قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىق جىلناماسىنان اتقارعان ٸسٸمەن دە, ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸمەن دە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ, كٶرنەكتٸ عالىم, قوعام قايراتكەرٸ, اكادەميك, مارقۇم ماناش قوزىباەۆ ەكەندٸگٸ انىق. ەگەمەندٸكتٸڭ العاشقى سەتٸنەن بٸرتۋار عالىم ەلباسىنىڭ سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ نىعايۋى مەن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋىنا وراسان زور ەڭبەك سٸڭٸردٸ. اتاقتى عالىمنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويى بيىل ەرەكشە اتالىپ ٶتٸلۋدە. تارلان تاريحشىنىڭ تالاي قولتاڭباسى باسىلعان ەل گازەتٸ «ەگەمەن قازاقستان» وسى مەرەيتويعا بايلانىستى عالىمنىڭ ەسٸمٸ بەرٸلگەن سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى سەرٸك ٶمٸرباەۆتىڭ ماقالاسىن جارييالاۋدى جٶن كٶردٸ.
«ەرٸم دەپ ەمٸرەنەتٸن ەل بولماسا, ەلٸم دەپ ەزٸلەتٸن ەر قايدان بولسىن» دەگەن سٶزدٸڭ استارىنان ۇلت ٷشٸن باسىن بەيگەگە تٸككەن تۇلعالاردىڭ ەرەكشە بولمىسى جايلى تانىمدى اڭعارۋ قيىن ەمەس. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستان جىلناماسىنان اتقارعان ٸسٸمەن دە, ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸمەن دە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن ماقتانىشتارىمىز ەسكە تٷسەتٸنٸ زاڭدى. مۇنداي بٸرتۋار تۇلعالار ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ەلباسىمىزدىڭ سەنٸمدٸ, سىرالعى سەرٸكتەرٸ رەتٸندە مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋىنا ۇشان-تەڭٸز ەڭبەك سٸڭٸردٸ. سولاردىڭ بٸرٸ مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ بەيبٸتشٸلٸك جەنە كەلٸسٸم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن عىلىم قايراتكەرٸ, اكادەميك ماناش قاباشۇلى قوزىباەۆ دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. بيىل 85 جىلدىق مەرەيتويى ونىڭ ەسٸمٸ بەرٸلگەن سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە حالىقارالىق كونفەرەنتسييا اياسىندا اتاپ ٶتٸلەدٸ. تاريحشى عالىمدارىمىز ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمىمەن بٸرلەسٸپ «ۇلتتىق تاريح تامىرشىسى» اتتى عىلىمي جيناق ەزٸرلەپ شىعاردى. وعان عۇلاما عالىمنىڭ بۇعان دەيٸن جارييالانباعان ماقالالارىمەن قوسا «قوزىباەۆ وقۋلارى» دەستٷرلٸ ٸس-شارالارىنىڭ تاريحي شەجٸرەسٸ توپتاستىرىلعان. ەلٸ- مٸز ٶز جولىن تاڭداپ, دامۋ جولىنا تٷسكەن كەزدە ماناش اعامىز پرەزيدەنتتٸڭ تٸكەلەي تاپسىرمالارىن جان-تەنٸمەن ورىنداپ, جاس مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ورنىعۋىنا بەلسەنە ارالاستى. بٸلٸكتٸ تاريحشى رەتٸندە جاڭا ٶمٸردەگٸ تاريحي شىندىققا نەگٸزدەلگەن رەسمي قۇجاتتاردى دايىنداۋعا, كەڭەس كەزەڭٸندە بٷركەمەلەنگەن اقتاڭداقتاردى اشۋعا, تامىرى تەرەڭ ۇلتتىق تاريحتى قايتا جاڭعىرتۋعا قالتقىسىز قىزمەت ەتتٸ. ەل تاريحىندا ٶشپەس ٸز قالدىرعان بٸرەگەي تۇلعانىڭ ەسٸمٸن ۇلىقتاۋ ماقساتىمەن 2003 جىلى سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنە ەسٸمٸ بەرٸلٸپ, ەسكەرتكٸش مٷسٸن ورناتىلدى, مۇراجاي اشىلدى.
ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا بٸلٸكتٸ اكادەميكتٸڭ قۇرمەتٸنە عالىمداردىڭ باس قوسۋى, وتان تاريحىنىڭ ٸرگەلٸ مəسەلەلەرٸ بويىنشا جيناقتالعان وي-تۇجىرىمداردىڭ, تەورييالىق-əدٸستەمەلٸك نەگٸزدەردٸڭ تالقىلانۋى دەستٷرگە اينالعان. قازاق حالقى ٶزٸنٸڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا تالاي وقيعالاردى باسىنان كەشٸردٸ. قاسىم, حاقنازار, تəۋكە, ابىلاي حاندار بيلٸك قۇرعان قازاق حالقى جوڭعارلارمەن ارپالىستى. «بٶلٸپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىن جٷرگٸزگەن پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارلاۋ ەزگٸسٸنە قارسى تۇردى. ەپەرباقان كەڭەستٸك زۇلمات پەن قاسٸرەتتٸ اينالىپ ٶتە المادى. عاسىرلار بويى شەككەن قايعى-قاسٸرەتٸمٸز توتاليتارلىق سىڭارجاق ساياساتقا نەگٸزدەلٸپ, تاريحىمىز اياۋسىز بۇرمالاندى. ونى قايتا قاراۋ, عىلىمي نەگٸزدەلگەن تەورييالىق-əدٸسنامالىق تۇرعىدان زەردەلەۋ مəسەلەسٸ تەك تəۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن عانا قولعا الىندى. قاتاڭ قالىپتاسقان سانانى بٸردەن ٶزگەرتۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, ٶتپەلٸ كەزەڭدە وتان تاريحىن زەردەلەۋ باعىتىندا ساليقالى بەتبۇرىستاردىڭ جاسالۋى م.قوزىباەۆتىڭ ەسٸمٸمەن تىعىز بايلانىستى. عالىمنىڭ شىعارماشىلىعىن سارالاپ قاراساق, دəۋٸر ەرەكشەلٸكتەرٸ ونىڭ ەڭبەكتەرٸنەن ايقىن سەزٸلەدٸ. ٶتكٸر وي-تۇجىرىمدار ايتا بٸلۋٸمەن دارالانادى. ونىڭ ز.گوليكوۆامەن بٸرلەسٸپ جازعان «زولوتوي فوند پارتيي (يز وپىتا كادروۆوي پوليتيكي كپسس)» مونوگرافيياسى كەزٸندە سولاقاي سىنعا ۇشىرادى. ەڭبەكتە باسشى پارتييا كادرلارىن تەربيەلەۋ, ورنالاستىرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ايتىلعان كەمشٸلٸكتەردٸ تٸلگە تيەك ەتكەن بەزبٸرەۋلەر جوعارى ورىندارعا ارىزدار جولدادى. مونوگرافييا قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ حIV سەزٸندە سىنعا ۇشىراپ, عالىمنىڭ باسىنا اۋىر كٷندەر تۋدى. «ستۋدەنت بولىپ جٷرگەن كەزٸمدە بٸزدٸڭ ۇستازىمىز, پروفەسسور ەرمۇقان بەكماحانوۆ كەنەسارى قوزعالىسى كونتسەپتسيياسى ٷشٸن جەر اۋدارىلدى. 1972 جىلى ز. گوليكوۆا دەگەن كٸسٸمەن بٸرٸگٸپ مونوگرافييا شىعاردىم. بٸراق سول كٸتاپتاعى كەيبٸر ەركٸن ويلارىم ٷشٸن قۋعىنعا تٷستٸم. ون جەتٸ جىل ەڭبەگٸم زايا كەتٸپ, قازاقستان كوكپ جانىنداعى پارتييا ينستيتۋتىنداعى قىزمەتٸمنەن كەتۋگە مەجبٷر بولدىم», دەيدٸ ەستەلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸندە اعامىز.
ول ٶزٸنٸڭ سانالى عۇمىرىنىڭ 40 جىلىن عىلىم جولىنا ارنادى, تاريح عىلىمىن دامىتۋعا زور ەڭبەك سٸڭٸردٸ. باستاپقىدا عىلىمداعى ٸزدەنٸستەرٸن ٶلكەتانۋ, قازاقستاننىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭٸسٸنە قوسقان ٷلەسٸن زەردەلەۋدەن باستاپ, كەيٸن عىلىمي زەرتتەۋ اياسىن كەڭەيتٸپ, قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگٸ, ٶركەنيەتتەگٸ ورنى, حح عاسىردىڭ قاسٸرەتتٸ تاعدىرى تۋرالى تۇتاس گالەرەيا جاسادى. قازاق حالقىنىڭ تٸلٸ, دٸلٸ, دٸنٸ, مəدەنيەتٸنٸڭ ٶزەكتٸ مəسەلەلەرٸنە ارنالعان ەڭبەكتەرٸ – بٸر تٶبە. عالىم-قايراتكەر قوعامتانۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا وتان تاريحىن əلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق فورماتسييالار مەن ٶركەنيەتتٸك تالعام مەن تالاپ نەگٸزٸندە جاڭاشا زەردەلەۋ, قازاق مەملەكەتتٸگٸ, قازاق-جوڭعار سوعىسى, رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارشىلدىق-باسقىنشىلىق ساياساتى تۋرالى جٷيەلٸ تٷردە سارالاپ, عىلىمي-تەورييالىق تۇجىرىمداما قالىپتاستىردى. وتانتانۋ عىلىمىن جاڭا ساتىعا كٶتەردٸ. ەلەمدٸك تاريحي ٷدەرٸستەر مەن ٶركەنيەتتەگٸ قازاق حالقىنىڭ ورنىن انىقتاۋعا اتسالىستى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وتان تاريحىنىڭ تاريحناماسى مەن دەرەكتانۋى – وسىنىڭ بəرٸ جاڭاشا ويلاۋ بيٸگٸنەن تالداندى.
ونىڭ عىلىم سالاسىنا قوسقان زور ٷلەسٸن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ قۇرباندارىن انىقتاۋ جəنە ولاردى اقتاۋ جولىنداعى ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸنەن بٶلٸپ قاراۋعا بولمايدى. الاش قوزعالىسىن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرىپ, ۇلتتىق-دەموكراتييالىق باعىتىن بٸرٸزدٸلەندٸردٸ. بٸر ەستەلٸگٸندە: «1957 جىلى مەن چەليابٸ وبلىستىق ارحيۆٸندە ٸستەدٸم. سوندا مۇحامەتجان سەرالين مەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قوستاناي ٶلكەسٸن تاريحي-ەتنوگرافييالىق, ەكونوميكالىق جاعىنان قازاق جەرٸ ەكەندٸگٸن دەلەلدەگەن بٸر حاتىمەن تانىسىپ تاڭ قالدىم», دەي كەلٸپ, الاش ارىستارىنىڭ وتانىنا ادال قىزمەت ەتكەن جانكەشتٸ كٷرەسٸنە باعا بەرەدٸ. كەنەسارى قاسىموۆ, جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆ, Əبدٸعاپپار جانبوسىنوۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى مەن الاشوردا اۆتونوميياسىنا قاتىستى اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزدٸ. «يستورييا ي سوۆرەمەننوست», «اقتاڭداقتار اقيقاتى», «جاۋعا شاپتىم تۋ بايلاپ», «تاريح زەردەسٸ» (2 تومدىق), «پروبلەمى وتەچەستۆەننوي يستوريي: مەتودولوگييا, يستوريوگرافييا, ي يستوچنيكي» (2 تومدىق), «ترۋد ۆو يميا پوبەدى» جəنە تاعى دا باسقا ەڭبەكتەرٸندە مەملەكەتٸمٸز, تəۋەلسٸزدٸگٸمٸز جايلى كەڭٸنەن تولعانادى.
عالىم شىعارماشىلىعىنداعى بٸر ەرەكشەلٸك ۇلتجاندىلىق پەن ۇلتتىق مٷددە جولىندا قىزمەت ەتۋدەگٸ ازاماتتىق بەينەسٸ دەر ەدٸك. مەملەكەت قۇرۋداعى ادامعا قاجەتتٸ ەڭ ۇلىق قاسيەتتەر ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان قاراستىرىلىپ, «ۇلت ەليتاسى – قايراتكەر, جاسامپاز, داۋىلپاز جان. قايراتكەرلٸك ۇلى ٸستە تانىلادى. ۇلى ٸس حالىق مٷددەسٸنەن تۋىندايدى», دەگەن پايىمدارمەن ٶرٸلەدٸ. عاسىرلار توعىسىندا ش.ۋəليحانوۆ اتىنداعى تاريح جəنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىن باسقارا جٷرٸپ, ۇلتتىق تاريحناماعا ەكٸ ولجا سالدى. بٸرٸ – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىن», ەكٸنشٸسٸ – بەس تومنان تۇراتىن «قازاقستان تاريحى» اكادەمييالىق باسىلىمنىڭ العاشقى ٷش تومىن جارىققا شىعارۋى. بۇل ەڭبەكتەردە تاريح بٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارى, تاريح بٸلٸمٸ مەن وقۋ-اعارتۋدى رەفورمالاۋ جولدارى دəيەكتەلگەن.
الدىمىزدا وتان تاريحىن زەردەلەۋ, ٶسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا «مəڭگٸلٸك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ۇيالاتۋ سەكٸلدٸ مٸندەتتەر تۇر. بۇل ورايدا, ەلٸنە, جەرٸنە, حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن ارداقتى ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸ ارقىلى جارقىن بەلەستەرگە ۇمتىلدىرۋدىڭ مەن-ماڭىزى زور. «اينالايىن وتانىم, ەسٸڭە ال, ماناش بالاڭدى», دەپ عالىمنىڭ ٶزٸ تولعانعانداي, وتانى امان تۇرعاندا ەر ەسٸمٸ ۇمىتىلمايدى.
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ – ٶڭٸردەگٸ جالعىز مەملەكەتتٸك جوعارى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, تاريح جەنە ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق پەندەر كافەدراسى قازاقستان تاريحى جەنە ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق پەندەر كافەدراسى بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. كافەدرانىڭ قىزمەتٸ ارقىلى تاريح بٸلٸمٸن جانداندىرۋ, كادر əلەۋەتٸمەن قامتاماسىز ەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ تۋىپ وتىر. «ماناشتانۋ» دەرٸس كۋرسى ەنگٸزٸلٸپ, عالىمنىڭ عۇمىرى مەن قىزمەتٸ, قۇندى ەڭبەكتەرٸ, ۇلتجاندىلىق, وتانشىلدىق بٸرەگەيلٸك ۇستانىمدارى تالماي ناسيحاتتالاتىن بولادى. «اكادەميك ماناش قوزىباەۆ» تٶسبەلگٸسٸنٸڭ بەلگٸلەنۋٸ دە ارداقتى اعامىزعا دەگەن قۇرمەتتٸڭ بٸر ايعاعى بولسا كەرەك. كٶرنەكتٸ عالىم, قوعام قايراتكەرٸ ماناش قوزىباەۆتىڭ ٶمٸرلٸك قاعيداسىنا اينالعان ەلدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ, ۇلتتىڭ مۇراتى مەڭگٸلٸك جاساي بەرەرٸ كٷمەنسٸز.
سەرٸك ٶمٸرباەۆ,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpeg)