قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كەرٸباەۆ تاريحي دەرەكتەردٸ العا تارتا وتىرىپ, التىن وردانىڭ كٷيرەگەن كٷنٸن اتادى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«اتىراۋدا ٶتٸپ جاتقان «ۇلىق ۇلىس – التىن وردا» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييانىڭ پانەلدٸك وتىرىسىندا قر ۇعا اكادەميگٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كەرٸباەۆ «التىن وردانىڭ كٷيرەۋٸ مەسەلەلەرٸ» اتتى بايانداما وقىدى.
«التىن وردانىڭ تاريحناماسىنداعى بٸرشاما تەۋٸر زەرتتەلگەن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸنە, ونىڭ ساياسي تاريحىنىڭ مەسەلەلەرٸ جاتادى. دەگەنمەن دە, ەلٸ دە بولسا بۇل مەسەلەدە تولىق زەرتتەلٸپ بولماعان, ٶز زەرتتەۋشٸلەرٸن كٷتٸپ جاتقان تاقىرىپتار بارشىلىق. سولاردىڭ بٸرٸ - التىن وردا تاريحىنىڭ سوڭعى كەزەڭٸ, ياعني ونىڭ كٷيرەۋٸ. 260 جىلدىق تاريحى بار التىن وردا تاريحىن شارتتى تٷردە - قۇرىلۋ مەن قالىپتاسۋ, كٷشەيۋ مەن نىعايۋ جەنە ىدىراۋشىلىق پەن كٷيرەۋ كەزەڭدەرٸ دەپ ٷشكە بٶلۋگە بولادى. جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى – 1225-1312 جىلدارى, كٷشەيۋٸ كەزەڭٸ – 1312-1359 جىلدار ارالىعىندا بولسا, ال ونداعى ىدىراۋشىلىق ٷدەرٸستەر مەن كٷيرەۋٸ 1360-1502 جىلدارى ٶتەدٸ. ىدىراۋدىڭ تەرەڭدەۋ بارىسىندا بۇل مەملەكەت – ٷلكەن وردا اتاۋىنا يە بولادى», - دەگەن تاريحشى ٷلكەن وردانىڭ كٷيرەۋ ٷدەرٸسٸ قالاي جٷرگەنٸنە توقتالدى.
«1395-1396 جىلدارداعى ەمٸر تەمٸردٸڭ التىن ورداعا جاساعان ەكٸنشٸ جورىعى مەن توناۋشىلىقتارىنىڭ قانداي اۋىر بولعانى بەلگٸلٸ. تاريحشىلار بۇنى «التىن وردانىڭ ومىرتقاسى ٷزٸلدٸ» دەپ باعالايدى. وسى جورىقتان كەيٸن التىن وردا تاريحىندا ۇزاققا سوزىلعان ىدىراۋشىلىق دەۋٸرٸ باستالادى. بۇل دەۋٸردٸڭ العاشقى كەزەڭٸ 24-25 جىلعا سوزىلىپ, التىن وردانىڭ ساياسي ساحناسىنا جاڭا تۇلعالاردى – ەدٸگە بيدٸ, تۇقايتەمٸرلٸك قۇتلىق تەمٸر حاندى, تاس تەمٸر حاندى, شەدٸبەك حاندى, ورىس حاننىڭ ۇلى قويىرشاق حاندى, توقتامىس حاننىڭ ۇلدارى – جالالادديندٸ, جاپاربەردٸنٸ, كەبەكتٸ, كەرٸمبەردٸنٸ, قادىربەردٸنٸ جەنە تاعى باسقا تۇلعالاردى شىعارادى. بۇل تۇلعالار ىدىراۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ العاشقى كەزەڭٸندە جەكەلەگەن ۇلىستاردا حان بولىپ, شيرەك عاسىر بويى ورتالىق بيلٸكتٸ يەلەنۋ ٷشٸن اياۋسىز كٷرەستەر جٷرگٸزەدٸ», - دەدٸ عالىم.
سونداي-اق, ول التىن وردادا ورتالىق بيلٸكتٸڭ ەلسٸرەۋٸ مەن ونداعى ساياسي تۇراقسىزدىقتار قىرىم, قاجىتارحان, بۇلعار, سٸبٸر, ماڭعىت جەنە ٶزبەك ۇلىستارىن وقشاۋلاندىرا تٷسكەنٸن اتادى.
«ٷمٸتكەرلەر وسى ۇلىستاردا حان بوپ سايلانىپ, ورتالىق بيلٸككە ۇمتىلادى. اتاقتى ەدٸگە بيدٸڭ تاريحي تۇلعالىق بولمىسى وسى كەزەڭدە ايقىن كٶرٸنٸپ, ول «دٷربەلەڭ جىلدار» كەزەڭٸندەگٸ ماماي بي سەكٸلدٸ بيلٸككە ايتقانىن ەكٸ ەتپەيتٸن حانداردى وتىرعىزۋ ارقىلى ورتالىق بيلٸكتٸ ساقتاپ قالماق بولادى. 1405 جىلعا دەيٸن توقتامىس حاننىڭ ٶزٸمەن, ودان كەيٸن ونىڭ ۇلدارىمەن كٷرەسٸپ, اقىرى, 1419-1420 جىلى, 63 جاسىندا توقتامىس حان ۇلى قادىربەردٸ حانمەن ٶتكەن اشىق شايقاستا ناعىز ەرلەرشە قازا تابادى», - دەگەن زەرتتەۋشٸ ەدٸگە بيدٸڭ قازاسىنان كەيٸن التىن ورداداعى ساياسي داعدارىس ودان ەرٸ ٶرشٸگەنٸن ەسكە سالدى.
بەرەكەت كەرٸباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوشى ۇلىسىنداعى بيلٸككە تالاسقان كٷرەستەردٸ تاعدىرىن حانداردى قولداعان جەرگٸلٸكتٸ بيلەر مەن بەكتەردٸڭ باعىتى مەن ۇستانىمدارى شەشٸپ وتىرعان.
«التىن وردا تاريحىندا 1502 جىلدىڭ 15 ماۋسىمى - ناقتى ايتقاندا ٷلكەن وردانىڭ, ال جالپى العاندا, التىن وردانىڭ تولىعىمەن كٷيرەگەن كٷنٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
جوعارىدا ايتىلعان بارلىق ويلارىمىزدى تٷيٸندەي كەلە مىناداي جالپى تۇجىرىمدار جاسايمىز. XV عاسىر باسىندا التىن وردادا مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ ەلسٸرەۋٸ ٶز كەزەگٸندە ورتالىق بيلٸكتٸ قۇلدىراتسا, كەرٸسٸنشە, جەرگٸلٸكتٸ ٶڭٸرلەردەگٸ ەتنوستاردىڭ ٶزٸندٸك يدەولوگيياسىن قالىپتاستىرىپ, ولاردىڭ دەربەستٸككە ۇمتىلۋىن كٷشەيتەدٸ. وسى باعىتتاعى كٷرەستەر ساياسي ٶمٸردە انىق بايقالىپ, اقىرىندا XV عاسىر سوڭىندا يمپەرييانى ەبدەن ەلسٸرەتٸپ, ونى تاريح كٶشٸندە قالدىرادى. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, التىن وردانىڭ ناقتى كٷيرەگەن كٷنٸ ەشبٸر جازبا دەرەكتە ساقتالماي, تەك ونى قۇلاتقان قىرىم حانى – مەڭلٸ كەرەي حاننىڭ بٸر سٶيلەمٸندە عانا ايتىلادى», - دەدٸ بەرەكەت كەرٸباەۆ.
