قازاق جەرٸ ەلەمدٸك ماڭىزى بار ۇلى وقيعالار مەن ٶزگەرٸستەردٸ سان رەت باستان ٶتكٸزگەن. ولاردىڭ بٸرازى دٷنيە جٷزٸ تاريحىنان لايىقتى ورنىن تاۋىپ وتىر. مەسەلەن, IV عاسىردا عۇنداردىڭ تٷرتكٸ بولۋىمەن باستالعان حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋى ريم يمپەريياسىنىڭ كٷيرەۋٸنە ەكەلسە, ەجەلگٸ دەۋٸردەن باستاۋ العان ۇلى جٸبەك جولىنىڭ تاعدىرىندا دا قازاق دالاسىنىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي.
تاريحي دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك, قازاقتىڭ قۇت مەكەنٸن الىس-جاقىن حالىقتار مەن مەملەكەتتەر تٷرلٸشە اتاعانمەن, بولمىس-بٸتٸمٸن نەگٸزٸنەن دالامەن بايلانىستىرعانىن بايقايمىز. ەجەلگٸ رۋستٸكتەر «پولوۆەتستەر دالاسى» دەپ بٸلسە, ورتا عاسىرلارداعى اراب جازبالارىندا «مافازات-ال گۋز» (وعىز دالاسى), پارسى اۆتورلارىندا «داشت-ي قىپشاق» (قىپشاق دالاسى), «ۋلۋس ۆا ەل قازاق» (قازاق ۇلىسى) دەگەن اتاۋلار كەزدەسەدٸ. ەجەلگٸ دٷنيە مەن ورتا عاسىرلار تاريحىنىڭ مايتالمان مامانى ل.ن.گۋميلەۆ وسىلاردىڭ بەرٸن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزە, ٶتكەن عاسىردا «درەۆنيايا رۋس ي ۆەليكايا ستەپ» اتاۋىمەن تاماشا مونوگرافيياسىن جازعانى بەلگٸلٸ.
دالامىز بەن ەلٸمٸزدٸ قىسقا دا نۇسقا تٷردە ۇلىقتاۋدىڭ جۇلدىزدى سەتٸ 2014 جىلى تۋدى. 17 قاڭتار كٷنٸ ەلباسىمىز ن.ە.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جارييالاپ, بۇدان بىلايدا ۇلتتىق يدەيامىز «مەڭگٸلٸك ەل» ەكەنٸن پاش ەتتٸ. بايىرعى بابالارىمىز قاپىسىز تاپقان ەرٸ ۇرپاعىنا تاستاعى جازۋلارىمەن اماناتتاعان بۇل قازىنا عاسىرلار ەلەگٸنەن ٶتٸپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا, ەڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋٸمٸزگە سەپتەسەتٸنٸنە ەش كٷمەن جوق. «مەڭگٸلٸك ەل» قۇرۋ ەۋرازييانىڭ سايىن دالاسىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ ەجەلدەن ۇلى ارمانى ەدٸ.
پرەزيدەنتتٸڭ ينتەللەكتۋالدىق ٸزدەنٸسٸ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ ٷستٸندە تاماشا پايىم-تۇجىرىممەن كٶمكەرٸلدٸ. سالتاناتتى جيىندا ول: «وسىناۋ كەڭ-بايتاق ۇلى دالانىڭ كٶگٸندە باق جۇلدىزى بولىپ جاڭا قازاقستان دٷنيەگە كەلدٸ. بٸزدٸڭ قازاقستانىمىز – ۇلى ٸستەردٸڭ ۇيىتقىسى بولعان ۇلى دالا ەلٸ!» دەگەن ەدٸ.
تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىرى ٸشٸندە دەل قازاقستانداي تابىستارعا جەتكەن مەملەكەتتەر كٶپ ەمەس. تاريحي ۋاقىت ٶلشەمٸمەن كەلگەندە, 25 جىل – قاس-قاعىم عانا سەت. ال بار بولۋ مەن جوق بولۋدىڭ ديلەمماسى الدىندا تۇرعان ناقتى مەملەكەت پەن ونىڭ ازاماتتارى ٷشٸن 25 جىل از ۋاقىت ەمەس. اقيقات مىنادا: جاڭادان شاڭىراق كٶتەرگەن جاس مەملەكەت شيرەك عاسىر ٸشٸندە تەۋەلسٸزدٸك مٷددەسٸنە ساي ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتى مەن پراكتيكاسىن تٷزە الماسا, ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتاعى لايىقتى ورنىن تاپپاسا, وعان اتاۋىن بەرٸپ وتىرعان ۇلتتىڭ بولاشاعى جوق دەگەن سٶز.
قازاقستان بۇل سىناقتان ابىرويمەن ٶتتٸ. مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقى تاريح ارتقان ميسسييانى, بارلىق قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, لايىقتى اتقاردى.
يە, تەۋەلسٸزدٸك قارساڭىنداعى قازاقستاندى قازٸرگٸ قازاقستانمەن قاتار قويا المايمىز. بٸراق, تابىستان باس اينالماعانى دۇرىس. الدا تالاي سىناقتار توسىپ تۇر. بٸز ەڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ توبىنا كٸرۋدٸ, «مەڭگٸلٸك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن جٷزەگە اسىرۋدى كٶزدەگەن حالىقپىز عوي. ولاي بولسا, ٸلگەرٸلەۋٸمٸزگە بٶگەسٸن تۋعىزاتىن ەسكٸ نەمەسە جاڭادان پايدا بولعان كەدەرگٸلەردٸ وسى باستان انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. ال ولار ەكونوميكادا دا, ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمدا دا, بٸلٸم مەن عىلىمدا دا, مەدەنيەت پەن ٶنەردە دە, جاستارمەن جۇمىستا دا بارشىلىق. تٷپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتٸمٸزدە ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسٸزدٸكتەرگە حالىق جاۋاپتى ەمەس. حالىقتىڭ بٸرلٸگٸ, ونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ بٸرەگەيلٸگٸ – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باستى جەمٸسٸ ەرٸ قۋات كٷشٸ. ەرينە, كەم-كەتٸكسٸز مەملەكەت بولمايدى. بٸراق, سول كەرەعارلىقتار مەن كەمشٸلٸكتەر شەكتەن شىعىپ, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ بٸرەگەيلٸگٸ مەن بولمىسىنا زيياندى سالماق تٷسٸرگەن جاعدايدا ۇلتتىڭ دا, مەملەكەتتٸڭ دە بولاشاعى بۇلىڭعىر تارتارى سٶزسٸز. ول ەر ەلدە ەرتٷرلٸ كٶرٸنٸس بەرگەن. مەسەلەن, كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا ەكەلگەن كەرەعارلىقتار مەن كەمشٸلٸكتەردٸڭ نەگٸزگٸسٸنە, بٸرٸنشٸدەن, ۇلتارالىق قاتىناستارداعى داعدارىستى, ەكٸنشٸدەن, تەحنولوگييالىق توقىراۋدى, ٷشٸنشٸدەن, ساياسي-يدەولوگييالىق مەڭٸرەۋلٸكتٸ جاتقىزار ەدٸك. يۋگوسلاۆييانىڭ, يراكتىڭ, اۋعانستاننىڭ, ۋكراينانىڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶز قاسٸرەتٸ بار.
تاپ قازٸر تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز بەن ۇلتتىق بولمىس-بٸرەگەيلٸگٸمٸزگە اپات قاۋپٸ تٶنٸپ تۇرعان جوق. دەگەنمەن, كٶزگە كٶرٸنٸپ كەلە جاتقان بٸرلٸ-جارىم ٷدەرٸستٸڭ ەكەلەر زاردابى ەرتەڭ-اق «كٸمدٸ-كٸم» دەگەن سۇراقتى الدىمىزدان شىعارۋى بەك مٷمكٸن.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك دەگەنٸمٸز – ەتنوگەنەزٸ مەن ەتنوستىق دامۋى ورتاق ەرٸ بٸر اۋماقتا ەۆوليۋتسييالىق ساباقتاستىقپەن ورىن العان تٷرلٸ (ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني, ت.ب.) ٷدەرٸستەر نەتيجەسٸندە مەملەكەتٸن قۇرا العان ادامداردىڭ ٷلكەن قاۋىمداستىعىن باسقا ەتنوستاردان ەرەكشەلەندٸرەتٸن ينتەگرالدى كٶرسەتكٸش. ۇلتتىق بولمىس – وسى تاريحي قاۋىمداستىققا عانا تەن تٸلدٸك, سالت-دەستٷرلٸك, دٷنيەتانىمدىق, تالعامدىق, ەڭبەكقورلىق, قاۋٸپسٸزدٸك سىندى بازالىق قۇندىلىقتار قازىناسىنىڭ ٷزدٸكسٸز بايۋى ەرٸ ەربٸر ازاماتىنىڭ بويىنان تابىلۋى.
باسقاشا ايتقاندا, مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلسە دە, ۇلى دالاسى مەن ەركٸندٸكتٸ, دومبىراسى مەن بەسٸگٸن قاستەرلەگەن, مالىن – جانىنىڭ, جانىن – ارىنىڭ ساداعاسى قىلعان, ەربٸر قازاقتى جالعىزىم دەپ باعالاعان بٸرەگەيلٸك پەن بولمىس قانا ۇلتتىق مەملەكەتكە تٸرەك بولا الادى. ٸشكٸ بٸرلٸك ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸ ٷشٸن قانداي قاجەت بولسا, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە سونشالىقتى قاجەت. كٷرەس پەن جەڭٸستٸڭ ٶزەگٸ – بٸرلٸكتە.
ۇلى دالانىڭ تولاعاي تاريحى بار. ونى كەزٸندە انتيكالىق ەلەم جىلناماشىلارى مەن شەجٸرەشٸلەرٸ دە حاتقا تٷسٸرگەنٸ مەلٸم. بٸرەن-ساران جارقىن بەتتەرٸ قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ ەدەبيەت پەن اۋىزشا تاريحتا تٷزٸلدٸ. وتارلىق جەنە كەڭەستٸك عاسىرلاردا ۇلى دالا ەلٸنٸڭ ۇلتتىق تاريحى جات جەرلٸك ٶركەنيەت پەن يدەولوگييا, تەورييا مەن پراكتيكا قىسىمىنا ساي زەرتتەلٸپ, ناسيحاتتالدى. نەتيجەسٸندە, ٶتكەنٸمٸزدٸڭ فورماتسييالىق سٷلبەسٸ انىقتالعانمەن, مازمۇنى اقيقاتتان الشاق ميفتەرمەن بۇرمالاندى. تٶل تاريحىمىزدىڭ تامىرشىسى, اكادەميك م.قوزىباەۆ XVIII-XX عاسىرلارداعى قازاقستانعا قاتىستى وننان استام تاريحي ميفتٸ ەشكەرەلەگەن ەدٸ. ولار: قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ستاتۋسىن تٶمەندەتٸپ, قازاق ساحاراسىندا پرولەتاريات قوزعالىسىنىڭ ستاتۋسىن ەسٸرەلەۋ ميفٸ; قازاقستان تاريحىندا قازاق حالقىنىڭ رەسەيدٸڭ قۇرامىنا ەنۋٸنٸڭ پروگرەسسيۆتٸك ماڭىزىن ەسٸرەلەۋ ميفٸ; 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن بولشەۆيكتٸك ارنادا ەسٸرەلەۋ ميفٸ; ەدەبيەتتە 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسيياسىنىڭ بولمىسىن تۇقىرتىپ, ونىڭ جاساعان جاقسىلىق ٸسٸن جاسىرىپ, كەمشٸلٸگٸن اسىرىپ, قازان رەۆوليۋتسيياسىمەن شەندەستٸرۋ, قاراما-قارسى قويۋ ميفٸ; قازان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ زاڭدىلىعى تۋرالى ميف; ۇلت مٷددەسٸن قورعاعان قايراتكەرلەرگە, كەيٸن بارشا حالىققا ۇلتشىلدىق ايدارىن تاعۋ ميفٸ; قازاق كەڭەستٸك مەملەكەتتٸك ستاتۋستى ەسٸرەلەۋ ميفٸ; بۇرىنعى وداقتىڭ, ودان قالدى, قازاقستاننىڭ 70-80-جىلدارداعى دامۋى تۋرالى قاراما-قارسى ميف.
بۇلاردان باسقا, ي.ستالين تۋرالى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سيپاتى, ۇلى جەڭٸستٸڭ قوزعاۋشى كٷشتەرٸ, سوعىس شىعىنى تۋرالى تالاستى پروبلەمالار قازاقستان مىسالدارى نەگٸزٸندە عانا ەمەس, بٷكٸل كەڭەستەر وداعى تاريحىمەن بايلانىستى قاراستىرىلدى.
ۇلى دالا ەلٸنٸڭ تاريحىن ميفتەردەن, ياعني تەتتٸ ەرتەگٸدەن ارىلتۋ, شىنايى بايانىن دەيەكتەۋ تەۋەلسٸزدٸك ارقاسىندا عانا مٷمكٸن بولدى. تاريحىمىزدى زاماناۋي تالاپتار بيٸگٸنەن زەردەلەۋگە سونى سەرپٸن بەرگەن تۇلعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنٸنە ەشكٸمنٸڭ داۋى جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريحقا ەدٸل كٶزقاراسىن: «ٶتكەندەردٸڭ قادٸرٸن بٸلۋ, ولاردىڭ ارمان-مٷددەلەرٸن جالعاستىرۋ – ادامگەرشٸلٸك پارىز عانا ەمەس, قوعامدىق دامۋدىڭ, ٸلگەرٸ باسۋدىڭ نەگٸزگٸ العىشارتتارىنىڭ بٸرٸ», «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق», دەگەن وي-تۇجىرىمدارىنان بايقاۋ قيىن ەمەس. تەۋەلسٸزدٸك مەملەكەتكە, ازاماتتارعا عانا ەمەس, تاريحي سانا مەن عىلىمعا دا قاجەت ەكەنٸن تەرەڭنەن تولعانعان ەلباسى ونىڭ ەكٸ تۇعىرىن تٸكتەۋدٸ بٸر سەتكە نازارىنان تىس قالدىرمادى.
بٸرٸنشٸ تۇعىر – تاريح بٸلٸمٸ مەن عىلىمىنىڭ جاڭاشا تٷلەۋٸ ٷشٸن قاجەتتٸ العىشارتتار مەن قاجەتتٸلٸكتەردٸ قالىپتاستىرعانى. بۇل ورايدا, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ تٸكەلەي باسشىلىعىمەن قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ساياسي-يدەولوگييالىق, تاپتىق دوگمالاردان قول ٷزۋٸ ايرىقشا ماڭىزدى. سوعان قوسا, تاريحي بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ رەفورمالاندى, جاڭا بۋىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جازىلدى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارى اشىلدى. زەرۋلٸگٸ ٶتكٸر ماماندىقتار بويىنشا مامان دايارلاۋ قولعا الىندى.
قىسقاسى, اتقارىلعان ٸستەردٸ تٷگەل جٸپكە تٸزٸپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس. قازٸرگٸ قازاقستاندا تاريحي بٸلٸم مەن عىلىمدى دامىتۋعا ايتارلىقتاي بٶگەسٸن قالعان جوق. سوندىقتان دا شىعار, قولىنا قالام ۇستاعان كٶزٸقاراقتى جانداردىڭ بەرٸ تاريحشى بولۋعا شاق قالدى. مۇنىڭ جاقسى دا, جامان دا جاقتارى بار ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتۋدە. اتىن شىعارۋدىڭ وڭاي جولىن تاڭداعاندارعا ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر بارشىلىق. ەلباسى دا بٸردە بىلاي دەگەن ەدٸ: «تاريحتىڭ تاعىلىمى بٸرەۋ-اق: ول ەشقانداي تاعىلىم بەرمەيدٸ دەيتٸن تۇجىرىمعا مەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىمىن. تاريحتى جەڭٸل-جەلپٸ اڭىز سٶزدەردٸڭ جيىنتىعى دەپ قارايتىن ادامدار شىنىندا دا تاريحتان تاعىلىم الا المايدى».
ەكٸنشٸ تۇعىر – ۇلتتىق تاريحتى بۇرىن-سوڭدى شىقپاعان بيٸككە كٶتەرۋگە, ونىڭ تەجٸريبەسٸ مەن تاعىلىمىن ادامزات ٶركەنيەتٸمەن سالىستىرا-شەندەستٸرە تارازىلاۋعا ەلباسىنىڭ قوسقان ٶزٸندٸك ٷلەسٸ. بۇنىڭ ٶزٸ بٸرنەشە سالاعا جٸكتەلٸپ جاتىر. الدىمەن اۋىزعا الارىمىز – تاريحي وي-سانانىڭ تانىمدىق ەلەۋەتٸن ارتتىرعان ەرٸ ٷزدٸك تابىستارعا جەتكٸزگەن جاڭا تەورييالىق-مەتودولوگييالىق نەگٸزدٸ قالاعانى, تاريحي زەرتتەۋلەردٸڭ قۇيرىق-قاناتىنداي دەرەكتٸك-اقپاراتتىق بازانىڭ بايىعانى.
وتان تاريحىنىڭ ماڭدايىن اشقان پرەزيدەنتتٸك ولجانىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸنە ەلەمدٸك, وتاندىق تاريحي ٷدەرٸستەر مەن تەجٸريبەنٸڭ بٷگٸنگٸ, ەرتەڭگٸ قازاقستانعا, ازاماتتارىمىزعا, ەسٸرەسە, جاستارعا ىقپالى, ٶتكەنٸمٸزبەن ساباقتاستىق, جالعاستىق جاھاندانۋدى جاتسىنبايتىنىن, قايتا ەڭ دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋعا سەپتەسەتٸنٸن جان-جاقتى اشىپ بەرگەنٸن, قالامىنان تۋعان «تاريح تولقىنىندا», «قازاقستان جولى», «ەۋرازييا جٷرەگٸندە» سىندى ەڭبەكتەرٸن, قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ (1997), ۇلتتىق تاريح (1998) جىلدارىن بەلگٸلەۋٸن, اشارشىلىقتىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋٸن (2012), ابىلايدىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋدى (2013), يۋنەسكو كٷنتٸزبەسٸنە تٷركٸستاننىڭ 1500, تارازدىڭ 2000 جىلدىعىن, ابايدىڭ, م.ەۋەزوۆتٸڭ, ق.سەتباەۆتىڭ, ە.مارعۇلاننىڭ, ە.قاس-
تەەۆتٸڭ, قۇرمانعازىنىڭ, ە.بٶكەيحاننىڭ مەرەيتويلارىن ەنگٸزۋٸن جاتقىزامىز. وسىلاردىڭ ەرقايسىسى تاريح سالاسىندا قوردالانىپ قالعان مٸندەتتەردٸ شەشۋگە, عىلىمي اقيقاتتى قالپىنا كەلتٸرۋگە, «اقتاڭداقتاردى» جويۋعا سەرپٸن بەردٸ, عالىمداردى قۇلشىندىردى.
اقيقاتتى ايتا العان تاريح عىلىمى ادامنىڭ ساناسى مەن جٷرەگٸنە جول تابادى. تاريحپەن تەربيەلەۋ دەگەنٸمٸز – وسى. ەڭ باستىسى – قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي ساناسىندا ساپالىق ٶزگەرٸستەر بايقالۋدا. بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىز ەلٸنٸڭ ٶتكەنٸنە بۇرىنعىداي قوعامدىق-فورماتسييالىق ٶلشەممەن, تاپ كٷرەسٸ, يدەولوگييالىق ىمىراسىزدىق, رەۆوليۋتسييالار ۇعىمىمەن قاراي بەرمەيدٸ. ۇلت تاريحىندا ٸلگەرٸلەۋ مەن ٸركٸلٸس تە ورىن العانىن, وعان حالىقتىڭ دا, تۇلعانىڭ دا, بيلٸكتٸڭ دە قاتىسى بارىن ەندٸگٸ جەردە بەكەرلەمەيدٸ. قازٸرگٸ تاريحي سانادا تەۋەلسٸزدٸك پەن مەملەكەتتٸلٸك يدەيالارى نىق ورنىققان. تاريح ٶلشەمٸ بويىنشا, شيرەك عاسىر ۋاقىت – قاس-قاعىم عانا سەت. ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدا, وقىتۋ مەن ۇلىقتاۋدا بٸتكەنٸنەن بٸتپەگەن ٸس كٶپ. ەلباسى سٶزٸمەن ايتساق, «تاريحتىڭ ۇلى ۇستاز ەكەنٸ راس, دەگەنمەن, مەڭگٸ-باقي ونىڭ اياسىندا قالىپ قويۋعا بولمايدى». ول ەربٸر قازاقستاندىقتى جاسامپاز ەرەكەتكە جۇمىلدىراتىن, وپتيميستٸك قۋاتتى قۇلشىنىس تۋعىزاتىن بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸلٸكتٸڭ, يننوۆاتسييا مەن سەنٸمنٸڭ كٶزٸنە اينالعانى ابزال. جاڭا ەلەمدەگٸ جاڭا قازاقستان, مەڭگٸلٸك ۇلى دالا ەلٸ وسىلاي تۋادى.
حانكەلدٸ ەبجانوۆ,
ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ
دەرەككٶزٸ: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
.jpeg)