
Qazaq jeri álemdik mańyzy bar uly oqiǵalar men ózgeristerdi san ret bastan ótkizgen. Olardyń birazy dúnie júzi tarihynan laiyqty ornyn taýyp otyr. Máselen, IV ǵasyrda ǵundardyń túrtki bolýymen bastalǵan halyqtardyń uly qonys aýdarýy Rim imperiiasynyń kúireýine ákelse, ejelgi dáýirden bastaý alǵan Uly Jibek jolynyń taǵdyrynda da qazaq dalasynyń yqpaly aitarlyqtai.
Tarihi derekterge júginsek, qazaqtyń qut mekenin alys-jaqyn halyqtar men memleketter túrlishe ataǵanmen, bolmys-bitimin negizinen dalamen bailanystyrǵanyn baiqaimyz. Ejelgi rýstikter «Polovetster dalasy» dep bilse, orta ǵasyrlardaǵy arab jazbalarynda «Mafazat-al gýz» (oǵyz dalasy), parsy avtorlarynda «Dasht-i qypshaq» (Qypshaq dalasy), «Ýlýs va el qazaq» (Qazaq ulysy) degen ataýlar kezdesedi. Ejelgi dúnie men orta ǵasyrlar tarihynyń maitalman mamany L.N.Gýmilev osylardyń bárin oi eleginen ótkize, ótken ǵasyrda «Drevniaia Rýs i Velikaia step» ataýymen tamasha monografiiasyn jazǵany belgili.
Dalamyz ben elimizdi qysqa da nusqa túrde ulyqtaýdyń juldyzdy sáti 2014 jyly týdy. 17 qańtar kúni Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna joldaýyn jariialap, budan bylaida ulttyq ideiamyz «Máńgilik El» ekenin pash etti. Baiyrǵy babalarymyz qapysyz tapqan ári urpaǵyna tastaǵy jazýlarymen amanattaǵan bul qazyna ǵasyrlar eleginen ótip, Táýelsizdigimizdi nyǵaitýǵa, eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýimizge septesetinine esh kúmán joq. «Máńgilik el» qurý Eýraziianyń saiyn dalasyn mekendegen halyqtyń ejelden uly armany edi.
Prezidenttiń intellektýaldyq izdenisi Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toilaý ústinde tamasha paiym-tujyrymmen kómkerildi. Saltanatty jiynda ol: «Osynaý keń-baitaq Uly Dalanyń kóginde baq juldyzy bolyp Jańa Qazaqstan dúniege keldi. Bizdiń Qazaqstanymyz – uly isterdiń uiytqysy bolǵan Uly Dala Eli!» degen edi.
Táýelsizdiginiń shirek ǵasyry ishinde dál Qazaqstandai tabystarǵa jetken memleketter kóp emes. Tarihi ýaqyt ólshemimen kelgende, 25 jyl – qas-qaǵym ǵana sát. Al bar bolý men joq bolýdyń dilemmasy aldynda turǵan naqty memleket pen onyń azamattary úshin 25 jyl az ýaqyt emes. Aqiqat mynada: jańadan shańyraq kótergen jas memleket shirek ǵasyr ishinde táýelsizdik múddesine sai ishki jáne syrtqy saiasaty men praktikasyn túze almasa, álemdik qaýymdastyqtaǵy laiyqty ornyn tappasa, oǵan ataýyn berip otyrǵan ulttyń bolashaǵy joq degen sóz.
Qazaqstan bul synaqtan abyroimen ótti. Memleket quraýshy qazaq halqy tarih artqan missiiany, barlyq qiynshylyqtarǵa qaramastan, laiyqty atqardy.
Iá, Táýelsizdik qarsańyndaǵy Qazaqstandy qazirgi Qazaqstanmen qatar qoia almaimyz. Biraq, tabystan bas ainalmaǵany durys. Alda talai synaqtar tosyp tur. Biz eń damyǵan 30 eldiń tobyna kirýdi, «Máńgilik El» ulttyq ideiasyn júzege asyrýdy kózdegen halyqpyz ǵoi. Olai bolsa, ilgerileýimizge bógesin týǵyzatyn eski nemese jańadan paida bolǵan kedergilerdi osy bastan anyqtap alýymyz kerek. Al olar ekonomikada da, áleýmettik infraqurylymda da, bilim men ǵylymda da, mádeniet pen ónerde de, jastarmen jumysta da barshylyq. Túptep kelgende, memleketimizde oryn alyp otyrǵan keleńsizdikterge halyq jaýapty emes. Halyqtyń birligi, onyń ishinde qazaqtyń biregeiligi – táýelsizdiktiń basty jemisi ári qýat kúshi. Árine, kem-ketiksiz memleket bolmaidy. Biraq, sol kereǵarlyqtar men kemshilikter shekten shyǵyp, memleket quraýshy ulttyń biregeiligi men bolmysyna ziiandy salmaq túsirgen jaǵdaida ulttyń da, memlekettiń de bolashaǵy bulyńǵyr tartary sózsiz. Ol ár elde ártúrli kórinis bergen. Máselen, Keńes Odaǵynyń ydyraýyna ákelgen kereǵarlyqtar men kemshilikterdiń negizgisine, birinshiden, ultaralyq qatynastardaǵy daǵdarysty, ekinshiden, tehnologiialyq toqyraýdy, úshinshiden, saiasi-ideologiialyq meńireýlikti jatqyzar edik. Iýgoslaviianyń, Iraktyń, Aýǵanstannyń, Ýkrainanyń árqaisysynyń óz qasireti bar.
Tap qazir táýelsizdigimiz ben ulttyq bolmys-biregeiligimizge apat qaýpi tónip turǵan joq. Degenmen, kózge kórinip kele jatqan birli-jarym úderistiń ákeler zardaby erteń-aq «kimdi-kim» degen suraqty aldymyzdan shyǵarýy bek múmkin.
Bizdiń oiymyzsha, ulttyq biregeilik degenimiz – etnogenezi men etnostyq damýy ortaq ári bir aýmaqta evoliýtsiialyq sabaqtastyqpen oryn alǵan túrli (ekonomikalyq, áleýmettik, rýhani, t.b.) úderister nátijesinde memleketin qura alǵan adamdardyń úlken qaýymdastyǵyn basqa etnostardan erekshelendiretin integraldy kórsetkish. Ulttyq bolmys – osy tarihi qaýymdastyqqa ǵana tán tildik, salt-dástúrlik, dúnietanymdyq, talǵamdyq, eńbekqorlyq, qaýipsizdik syndy bazalyq qundylyqtar qazynasynyń úzdiksiz baiýy ári árbir azamatynyń boiynan tabylýy.
Basqasha aitqanda, myń ólip, myń tirilse de, uly dalasy men erkindikti, dombyrasy men besigin qasterlegen, malyn – janynyń, janyn – arynyń sadaǵasy qylǵan, árbir qazaqty jalǵyzym dep baǵalaǵan biregeilik pen bolmys qana ulttyq memleketke tirek bola alady. Ishki birlik elimizdiń órkendeýi úshin qandai qajet bolsa, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge sonshalyqty qajet. Kúres pen jeńistiń ózegi – birlikte.
Uly Dalanyń tolaǵai tarihy bar. Ony kezinde antikalyq álem jylnamashylary men shejireshileri de hatqa túsirgeni málim. Biren-saran jarqyn betteri Qazaq handyǵy dáýirindegi ádebiet pen aýyzsha tarihta túzildi. Otarlyq jáne keńestik ǵasyrlarda Uly Dala eliniń ulttyq tarihy jat jerlik órkeniet pen ideologiia, teoriia men praktika qysymyna sai zerttelip, nasihattaldy. Nátijesinde, ótkenimizdiń formatsiialyq súlbesi anyqtalǵanmen, mazmuny aqiqattan alshaq miftermen burmalandy. Tól tarihymyzdyń tamyrshysy, akademik M.Qozybaev XVIII-XX ǵasyrlardaǵy Qazaqstanǵa qatysty onnan astam tarihi mifti áshkerelegen edi. Olar: qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysynyń statýsyn tómendetip, qazaq saharasynda proletariat qozǵalysynyń statýsyn ásireleý mifi; Qazaqstan tarihynda qazaq halqynyń Reseidiń quramyna enýiniń progressivtik mańyzyn ásireleý mifi; 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysyn bolsheviktik arnada ásireleý mifi; ádebiette 1917 jylǵy Aqpan revoliýtsiiasynyń bolmysyn tuqyrtyp, onyń jasaǵan jaqsylyq isin jasyryp, kemshiligin asyryp, Qazan revoliýtsiiasymen shendestirý, qarama-qarsy qoiý mifi; Qazan tóńkerisiniń zańdylyǵy týraly mif; ult múddesin qorǵaǵan qairatkerlerge, keiin barsha halyqqa ultshyldyq aidaryn taǵý mifi; Qazaq keńestik memlekettik statýsty ásireleý mifi; burynǵy Odaqtyń, odan qaldy, Qazaqstannyń 70-80-jyldardaǵy damýy týraly qarama-qarsy mif.
Bulardan basqa, I.Stalin týraly, Uly Otan soǵysynyń sipaty, Uly Jeńistiń qozǵaýshy kúshteri, soǵys shyǵyny týraly talasty problemalar Qazaqstan mysaldary negizinde ǵana emes, búkil Keńester Odaǵy tarihymen bailanysty qarastyryldy.
Uly Dala eliniń tarihyn mifterden, iaǵni tátti ertegiden aryltý, shynaiy baianyn dáiekteý Táýelsizdik arqasynda ǵana múmkin boldy. Tarihymyzdy zamanaýi talaptar biiginen zerdeleýge sony serpin bergen tulǵa Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev ekenine eshkimniń daýy joq. Memleket basshysynyń tarihqa ádil kózqarasyn: «Ótkenderdiń qadirin bilý, olardyń arman-múddelerin jalǵastyrý – adamgershilik paryz ǵana emes, qoǵamdyq damýdyń, ilgeri basýdyń negizgi alǵysharttarynyń biri», «Qazaq tarihynda qazaq uialatyn eshteńe joq», degen oi-tujyrymdarynan baiqaý qiyn emes. Táýelsizdik memleketke, azamattarǵa ǵana emes, tarihi sana men ǵylymǵa da qajet ekenin tereńnen tolǵanǵan Elbasy onyń eki tuǵyryn tikteýdi bir sátke nazarynan tys qaldyrmady.
Birinshi tuǵyr – tarih bilimi men ǵylymynyń jańasha túleýi úshin qajetti alǵysharttar men qajettilikterdi qalyptastyrǵany. Bul oraida, Prezidentimizdiń tikelei basshylyǵymen qoǵamdyq-gýmanitarlyq ǵylymdardyń saiasi-ideologiialyq, taptyq dogmalardan qol úzýi airyqsha mańyzdy. Soǵan qosa, tarihi bilim berý júiesi reformalandy, jańa býyn oqýlyqtar men oqý quraldary jazyldy, ǵylymi-zertteý institýttary men ortalyqtary ashyldy. Zárýligi ótkir mamandyqtar boiynsha maman daiarlaý qolǵa alyndy.
Qysqasy, atqarylǵan isterdi túgel jipke tizip shyǵý múmkin emes. Qazirgi Qazaqstanda tarihi bilim men ǵylymdy damytýǵa aitarlyqtai bógesin qalǵan joq. Sondyqtan da shyǵar, qolyna qalam ustaǵan kóziqaraqty jandardyń bári tarihshy bolýǵa shaq qaldy. Munyń jaqsy da, jaman da jaqtary bar ekenine kózimiz jetýde. Atyn shyǵarýdyń ońai jolyn tańdaǵandarǵa aitylǵan syn-eskertpeler barshylyq. Elbasy da birde bylai degen edi: «Tarihtyń taǵylymy bireý-aq: ol eshqandai taǵylym bermeidi deitin tujyrymǵa men úzildi-kesildi qarsymyn. Tarihty jeńil-jelpi ańyz sózderdiń jiyntyǵy dep qaraityn adamdar shynynda da tarihtan taǵylym ala almaidy».
Ekinshi tuǵyr – ulttyq tarihty buryn-sońdy shyqpaǵan biikke kóterýge, onyń tájiribesi men taǵylymyn adamzat órkenietimen salystyra-shendestire tarazylaýǵa Elbasynyń qosqan ózindik úlesi. Bunyń ózi birneshe salaǵa jiktelip jatyr. Aldymen aýyzǵa alarymyz – tarihi oi-sananyń tanymdyq áleýetin arttyrǵan ári úzdik tabystarǵa jetkizgen jańa teoriialyq-metodologiialyq negizdi qalaǵany, tarihi zertteýlerdiń quiryq-qanatyndai derektik-aqparattyq bazanyń baiyǵany.
Otan tarihynyń mańdaiyn ashqan prezidenttik oljanyń naqty kórinisine álemdik, otandyq tarihi úderister men tájiribeniń búgingi, erteńgi Qazaqstanǵa, azamattarymyzǵa, ásirese, jastarǵa yqpaly, ótkenimizben sabaqtastyq, jalǵastyq jahandanýdy jatsynbaitynyn, qaita eń damyǵan memleketter qataryna qosylýǵa septesetinin jan-jaqty ashyp bergenin, qalamynan týǵan «Tarih tolqynynda», «Qazaqstan joly», «Eýraziia júreginde» syndy eńbekterin, qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý (1997), ulttyq tarih (1998) jyldaryn belgileýin, asharshylyqtyń 80 jyldyǵyn atap ótýin (2012), Abylaidyń 300 jyldyǵyn toilaýdy (2013), IýNESKO kúntizbesine Túrkistannyń 1500, Tarazdyń 2000 jyldyǵyn, Abaidyń, M.Áýezovtiń, Q.Sátbaevtyń, Á.Marǵulannyń, Á.Qas-
teevtiń, Qurmanǵazynyń, Á.Bókeihannyń mereitoilaryn engizýin jatqyzamyz. Osylardyń árqaisysy tarih salasynda qordalanyp qalǵan mindetterdi sheshýge, ǵylymi aqiqatty qalpyna keltirýge, «aqtańdaqtardy» joiýǵa serpin berdi, ǵalymdardy qulshyndyrdy.
Aqiqatty aita alǵan tarih ǵylymy adamnyń sanasy men júregine jol tabady. Tarihpen tárbieleý degenimiz – osy. Eń bastysy – Qazaqstan halqynyń tarihi sanasynda sapalyq ózgerister baiqalýda. Bizdiń azamattarymyz eliniń ótkenine burynǵydai qoǵamdyq-formatsiialyq ólshemmen, tap kúresi, ideologiialyq ymyrasyzdyq, revoliýtsiialar uǵymymen qarai bermeidi. Ult tarihynda ilgerileý men irkilis te oryn alǵanyn, oǵan halyqtyń da, tulǵanyń da, biliktiń de qatysy baryn endigi jerde bekerlemeidi. Qazirgi tarihi sanada táýelsizdik pen memlekettilik ideialary nyq ornyqqan. Tarih ólshemi boiynsha, shirek ǵasyr ýaqyt – qas-qaǵym ǵana sát. Ulttyq tarihymyzdy zertteý men nasihattaýda, oqytý men ulyqtaýda bitkeninen bitpegen is kóp. Elbasy sózimen aitsaq, «tarihtyń uly ustaz ekeni ras, degenmen, máńgi-baqi onyń aiasynda qalyp qoiýǵa bolmaidy». Ol árbir qazaqstandyqty jasampaz áreketke jumyldyratyn, optimistik qýatty qulshynys týǵyzatyn bilim men biliktiliktiń, innovatsiia men senimniń kózine ainalǵany abzal. Jańa álemdegi jańa Qazaqstan, máńgilik Uly Dala Eli osylai týady.
Hankeldi ÁBJANOV,
Sh.Ýálihanov atyndaǵy
Tarih jáne etnologiia institýtynyń direktory,
UǴA-nyń korrespondent-múshesi
Derekkózi: «Egemen Qazaqstan» gazeti