"Qazaqtar ózderiniń kim ekenin bilse, álemdi jaýlap alady"
II Ekaterina
orys patshaiymy,
Chingishan byl kazahom - issledovatel istorii Zolotoi Ordy
Vladimir Belinskii
pýblitsist, avtor bestsellerov
«Strana Moksel, ili Moskoviia», «Moskva Ordynskaia» i «Ýkraina-Rýs».
Znamenityi zavoevatel Chingishan byl ne mongolom. Takogo mneniia priderjivaetsia izvestnyi issledovatel istorii Zolotoi Ordy, avtor knig «Strana Moksel» i «Moskva Ordynskaia» Vladimir Belinskii. On ýtverjdaet, chto na samom dele Chingishan byl kazahom i ego rod proishodil iz tiýrkoiazychnyh plemen.
«Kiiaty, kireity, naimany i merkitami, - eto ne mongolskie, a tiýrkoiazychnye plemena. Ostatki ih ostalis na territorii sovremennogo Kitaia, no rech plemen - kazahskaia, - govorit Vladimir Bronislavovich. - Pri jizni Chingishana gosýdarstvennym v ego imperii byl rodstvennyi kazahskomý ýigýrskii iazyk. Otets Temýdjina (v kazahskoi proiznoshenii Temirshina) Esiýgei byl hanom kiiatov. Materiý - Oian iz roda merkitami. Jena Chingishana - Borte byla iz kazahskogo roda koniratov. Vse synovia pokoritelia mira nosili tiýrkskie imena. Sam Chingishan (Shingishan) na kazahskom oznachaet «lýchezarnyi han». Ý mongolov ni togda, ni do sih por ne bylo takih imen. Slovo «han» toje iskliýchitelno tiýrkskoe, a ne mongolskoe. Mongoly svoih pravitelei nazyvali titýlom «kontaichi». Vybirali Chingishana na obychnom kazahskom kýrýltae. Ý mongolov takogo slova net. Tolko kazahi, kotorye ispovedovali tengrianstvo, horonili svoih pokoinikov v tainyh mestah, o kotoryh malo kto znal. Ob etom obychae pisal evropeiskii posol v Zolotýiý Orde Plano Karpini. On videl etot obriad. V te vremena mongoly otvozili svoih ýmershih na kladbishe i ostavliali tam pod otkrytym nebom».
Belinskii schitaet, chto rýsskaia istoriia skryvala etot fakt chtoby ne priznavatsia v tom, chto v svoe vremia rýsskih pokorili kazahi, kotorye vposledstvii voshli v Rossiiskýiý imperiiý i byli podchinennymi rýsskih tsarei. Poetomý vsiý slavý zavoevatelei otdali dalekim mongolam.
«Ofitsialnoe priznanie kazahskogo proishojdeniia Chingishana proizoidet v blijaishee vremia, - prognozirýet Belinskii. - Kazahstan eshe ogliadyvaetsia na Rossiiý i Kitai, kotorye imeiýt svoi tochki zreniia i ne sobiraiýtsia ýstýpat istoricheskimi mifami».
Osydan biraz jyldar buryn, álem tanyǵan Edil batyrdy (Attila) ózimshe zerttep, maqala daiyndap júrgenimde, qazaqtyń uly ǵalymy Álkei Marǵulannyń ǵylymi eńbekterin oqyp shyqqan bolatynmyn. Sonda, áigili ǵalymnyń eńbeginen, ultymyzdyń «Qozy kórpesh – Baian sulý» atty dastanyna tórt myń jyl bolǵan degen sóilemderdi oqyp, qairan qalǵanmyn. Osyǵan orai, Eýraziia keńistiginde ornalasqan, bizdiń Uly dalamyzdyń aýmaǵynan shyqqan, osy Edil batyr, ne bolmasa, odan bergi zamanda álemge aty shyqqan Shyńǵys han men onyń uldarynyń qurǵan imperiialary túrki eliniń, iaǵni aitqanda, qypshaqtardyń altyn tarihy bolyp esepteledi ǵoi. Men, talai jyldardan beri, gazet jumysymen birge, elimizdiń tarihyn shamam kelgenshe zerttep, zerdelep kele jatqan adammyn. Múmkindigim jetkenshe, qazaq ǵalymdarynyń, sonymen qatar, orys jáne shartarap elderiniń, Ortalyq Aziia, sondai – aq, Qytai, Mońǵoliia, Sibir aýmaǵyn mekendegen ulttar men ulystardyń kóneden kele jatqan tarihyna arnalǵan búkil eńbekterin oqyp shyqtym desem, artyq aitqandyq bolmas. Tipti, «Sokrovénnoe skazánie mongólov» - qazaqshalaǵanda «Mońǵoldyń qupiia ańyzyn» zerdelei qarap, talai ret oqydym. Aqiqatyn aitqanda, bul kúngi mońǵoldarǵa eshqandai qatysy joq. Eger, taldap, dáliregin aitatyn bolsaq, «Mońǵoldyń qupiia ańyzyn» - ol myń qoldyń qupiiasy, iaǵni, Shyńǵys hannyń anaý kógildir Altaidan, sonaý Atyraýǵa, Edilge deiingi jáne Sibir ormanynan bastap, Qytaidyń Uly qorǵanyna deiingi aralyqtaǵy tolyp jatqan rý, taipalardy qalai biriktirgeni, ol úshin qandai ádis-aila qoldanǵany, sóitip, han taǵyna qalai jetkendigi tolyqtai baiandalady. Sondyqtan, bul shejireni, shynymen de «Myń qoldyń qupiiasy» deýge tolyq negiz bar. Soǵan laiyq ta.
Esimderi qypshaq – qazaq tilinde ekenin umytpaiyq.
Taǵy bir asa nazar aýdaryp aitarym, Shyńǵys han men onyń balalary, nemereleri, sol sekildi, Uly qaǵannyń týystarynyń esimderi men tegi, tutastai túrki, iaǵni, qypshaq tilindegi ataýlar. Ásirese, bizdiń qazaqtardyń nyspylaryna óte jaqyn, tipti, uqsas desem de bolady. Eger aitsam, qaǵan kezindegi esimi Shyńǵys, bala kezdegi aty Temýchin (Temirshi, Temirshyn), (qytailar, orystar, sonymen qatar, eýropalyqtar, túrkilerdiń aty – jónin qujatqa túsirgende, qalai da áriptik qateler (gramatikalyq) jiberedi. Bul qazirgi kúnderi de jii kezdesedi, ony ózderińizde bilesizder.), sonymen ary qarai kettik: Jamuqa-Sechen (Jalmuqan Sheshen), Hýbilai (Qubylai), Hýlagý (Qubaǵul) , Shaǵatai, Joshy - Djýchi (Jolshy), Qasar, Belgýdei, Daritai (Dáritai), Sashabek(Saqa-bek, Saqabek), Targýtai Kiriltýh ( Tarǵyltai Qyryldaq), óstip kete beredi. Anaý, Mońǵol atanǵan, qazirgi býriat – manjýrlardyń aty – jónderine, shynymdy aitaiyn, múlde jýyqtamaidy. Men , birneshe jyl osylardy qarastyryp, osy kúngi Mońǵoldyń aty – jónderimen múlde uqsastyq taba almadym. Tipti, jaqyndamaidy da.
Oqyp, izdei júrip túsingenim, burynnan orys ǵalymdary, sondai – aq, qazirgi qatardaǵy orys ziialylary da, Reseidiń quramyndaǵy Býriatiiany «Reseilik mońǵoldar» dep ataidy eken. Nege deseńiz, býriattar jáne mońǵoldar bir-aq tilde qarym - qatynas jasaidy. Dástúri de, dini de birdei.
Osylarmen qatar, nazar aýdara aitarym, orys jáne Eýropa ǵalymdary, tipti, Aziialyq ǵalymdardyń birazy, osy Shyńǵys han imperiiasy jáne onyń ainalasynda órbigen tarihi oqiǵalardy, keiingi jyldary túbegeili qaita zerttep, Uly qaǵanattyń eshqandai bul kúngi Mońǵoldyń tarihy emestigin, kezinde ketken qatelik ekendigin, naqty aityp, jazyp, kórsetýde. Buǵan, dálel retinde, kóptegen ǵalymdardyń ǵylymi jumystaryn mysal retinde aitýǵa bolady. Men, osy oqymystylardyń kóbiniń eńbekterin paidalanyp, sizderge biraz jyldardan beri maǵlumat berip kelemin, sondai-aq, ol ǵalymdardyń aty-jónderin de, reti kelgenshe, jazǵan maqalalarymda kórsettim. Sondyqtan, osy ǵalymdardyń ǵylymi jumystaryna súiene kele aitarym, - Uly dalamyzda kezinde oryn alǵan, ár zamanǵa ózgeris ákelgen, kóptegen elderdiń birigýine, keiinnen olardyń qýatty memleketterge ainalýyna jol ashqan, (Qytai, Resei sekildi ) - iaǵni, óz ýaqytynda elimizdiń aýmaǵynda tirshilik keshken, daqpyrty alysqa ketken, sondai – aq, adamzattyń damýyna orasan zor úlesin qosqan, bul órkenietti qaǵanattar, shynymende bizdiń maqtan tutar, altyn tarihymyz, - deýge bolady.
Tek bizdiń ultymyz keńestik dáýirden qalǵan eski, jattandy oi–pikirin ózgertip, óz ara qyrqyspai, ózderinen qyzǵanbai, orystyń talai ǵasyr bizden jasyryp kelgen, tekti, asyl dúniemizdi tanyp jáne olardyń egip ketken quldyq sana júiesinen arylyp, kezindegi Uly ata-babalarymyzdyń iske asyrǵan ǵalamat isterin uǵynyp, túsinse eken deimiz.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
