"قازاقتار ٶزدەرٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلسە, ەلەمدٸ جاۋلاپ الادى"
II ەكاتەرينا
ورىس پاتشايىمى,
چينگيسحان بىل كازاحوم - يسسلەدوۆاتەل يستوريي زولوتوي وردى
ۆلاديمير بەلينسكيي
پۋبليتسيست, اۆتور بەستسەللەروۆ
«سترانا موكسەل, يلي موسكوۆييا», «موسكۆا وردىنسكايا» ي «ۋكراينا-رۋس».
زنامەنيتىي زاۆوەۆاتەل چينگيسحان بىل نە مونگولوم. تاكوگو منەنييا پريدەرجيۆاەتسيا يزۆەستنىي يسسلەدوۆاتەل يستوريي زولوتوي وردى, اۆتور كنيگ «سترانا موكسەل» ي «موسكۆا وردىنسكايا» ۆلاديمير بەلينسكيي. ون ۋتۆەرجداەت, چتو نا ساموم دەلە چينگيسحان بىل كازاحوم ي ەگو رود پرويسحوديل يز تيۋركويازىچنىح پلەمەن.
«كيياتى, كيرەيتى, نايمانى ي مەركيتامي, - ەتو نە مونگولسكيە, ا تيۋركويازىچنىە پلەمەنا. وستاتكي يح وستاليس نا تەرريتوريي سوۆرەمەننوگو كيتايا, نو رەچ پلەمەن - كازاحسكايا, - گوۆوريت ۆلاديمير برونيسلاۆوۆيچ. - پري جيزني چينگيسحانا گوسۋدارستۆەننىم ۆ ەگو يمپەريي بىل رودستۆەننىي كازاحسكومۋ ۋيگۋرسكيي يازىك. وتەتس تەمۋدجينا (ۆ كازاحسكوي پرويزنوشەنيي تەميرشينا) ەسيۋگەي بىل حانوم كيياتوۆ. ماتەريۋ - ويان يز رودا مەركيتامي. جەنا چينگيسحانا - بورتە بىلا يز كازاحسكوگو رودا كونيراتوۆ. ۆسە سىنوۆيا پوكوريتەليا ميرا نوسيلي تيۋركسكيە يمەنا. سام چينگيسحان (شينگيسحان) نا كازاحسكوم وزناچاەت «لۋچەزارنىي حان». ۋ مونگولوۆ ني توگدا, ني دو سيح پور نە بىلو تاكيح يمەن. سلوۆو «حان» توجە يسكليۋچيتەلنو تيۋركسكوە, ا نە مونگولسكوە. مونگولى سۆويح پراۆيتەلەي نازىۆالي تيتۋلوم «كونتايچي». ۆىبيرالي چينگيسحانا نا وبىچنوم كازاحسكوم كۋرۋلتاە. ۋ مونگولوۆ تاكوگو سلوۆا نەت. تولكو كازاحي, كوتورىە يسپوۆەدوۆالي تەنگريانستۆو, حورونيلي سۆويح پوكوينيكوۆ ۆ تاينىح مەستاح, و كوتورىح مالو كتو زنال. وب ەتوم وبىچاە پيسال ەۆروپەيسكيي پوسول ۆ زولوتۋيۋ وردە پلانو كارپيني. ون ۆيدەل ەتوت وبرياد. ۆ تە ۆرەمەنا مونگولى وتۆوزيلي سۆويح ۋمەرشيح نا كلادبيششە ي وستاۆليالي تام پود وتكرىتىم نەبوم».
بەلينسكيي سچيتاەت, چتو رۋسسكايا يستورييا سكرىۆالا ەتوت فاكت چتوبى نە پريزناۆاتسيا ۆ توم, چتو ۆ سۆوە ۆرەميا رۋسسكيح پوكوريلي كازاحي, كوتورىە ۆپوسلەدستۆيي ۆوشلي ۆ روسسييسكۋيۋ يمپەرييۋ ي بىلي پودچينەننىمي رۋسسكيح تسارەي. پوەتومۋ ۆسيۋ سلاۆۋ زاۆوەۆاتەلەي وتدالي دالەكيم مونگولام.
«وفيتسيالنوە پريزنانيە كازاحسكوگو پرويسحوجدەنييا چينگيسحانا پرويزويدەت ۆ بليجايشەە ۆرەميا, - پروگنوزيرۋەت بەلينسكيي. - كازاحستان ەششە وگليادىۆاەتسيا نا روسسييۋ ي كيتاي, كوتورىە يمەيۋت سۆوي توچكي زرەنييا ي نە سوبيرايۋتسيا ۋستۋپات يستوريچەسكيمي ميفامي».
وسىدان بٸراز جىلدار بۇرىن, ەلەم تانىعان ەدٸل باتىردى (اتتيلا) ٶزٸمشە زەرتتەپ, ماقالا دايىنداپ جٷرگەنٸمدە, قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ەلكەي مارعۇلاننىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸن وقىپ شىققان بولاتىنمىن. سوندا, ەيگٸلٸ عالىمنىڭ ەڭبەگٸنەن, ۇلتىمىزدىڭ «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» اتتى داستانىنا تٶرت مىڭ جىل بولعان دەگەن سٶيلەمدەردٸ وقىپ, قايران قالعانمىن. وسىعان وراي, ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە ورنالاسقان, بٸزدٸڭ ۇلى دالامىزدىڭ اۋماعىنان شىققان, وسى ەدٸل باتىر, نە بولماسا, ودان بەرگٸ زاماندا ەلەمگە اتى شىققان شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇلدارىنىڭ قۇرعان يمپەرييالارى تٷركٸ ەلٸنٸڭ, ياعني ايتقاندا, قىپشاقتاردىڭ التىن تاريحى بولىپ ەسەپتەلەدٸ عوي. مەن, تالاي جىلداردان بەرٸ, گازەت جۇمىسىمەن بٸرگە, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىن شامام كەلگەنشە زەرتتەپ, زەردەلەپ كەلە جاتقان اداممىن. مٷمكٸندٸگٸم جەتكەنشە, قازاق عالىمدارىنىڭ, سونىمەن قاتار, ورىس جەنە شارتاراپ ەلدەرٸنٸڭ, ورتالىق ازييا, سونداي – اق, قىتاي, موڭعولييا, سٸبٸر اۋماعىن مەكەندەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان تاريحىنا ارنالعان بٷكٸل ەڭبەكتەرٸن وقىپ شىقتىم دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. تٸپتٸ, «سوكروۆە́ننوە سكازا́نيە مونگو́لوۆ» - قازاقشالاعاندا «موڭعولدىڭ قۇپييا اڭىزىن» زەردەلەي قاراپ, تالاي رەت وقىدىم. اقيقاتىن ايتقاندا, بۇل كٷنگٸ موڭعولدارعا ەشقانداي قاتىسى جوق. ەگەر, تالداپ, دەلٸرەگٸن ايتاتىن بولساق, «موڭعولدىڭ قۇپييا اڭىزىن» - ول مىڭ قولدىڭ قۇپيياسى, ياعني, شىڭعىس حاننىڭ اناۋ كٶگٸلدٸر التايدان, سوناۋ اتىراۋعا, ەدٸلگە دەيٸنگٸ جەنە سٸبٸر ورمانىنان باستاپ, قىتايدىڭ ۇلى قورعانىنا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى تولىپ جاتقان رۋ, تايپالاردى قالاي بٸرٸكتٸرگەنٸ, ول ٷشٸن قانداي ەدٸس-ايلا قولدانعانى, سٶيتٸپ, حان تاعىنا قالاي جەتكەندٸگٸ تولىقتاي باياندالادى. سوندىقتان, بۇل شەجٸرەنٸ, شىنىمەن دە «مىڭ قولدىڭ قۇپيياسى» دەۋگە تولىق نەگٸز بار. سوعان لايىق تا.
ەسٸمدەرٸ قىپشاق – قازاق تٸلٸندە ەكەنٸن ۇمىتپايىق.
تاعى بٸر اسا نازار اۋدارىپ ايتارىم, شىڭعىس حان مەن ونىڭ بالالارى, نەمەرەلەرٸ, سول سەكٸلدٸ, ۇلى قاعاننىڭ تۋىستارىنىڭ ەسٸمدەرٸ مەن تەگٸ, تۇتاستاي تٷركٸ, ياعني, قىپشاق تٸلٸندەگٸ اتاۋلار. ەسٸرەسە, بٸزدٸڭ قازاقتاردىڭ نىسپىلارىنا ٶتە جاقىن, تٸپتٸ, ۇقساس دەسەم دە بولادى. ەگەر ايتسام, قاعان كەزٸندەگٸ ەسٸمٸ شىڭعىس, بالا كەزدەگٸ اتى تەمۋچين (تەمٸرشٸ, تەمٸرشىن), (قىتايلار, ورىستار, سونىمەن قاتار, ەۋروپالىقتار, تٷركٸلەردٸڭ اتى – جٶنٸن قۇجاتقا تٷسٸرگەندە, قالاي دا ەرٸپتٸك قاتەلەر (گراماتيكالىق) جٸبەرەدٸ. بۇل قازٸرگٸ كٷندەرٸ دە جيٸ كەزدەسەدٸ, ونى ٶزدەرٸڭٸزدە بٸلەسٸزدەر.), سونىمەن ارى قاراي كەتتٸك: جامۇقا-سەچەن (جالمۇقان شەشەن), حۋبيلاي (قۇبىلاي), حۋلاگۋ (قۇباعۇل) , شاعاتاي, جوشى - دجۋچي (جولشى), قاسار, بەلگۋدەي, داريتاي (دەرٸتاي), ساشابەك(ساقا-بەك, ساقابەك), تارگۋتاي كيريلتۋح ( تارعىلتاي قىرىلداق), ٶستٸپ كەتە بەرەدٸ. اناۋ, موڭعول اتانعان, قازٸرگٸ بۋريات – مانجۋرلاردىڭ اتى – جٶندەرٸنە, شىنىمدى ايتايىن, مٷلدە جۋىقتامايدى. مەن , بٸرنەشە جىل وسىلاردى قاراستىرىپ, وسى كٷنگٸ موڭعولدىڭ اتى – جٶندەرٸمەن مٷلدە ۇقساستىق تابا المادىم. تٸپتٸ, جاقىندامايدى دا.
وقىپ, ٸزدەي جٷرٸپ تٷسٸنگەنٸم, بۇرىننان ورىس عالىمدارى, سونداي – اق, قازٸرگٸ قاتارداعى ورىس زييالىلارى دا, رەسەيدٸڭ قۇرامىنداعى بۋرياتييانى «رەسەيلٸك موڭعولدار» دەپ اتايدى ەكەن. نەگە دەسەڭٸز, بۋرياتتار جەنە موڭعولدار بٸر-اق تٸلدە قارىم - قاتىناس جاسايدى. دەستٷرٸ دە, دٸنٸ دە بٸردەي.
وسىلارمەن قاتار, نازار اۋدارا ايتارىم, ورىس جەنە ەۋروپا عالىمدارى, تٸپتٸ, ازييالىق عالىمداردىڭ بٸرازى, وسى شىڭعىس حان يمپەريياسى جەنە ونىڭ اينالاسىندا ٶربٸگەن تاريحي وقيعالاردى, كەيٸنگٸ جىلدارى تٷبەگەيلٸ قايتا زەرتتەپ, ۇلى قاعاناتتىڭ ەشقانداي بۇل كٷنگٸ موڭعولدىڭ تاريحى ەمەستٸگٸن, كەزٸندە كەتكەن قاتەلٸك ەكەندٸگٸن, ناقتى ايتىپ, جازىپ, كٶرسەتۋدە. بۇعان, دەلەل رەتٸندە, كٶپتەگەن عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارىن مىسال رەتٸندە ايتۋعا بولادى. مەن, وسى وقىمىستىلاردىڭ كٶبٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸن پايدالانىپ, سٸزدەرگە بٸراز جىلداردان بەرٸ ماعلۇمات بەرٸپ كەلەمٸن, سونداي-اق, ول عالىمداردىڭ اتى-جٶندەرٸن دە, رەتٸ كەلگەنشە, جازعان ماقالالارىمدا كٶرسەتتٸم. سوندىقتان, وسى عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارىنا سٷيەنە كەلە ايتارىم, - ۇلى دالامىزدا كەزٸندە ورىن العان, ەر زامانعا ٶزگەرٸس ەكەلگەن, كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ بٸرٸگۋٸنە, كەيٸننەن ولاردىڭ قۋاتتى مەملەكەتتەرگە اينالۋىنا جول اشقان, (قىتاي, رەسەي سەكٸلدٸ ) - ياعني, ٶز ۋاقىتىندا ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا تٸرشٸلٸك كەشكەن, داقپىرتى الىسقا كەتكەن, سونداي – اق, ادامزاتتىڭ دامۋىنا وراسان زور ٷلەسٸن قوسقان, بۇل ٶركەنيەتتٸ قاعاناتتار, شىنىمەندە بٸزدٸڭ ماقتان تۇتار, التىن تاريحىمىز, - دەۋگە بولادى.
تەك بٸزدٸڭ ۇلتىمىز كەڭەستٸك دەۋٸردەن قالعان ەسكٸ, جاتتاندى وي–پٸكٸرٸن ٶزگەرتٸپ, ٶز ارا قىرقىسپاي, ٶزدەرٸنەن قىزعانباي, ورىستىڭ تالاي عاسىر بٸزدەن جاسىرىپ كەلگەن, تەكتٸ, اسىل دٷنيەمٸزدٸ تانىپ جەنە ولاردىڭ ەگٸپ كەتكەن قۇلدىق سانا جٷيەسٸنەن ارىلىپ, كەزٸندەگٸ ۇلى اتا-بابالارىمىزدىڭ ٸسكە اسىرعان عالامات ٸستەرٸن ۇعىنىپ, تٷسٸنسە ەكەن دەيمٸز.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
