قازاقستاندى جەنە بٷكٸل ورتا ازييانى وياتقان 1916 جىلىندا بولعان ۇلت-ازاتتىق كٶترٸلٸسٸن كەزٸندە مۇحتار ەۋەزوۆ قيلى زامان دەپ اتاعان.
حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن, ازاتتىقتىڭ جولىندا تاريحي بەلەس بولعان وسى قاندى وقيعانى ەل تار زامان دا دەۋشٸ ەدٸ. بٸر جاعىنان بۇل تاريحي قۇبىلىستى ىرعىزدان باستاپ فەرعانا القابىنا دەيٸن قازاق, قىرعىز, ۇيعىر, ٶزبەك, تەجٸك قاتىسقان بٸرتۇتاس كٶتەرٸلٸس رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى, سونىمەن قاتار ەر بٸر ايماقتىڭ, كٶتەرٸلٸس وشاعىنىڭ ٶز ەرەكشەلٸكتەرٸ, ماڭىزدى وقيعالارى, شايقاستارى, جەڭٸس-جەڭٸلۋلەرٸ, كٶسەمدەرٸ, باتىرلارى بولعان. مىسالى, مۇحتار ەۋەزوۆ قيلى زامان دەپ قارقاراداعى البان كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى رومانىن جازدى. وعان قوسا, جەتٸسۋداعى جايىلمىس بولىسى, قورداي, مەركٸ, اقسۋات, ىرعىز, باياناۋىلداعى وقيعالارىنىڭ ەرقايسىسى بٸر ەرلٸك داستانى, بٷكٸل ەلدٸڭ قاسٸرەتٸ. كٶرشٸلەس قىرعىزستاندا 1916 جىلدى شوڭ ٷركٸن دەپ, ۇلتتىڭ ەڭ قايعىلى كەزەڭٸ, ەڭ اۋىر قاسٸرەتٸ دەپ سانايدى. ٶزبەك پەن تەجٸك ەلدەرٸنٸڭ دە تاريحىندا 1916 جىل قايعىعا تولى وقيعا رەتٸندە ٸز قالدىردى.
بٸراق, قالاي بولسا دا تورعاي كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ دە, بٷكٸل ورتا ازييالىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ دە سوڭعى شايقاسى, قيلى زامانعا نٷكتەنٸ قويعان وقيعا – دوعال-ٷرپەك شايقاسى ەدٸ. اقپاننىڭ 22-سٸ مەن 24-ٸنٸڭ اراسىندا دوعال-ٷرپەك شايقاسىنا 101 جىل تولدى. ەبدٸعاپپار جانبوسىنۇلى باستاعان, امانكەلدٸ قوستاعان كٶتەرٸلٸس جارتى جىلعا سوزىلدى. تاتىر كٶلٸنٸڭ جانىندا بولعان شايقاستان باستاپ, تورعاي قورشاۋىمەن, قۇمكەشۋ شايقاسىمەن جالعاسقان كٶتەرٸلٸس قىسقى دوعال-ٷرپەك شايقاسىمەن اياقتالدى. كٶتەرٸلٸستٸڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان جٷيەنٸ ايتۋ كەرەك. باسىندا ەبٸعاپپار, وسپان, قاسىم حان بولىپ سايلاندى, كەيٸن كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنٸڭ باسشىسىەبدٸعاپپار ەمٸر لاۋازىمىنا, ساربازداردىڭ قولباسشىسى امانكەلدٸ ساردار لاۋازىمىنا يە بولدى. دالانىڭ كٶشپەندٸلەردٸڭ ەسكەري دەموكراتيياسىنا, بۇرىننان كەلگەن ەسكەري قول قۇرامىنىڭ سترۋكتۋراسىنا سٷيەنٸپ, كەڭەس قۇرىلدى, ساربازداردى ونباسى, ەلۋباسى, جٷزباسى, مىڭباسىلار باسقارعان.
قول باسقارۋ عانا ەمەس, ەل باسقارۋ دا جٷيەسٸ ۇيىمداستىرىلعان ەدٸ.
تورعاي كٶتەرٸلٸسٸن باسىپ تاستاۋ ٷشٸن جازالاۋ شارالارىن باسقارعان گەنەرال-لەيتەنانت لاۆرەنتەۆ ەدٸ. اقپاننىڭ اياعىندا كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە قارسى پولكوۆنيك تۋرگەنەۆ باسقارعان 13-شٸ ورىنبور پولكٸ شىقتى.قۇرامىندا6 اتتى جٷزدٸك, بٸر اتتى جەنە بٸر جاياۋ ۆزۆود, 4 زەڭبٸرەك پەن 6 پۋلەمەت بولدى. ساربازداردىڭ سانى 20 مىڭعا جۋىق ەدٸ. ساربازدا ايبالتا, قىلىش, نايزامەن قارۋلانعان ەدٸ. 171-اق مەرگەن قولىندا مىلتىق ۇساتاعان.
جالىندى شايقاس قان جوساعا اينالعان. كەڭ دالا, سارى اياز, ومبى قار.
شايقاستا امانكەلدٸ قولباسشى رەتٸندە تاكتيكانىڭ شەبەرلٸگٸن كٶرسەتتٸ, كەيكٸ باتىر تاپقىرلىعىن, مەرگەندٸگٸن كٶرسەتتٸ, جاراقاتتاندى. ەرجٷرەك ساربازدار قىرىلسا-داعى بەرٸلمەدٸ, جەڭٸلمەدٸ, جازالاۋشى وترياد شىعىنعا ۇشىراپ, ماقساتىنا جەتپەي شەگٸنۋگە مەجبٷر بولدى.
جازالاۋشىلار قازا تاپقان سولداتتاردى شاناعا سالىپ تورعاي قالاسىنا قايتتى. جوسپارى بويىنشا جازالاۋ وپەراتسيياسى جاز شىققان سوڭ جالعاستىراتىن ەدٸ. بٸراق اقپان تٶڭكەرٸسٸ كٶتەرٸلٸستٸڭ اياقتاۋىنا سەبپ بولدى. ەرينە, تاريح تولقىنىنداعى بۇرالاڭ جول, ۇلت تاعدىرىنىڭ تايعاناعى ەلٸ الدا ەدٸ. بٸراق, باسقا وقيعالاردان بٶلەك تۇراتىن 1916 جىلىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ وسى دوعال-ٷرپەك شايقاسىمەن اياقتادى.
اسقار دايىربەك
