QR Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory, tarih ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaev tarihi derekterdi alǵa tarta otyryp, Altyn Ordanyń kúiregen kúnin atady, dep habarlaidy QazAqparat.
«Atyraýda ótip jatqan «Ulyq ulys – Altyn Orda» atty halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiianyń paneldik otyrysynda QR UǴA akademigi, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory, tarih ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaev «Altyn Ordanyń kúireýi máseleleri» atty baiandama oqydy.
«Altyn Ordanyń tarihnamasyndaǵy birshama táýir zerttelgen máselelerdiń birine, onyń saiasi tarihynyń máseleleri jatady. Degenmen de, áli de bolsa bul máselede tolyq zerttelip bolmaǵan, óz zertteýshilerin kútip jatqan taqyryptar barshylyq. Solardyń biri - Altyn Orda tarihynyń sońǵy kezeńi, iaǵni onyń kúireýi. 260 jyldyq tarihy bar Altyn Orda tarihyn shartty túrde - qurylý men qalyptasý, kúsheiý men nyǵaiý jáne ydyraýshylyq pen kúireý kezeńderi dep úshke bólýge bolady. Joshy Ulysynyń qurylýy men qalyptasýy – 1225-1312 jyldary, kúsheiýi kezeńi – 1312-1359 jyldar aralyǵynda bolsa, al ondaǵy ydyraýshylyq úderister men kúireýi 1360-1502 jyldary ótedi. Ydyraýdyń tereńdeý barysynda bul memleket – Úlken Orda ataýyna ie bolady», - degen tarihshy Úlken Ordanyń kúireý úderisi qalai júrgenine toqtaldy.
«1395-1396 jyldardaǵy Ámir Temirdiń Altyn Ordaǵa jasaǵan ekinshi joryǵy men tonaýshylyqtarynyń qandai aýyr bolǵany belgili. Tarihshylar buny «Altyn Ordanyń omyrtqasy úzildi» dep baǵalaidy. Osy joryqtan keiin Altyn Orda tarihynda uzaqqa sozylǵan ydyraýshylyq dáýiri bastalady. Bul dáýirdiń alǵashqy kezeńi 24-25 jylǵa sozylyp, Altyn Ordanyń saiasi sahnasyna jańa tulǵalardy – Edige bidi, tuqaitemirlik Qutlyq Temir handy, Tas Temir handy, Shádibek handy, Orys hannyń uly Qoiyrshaq handy, Toqtamys hannyń uldary – Jalaladdindi, Japarberdini, Kebekti, Kárimberdini, Qadyrberdini jáne taǵy basqa tulǵalardy shyǵarady. Bul tulǵalar ydyraý úderisiniń alǵashqy kezeńinde jekelegen ulystarda han bolyp, shirek ǵasyr boiy ortalyq bilikti ielený úshin aiaýsyz kúrester júrgizedi», - dedi ǵalym.
Sondai-aq, ol Altyn Ordada ortalyq biliktiń álsireýi men ondaǵy saiasi turaqsyzdyqtar Qyrym, Qajytarhan, Bulǵar, Sibir, Mańǵyt jáne Ózbek ulystaryn oqshaýlandyra túskenin atady.
«Úmitkerler osy ulystarda han bop sailanyp, ortalyq bilikke umtylady. Ataqty Edige bidiń tarihi tulǵalyq bolmysy osy kezeńde aiqyn kórinip, ol «dúrbeleń jyldar» kezeńindegi Mamai bi sekildi bilikke aitqanyn eki etpeitin handardy otyrǵyzý arqyly ortalyq bilikti saqtap qalmaq bolady. 1405 jylǵa deiin Toqtamys hannyń ózimen, odan keiin onyń uldarymen kúresip, aqyry, 1419-1420 jyly, 63 jasynda Toqtamys han uly Qadyrberdi hanmen ótken ashyq shaiqasta naǵyz erlershe qaza tabady», - degen zertteýshi Edige bidiń qazasynan keiin Altyn Ordadaǵy saiasi daǵdarys odan ári órshigenin eske saldy.
Bereket Káribaevtyń aitýynsha, Joshy ulysyndaǵy bilikke talasqan kúresterdi taǵdyryn handardy qoldaǵan jergilikti biler men bekterdiń baǵyty men ustanymdary sheship otyrǵan.
«Altyn Orda tarihynda 1502 jyldyń 15 maýsymy - naqty aitqanda Úlken Ordanyń, al jalpy alǵanda, Altyn Ordanyń tolyǵymen kúiregen kúni bolyp esepteledi.
Joǵaryda aitylǵan barlyq oilarymyzdy túiindei kele mynadai jalpy tujyrymdar jasaimyz. XV ǵasyr basynda Altyn Ordada memlekettik ideologiianyń álsireýi óz kezeginde ortalyq bilikti quldyratsa, kerisinshe, jergilikti óńirlerdegi etnostardyń ózindik ideologiiasyn qalyptastyryp, olardyń derbestikke umtylýyn kúsheitedi. Osy baǵyttaǵy kúrester saiasi ómirde anyq baiqalyp, aqyrynda XV ǵasyr sońynda imperiiany ábden álsiretip, ony tarih kóshinde qaldyrady. Bir ókinishtisi, Altyn Ordanyń naqty kúiregen kúni eshbir jazba derekte saqtalmai, tek ony qulatqan Qyrym hany – Meńli Kerei hannyń bir sóileminde ǵana aitylady», - dedi Bereket Káribaev.
