, hal­qyna adal qyzmet etken ar­­da­qty azamattardyń ómiri ar­qyly jarqyn belesterge um­tyl­d­yrýdyń mán-mańyzy zor. «Ainalaiyn Otanym, Esińe al, Manash balańdy», dep ǵalymnyń ózi tolǵanǵandai, Otany aman turǵanda er esimi umytylmaidy.

M.Qozybaev atyndaǵy Sol­tústik Qazaqstan memlekettik ýniversiteti – óńirdegi jalǵyz memlekettik joǵary oqý orny bol­­ǵandyqtan, tarih jáne ále­­ý­­­mettik-gýmanitarlyq pán­­­­­der­ kafedrasy Qazaqstan ta­ri­hy jáne áleýmettik-gý­ma­­ni­tar­lyq pánder kafed­ra­­sy bolyp óz­ger­tildi. Ka­fed­ra­nyń qyzmeti ar­qyly tarih bilimin jandandyrý, kadr əleý­etimen qamtamasyz etý múm­kindikteri týyp otyr. «Manashtaný» dáris kýrsy engi­zilip, ǵalymnyń ǵumyry men qyzmeti, qundy eńbekteri, ultjandylyq, otanshyldyq biregeilik ustanymdary talmai nasihattalatyn bolady. «Akademik Manash Qozybaev» tós­belgisiniń belgilenýi de ar­daqty aǵamyzǵa degen qur­mettiń bir aiǵaǵy bolsa kerek. Kórnekti ǵalym, qoǵam qairatkeri Manash Qozybaevtyń ómirlik qaǵidasyna ainalǵan eldiń táýelsizdigi, ulttyń muraty máńgilik jasai bereri kúmánsiz.

Serik ÓMIRBAEV,

M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń rektory,

ekonomika ǵylymdarynyń doktory, professor

"Egemen Qazaqstan" gazeti