Qazaqstandy jáne búkil Orta Aziiany oiatqan 1916 jylynda bolǵan ult-azattyq kótrilisin kezinde Muhtar Áýezov qily zaman dep ataǵan.
Halqymyzdyń basynan keshken, azattyqtyń jolynda tarihi beles bolǵan osy qandy oqiǵany el tar zaman da deýshi edi. Bir jaǵynan bul tarihi qubylysty Yrǵyzdan bastap Ferǵana alqabyna deiin qazaq, qyrǵyz, uiǵyr, ózbek, tájik qatysqan birtutas kóterilis retinde qarastyrýǵa bolady, sonymen qatar ár bir aimaqtyń, kóterilis oshaǵynyń óz erekshelikteri, mańyzdy oqiǵalary, shaiqastary, jeńis-jeńilýleri, kósemderi, batyrlary bolǵan. Mysaly, Muhtar Áýezov qily zaman dep Qarqaradaǵy Alban kóterilisi týraly romanyn jazdy. Oǵan qosa, Jetisýdaǵy Jaiylmys bolysy, Qordai, Merki, Aqsýat, Yrǵyz, Baianaýyldaǵy oqiǵalarynyń árqaisysy bir erlik dastany, búkil eldiń qasireti. Kórshiles Qyrǵyzstanda 1916 jyldy shoń úrkin dep, ulttyń eń qaiǵyly kezeńi, eń aýyr qasireti dep sanaidy. Ózbek pen tájik elderiniń de tarihynda 1916 jyl qaiǵyǵa toly oqiǵa retinde iz qaldyrdy.
Biraq, qalai bolsa da Torǵai kóterilisiniń de, búkil Orta Aziialyq kóterilisiniń de sońǵy shaiqasy, qily zamanǵa núkteni qoiǵan oqiǵa – Doǵal-Úrpek shaiqasy edi. Aqpannyń 22-si men 24-iniń arasynda Doǵal-Úrpek shaiqasyna 101 jyl toldy. Ábdiǵappar Janbosynuly bastaǵan, Amankeldi qostaǵan kóterilis jarty jylǵa sozyldy. Tatyr kóliniń janynda bolǵan shaiqastan bastap, Torǵai qorshaýymen, Qumkeshý shaiqasymen jalǵasqan kóterilis qysqy Doǵal-Úrpek shaiqasymen aiaqtaldy. Kóterilistiń joǵary deńgeide uiymdastyrylǵan júieni aitý kerek. Basynda Ábiǵappar, Ospan, Qasym han bolyp sailandy, keiin kóterilisshileriniń basshysyÁbdiǵappar ámir laýazymyna, sarbazdardyń qolbasshysy Amankeldi sardar laýazymyna ie boldy. Dalanyń kóshpendilerdiń áskeri demokratiiasyna, burynnan kelgen áskeri qol quramynyń strýktýrasyna súienip, Keńes quryldy, sarbazdardy onbasy, elýbasy, júzbasy, myńbasylar basqarǵan.
Qol basqarý ǵana emes, el basqarý da júiesi uiymdastyrylǵan edi.
Torǵai kóterilisin basyp tastaý úshin jazalaý sharalaryn basqarǵan general-leitenant Lavrentev edi. Aqpannyń aiaǵynda kóterilisshilerge qarsy polkovnik Týrgenev basqarǵan 13-shi Orynbor polki shyqty.Quramynda6 atty júzdik, bir atty jáne bir jaiaý vzvod, 4 zeńbirek pen 6 pýlemet boldy. Sarbazdardyń sany 20 myńǵa jýyq edi. Sarbazda aibalta, qylysh, naizamen qarýlanǵan edi. 171-aq mergen qolynda myltyq usataǵan.
Jalyndy shaiqas qan josaǵa ainalǵan. Keń dala, sary aiaz, omby qar.
Shaiqasta Amankeldi qolbasshy retinde taktikanyń sheberligin kórsetti, Keiki batyr tapqyrlyǵyn, mergendigin kórsetti, jaraqattandy. Erjúrek sarbazdar qyrylsa-daǵy berilmedi, jeńilmedi, jazalaýshy otriad shyǵynǵa ushyrap, maqsatyna jetpei sheginýge májbúr boldy.
Jazalaýshylar qaza tapqan soldattardy shanaǵa salyp Torǵai qalasyna qaitty. Jospary boiynsha jazalaý operatsiiasy jaz shyqqan soń jalǵastyratyn edi. Biraq Aqpan tóńkerisi kóterilistiń aiaqtaýyna sebp boldy. Árine, tarih tolqynyndaǵy buralań jol, ult taǵdyrynyń taiǵanaǵy áli alda edi. Biraq, basqa oqiǵalardan bólek turatyn 1916 jylynyń ult-azattyq kóterilisi osy Doǵal-Úrpek shaiqasymen aiaqtady.
Asqar Daiyrbek