Bul ásker qyzmetinde júrgende paiymdai bastaǵan nársem edi. Mýrmansk oblysynyń Daniia, Norvegiia jaq shetinde ornalasqan Nerpichii Zaliv degen jer. Áskeri qurylysshylar batalony. Qyryq rý adam. Osy túrli násildiń ishinen bir top adam bizdiń kózimizge jylyushyrap kóringen. Qaratory nemese aqquba óńdi, shashtary buiralaý, muryndary qońqaqtaý, zor deneli, eńsegei boily kavkazdyqtar.
Biraq barlyǵynyń tili qazaq tiline uqsas. Alǵashynda Qazaqstanda turatyn, qazaq tilin jaqsy meńgergen taýlyqtar dep oilaǵanbyz. Artynan surasa kele, jerles sanap júrgen taýlyqtarymyz Soltústik Kavkaz, Daǵystannnan kelgen qarashai, balqar, qumyq halyqtarynyń ókilderi bolyp shyqty. Narynqoldyq Asqar degen bir jigit bar edi, sol:
– Olai bolsa qazaq tilin qaidan bilesińder? – dep suraǵanda taýlyq dostarymyz túsinbei qalǵan.
– Biz óz tilimizde sóilep otyrmyz, – degen shamdanyp.
Soltústik Kavkaz ben Daǵystanda turatyn Ázerbaijannan basqa barlyq derlik túrki halyqtary noǵai tili dep atalatyn bir tildiń kózge kóriner-kórinbes aiyrmalary bar dialektilerinde sóileitinin biz keiin bildik. Al noǵaidyń qazaqpen bir ret aiyrylysyp, Noǵai ordasy kúiregennen keiin qaityp kelip qazaqqa qosylǵan kádimgi qazaqtyń rýlary ekenin de keiin bildik. Bul týrasynda qazaqta keń taraǵan «El aiyrylǵan», «Noǵai-qazaq aiyrylǵan», «Noǵai-qazaqtyń zary» degen kúiler de bar.
Alaida sol sátte, munyń bárinen beihabar biz úshin kavkazdyqtar men daǵystandyqtardyń bizdiń qazaǵymyzdyń tilinde sóileýi tańǵajaiyp qubylys edi.
Kei-keide ashanadan úlken bir pyshaq aldyryp, sony aýzyna tistep, etigin sheship shulyqshań bir qarashai ia balqar, ia qumyq ortaǵa bileýge shyǵady. Basqa bireýi aiaǵynyń arasyna oryndyqty qysyp alyp baraban qusatyp uryp otyrady. Ishinde bireýi keremet garmonshy edi. Sol jigit garmonmen adamnyń júregin eljiretetin bir keremet ádemi, ekpindi áýendi oinaidy. Qalǵan qarashai, balqar men qumyq qol soǵyp, ándetip bishi jigitti qoshemettep turady.
– Teńizbaidyń qyzdary,
Qatyryma kelgende, – dep bastalatyn uzaq án bitkenshe bishi toqtaýsyz asyr salady.
– «Qatyryma kelgende» degen ne? – dep suraǵanymyzda Qaiyp degen balqar jigit, ol «esime túskende», degendi bildiredi, – dep jaýap berdi.
Qazaq tilindegi «qaper» de keide «qater» dep aitylady. O keremet, dedik te, qoidyq. Kúnderdiń kúninde bizdiń bólimshemizge issaparmen jiyrma shopyr keldi. Jartysynan astamy qyrym tatarlary eken. Birde ózderimen ózderi áńgimelesip otyrǵandarynda jandarynan ótip bara jatyp… qazaq áýezin estidim.
– Qazaqstannan keldińder me? – dedim jandaryna baryp.
– Joq, Qyrymnanbyz, – dedi sóz bastap otyrǵan bireýi, – Simferopol, Stavropol.
Qazaq tilin qaidan bilesińder dei jazdap baryp, tilimdi tistei qaldym. Keiin aralasa kele taǵy da ǵajap qaldyq.
Súleimen Ábýbekirov degen qyrymnyń tatary bizben áńgimelesip otyrǵanda qazaqtardyń biri:
– Án aitshy, – dedi.
Súleimen keýdesin kere ándetip qoia bergen.
– Taýǵa bardym tal kestim,
Tartpady tanam-ai.
Án aitylyp bolǵannan keiin balalardyń biri «bul án ne jaiynda» dep surady. Súleimen «osylar meni aqymaq qylyp otyrǵan joq pa» degendei betimizge kúmándana qarap sál otyrdy da túsindire bastady.
– Taýǵa bardym, otyn shaptym, sol otyndy arbaǵa tiegende tanam arbany tarta almai qaldy, – degen sóz. Sender nemene myjyp otyrsyńdar? Meni kelemej qylǵylaryń kele me?
– Al tana degen ne? – dedi balalardyń biri.
– Tana degen qunajynnan úlken siyrdy aitady, – dedi Súleimen, – Biz jaqta arbaǵa siyr jegedi.
Osy jerge kelgende kúlegesh Asqar shydai almai jymiǵan. Súleimen shamdanyp qaldy.
– Nemenege kúlesiń? – dedi Asqardy jaǵasynan alyp, – Bireýdiń abuiyry ashylyp qaldy ma?
Jáne osynyń bári taza qazaq tilinde aitylyp jatyr. Tóbeleseiin dep turǵan Súleimen men Asqardy ajyratyp jiberdik.
Keiinnen men aýyryp Severomorsk qalasynyń gospitalinde jatqanda bir qaraqalpaq ultynyń ókilimen palatalas boldym. Ol da maǵan qarap… taza qazaqsha sóilegen.
Mine, Kavkaz ben Daǵystandaǵy birneshe ulttyń, qyrym tatarlarynyń, qaraqalpaqtardyń meniń tilimde, qazaq tilinde sóileýi men úshin úlken jumbaq, ásker qyzmetinen alyp shyqqan eń úlken jumbaq edi. 1976 jyly men Almatydaǵy Abai atyndaǵy pedagogika institýtynyń filologiia fakýltetine tústim. Kóńildegi úlken túitkildiń biri osy jerde sheshilgen.
Jazý men tildiń tarihyn qosyp, «tarihi grammatika» degen pándi maitalman ustaz Ashat Ábilqaev júrgizetin. Keremet bilimdi adam edi. Tilderdiń shyǵý tegin, ár sózdiń syryn jiliktep turyp túsindirgende kóńildegi eń shytyrman kúmándar seiiletin. Nostratikalyq teoriianyń orasan kemshilikterin de osy Ashat aǵamyz alǵash kórsetken edi (Keiinnen bul salada, mezgilsiz kóz jumǵan ǵalym Serikbai Qondybai úlken eńbek etti, úndievropalyq dep atalatyn tilder júiesindegi kóptegen leksikalyq bailyqtyń túptep kelgende eski túrik, arǵy túriktiń sózderi ekenin dáleldedi).
1979 jyldyń kúzi. Sońǵy kýrs stýdentimiz. Shamalǵannyń ar jaǵyndaǵy Qarǵaly poselkesinde pedagogikalyq praktikada júrmiz. Almatyǵa qaitatyn ýaqyt taqaǵanda shaǵyn dastarqan jasap, osy praktika kezinde tálimger bolyp júrgen Ashat aǵamyzdy qonaqqa shaqyrdyq. Stýdent dep qomsynǵan joq. Keldi.
– Sender endi, bes minýtsyz áriptessińder ǵoi, – dep bizben koniak ishti.
Sodan soń kóńili jailanyp uzaq-uzaq áńgime shertken. Bul onyń buryn, aýditoriiada aitqandarynan múldem bólek áńgime edi.
– Aǵa, mynandai nárseni bilgimiz keledi, – dedi balalardyń biri. – Túrik halyqtary aýyzeki sóileskende bir-birin op-ońai túsinedi. Al biraq bir-biriniń jazýyn oqi almaidy. Bunyń sebebi nede?
Men de áskeri qyzmet kezinde dámdes bolǵan balqar, qarashai, qumyq aǵaiyndardy eske túsirip, biraz áńgime aityp berdim.
– Suraqtaryń oryndy, – dedi Ashat aǵa.
– Sonan soń nedáýir ýaqyt oilanyp baryp, ár sózin ekshei sóilegen.
Balalar, meniń bul aitqandarymdy bir jerde qaitalap, arandap, páleketke ushyrap júrmeńder. Bilińder, biraq ishterińe saqtańdar. Bilgenimshe aityp bereiin. Keibir sózderim jańsaq ta bolýy múmkin. Tek meniń sózimdi printsipinde durys dep qabyldańdar. Keiin zaman ózgergende, shyndyq ashylǵanda meniń bul aitqandarymdy ózderiń tolyqtyryp alarsyńdar.
Qysqasy, bylai bolǵan. Revoliýtsiiadan keiin Qyrymda Ismaiylbek Ǵaspyraly, qazaqta Ahmet Baitursynov, Álihan Bókeihanov, Jahansha Dosmuhamedov siiaqty alash azamattary túrikshildiktiń uranyn kóterdi. Keiinnen bul uranǵa Túrkiianyń alǵashqy prezidenti Kemal Atatúrik qosyldy. Barlyq túrki halyqtaryna ortaq latyn álipbii osy kezde qabyldanǵan. Keiinnen, shet jaǵasyn ózderiń de bilesińder, Alash qozǵalysy da, Qyrymdaǵy túrikshilder qozǵalysy – barlyǵy talqandaldy. Kóp uzamai biryńǵai álipbi joiylyp, barlyq túrki halyqtary kirillitsa dep atalatyn osy qazir ózimiz paidalanyp júrgen álipbige kóshirildi. Stalinniń janynda otyrǵan «kemeńger» orys filologtary ár halyqqa ártúrli ulttyq álipbilerdi «jasap» berdi. Maqsat – túrik qana emes, jalpy baýyrlas, qandas barlyq halyqtardy bir-birimen túsinise almaityn qylý, qoldan kelgenshe aralaryn alshaqtatý. Qumyq, qarashai, balqar, Moldovada otyrǵan gagaýz, noǵai men qazaq, qyrym tatarlary bir-birimen aýyzeki tilde qinalmai sóilese tura, bir-biriniń tasqa basylǵan jazýyn tani almaýy osydan kelip shyǵady. Mine, meniń biletinim osy, qaraqtarym. Taǵy da qaitalap aitam, meniń bul aitqandarymdy qaitalap keregi joq. Ózderiń úshin. Men jasym jetken adammyn. Al senderdiń bolashaqtaryń áli alda…
Arada biraz jyl ótkende aiaýly ustaz kóz jumdy. Dúnie taǵy bir tóńkerilgende Keńes odaǵy ydyrap, imperiianyń quramyndaǵy qanshama halyq egemendik alyp shyqty. Osy Reseidiń, odan soń Keńes odaǵynyń temir buǵaýynan qutylyp azattyqqa jetken jurttardyń bel ortasynda biz kele jatyrmyz. Egemendi Qazaqstan Respýblikasy.
Egemendik alǵannan keiin bir jylǵa jetkizbei-aq barlyǵyn anyqtadyq. Ashat aǵamyz azdaǵan detaldardan qate jibergeni bolmasa, shyndyǵynda da printsipinde dóp túsipti. Biraz nárseni estigen, anyqtaǵan, biraz nárseni ózi boljap tapqan. Endi oqyrmannyń ózi de burynnan biletin jaittardy ústirtin bolsa da jańǵyrtyp óteiik.
1914 jyly Resei men Avstro-Vengriia jáne Germaniianyń arasynda bastalǵan soǵys aqyrynda shielenise kele birinshi dúniejúzilik soǵysqa ulasady. Osy kezde german armiiasynyń Bas shtaby Resei imperiiasyn ishten iritý maqsatynda Shveitsariiada emigratsiiada júrgen orys revoliýtsionerlerin Lenindi basshy etip, Finliandiia arqyly ainalma jolmen Petrogradqa jetkizedi. Ar jaǵy belgili. Kún kósem sharýalarǵa «Eger imperiiany qulatsaq jerdiń barlyǵyn krestiandarǵa úlestirip beremiz. Máńgige», dep jumysshylarǵa «zaýyt-fabrikany úlestirip beremiz. Máńgige» dep ýáde etedi. Sotsializm kezinde memleket degen joiylady dep taǵy da «baqyt úlestiredi». Osy qarabaiyr urandar tańǵajaiyp nátije bergen.
Reseidiń pálenbai milliondyq armiiasy sharýalardan quralǵan. Leninniń ýádesine senip qalǵan soldattar maidandy tastap, tezirek jer bólisýge asyǵyp selolaryna qashqan. Árine, qoldaryndaǵy vintovkalaryn tastamaǵan, qashqan áskerdi toqtatpaq bolǵan ofitserlerdi shtykpen shanshyp, atyp óltirip kete bergen. Osylaisha Batys maidan kúirep, joiylyp, nemis armiiasy eshqandai qarsylyq kórmei Reseidiń jerin op-ońai jaýlap ala salǵan. Nemister Leninge «Resei imperiiasyn taratyp joq qylasyń, osyny oryndasań orystyń búkil bailyǵyn tonaýǵa ruqsat beremiz, senderge eshkim syrttan kelip tiise almaidy, sebebi, biz senderdi qorǵap turamyz» dep qatań tapsyrma beredi. Lenin óziniń qojaiyndarynyń aitqanyn eki etpeidi, revoliýtsiia jeńiske jetkennen keiin «Resei imperiiasy joiyldy, endi eldiń barlyǵy bos, tarańdar» dep jar salady.
Osy jan-jaqqa «taraǵan» halyqtardyń ishinde Reseidiń burynǵy otary Finliandiia ǵana shyn bostandyq alyp, egemendikke jetipti. Al qalǵan elder, ulystar, halyqtar qaitadan qanǵa batyryp, qaitadan biriktirilgen. Onyń sebebi mynada edi.
1918 jyldyń kúzinde birikken odaqtastardyń kúshine tótep bere almaǵan Germaniia kúiredi, masqara kelissózderdiń kezinde, Amerika men Angliianyń nebir qorlyq sharttaryna kónip, egemendiginen aiyryldy. Ózin taqqa otyrǵyzǵan qojaiyny Germaniiadan qutylǵan Lenin endi múldem basqa adamǵa ainaldy, «Sotsializm kezinde memleket ataýly joiylady!» degen burynǵy urandy umytyp, endi Resei imperiiasyn burynǵy shekarasynda qalypqa keltirý ideiasyn ýaǵyzdai bastady. Aqyrynda Aq gvardiiany jeńip, ary asyryp tastaǵannan keiin, imperiianyń burynǵy otarlaryn qaiyra otarlady. Mine, alashshyl-túrikshil qozǵalys osy 1917 jylǵy qazan tóńkerisi men 1918 jyly Germaniianyń kúireýi aralyǵynda dúniege kelgen uly eldiktiń elesi edi.
Qurmetti oqyrman, siz jańylys oqyp otyrǵan joqsyz. Bul shynynda da uly eldiktiń, Uly Túrik qaǵanatynyń elesi edi. Kartaǵa qarańyz. Egerde Aqtaýdan tik tartsańyz Kaspii teńiziniń (bizshe Hazar teńizi, nemese Kók dariia, nemese Ábeskún teńizi) arǵy jaǵasynda Maqashqala – Daǵystannyń astanasynan shyǵasyz. Daǵystanda qumyq, qarashai, balqar otyr. Solǵa qarai, iaǵni Iranǵa qarai sál qiystaý tartsańyz – Bakýden, Ázerbaijannyń astanasynan shyǵasyz. Al Ázerbaijannyń ózi baiaǵy Iran men Resei soǵysy kezinde paida bolǵan el. Soǵysta jeńilgen Iran qolastyndaǵy ázerbaijandy (túrik násilin) ortasynan qaq bólip Reseige bergen. Iaǵni jarty ázerbaijan óziniń jerimen, sýymen, nýymen qazirgi Irannyń quramynda otyr. Ázerbaijannyń ar jaǵy Nahichevan. Al Nahichevannyń arǵy jaǵy uly Túrkiia. Ystambuldan shyǵyp Qara teńizdi qaq jarsańyz taǵy bir túrik násili jailap otyrǵan Qyrymnan shyǵasyz.
Qazaqstannyń soltústik batysynda Edil boiy túrikteri – tatarlar, bashqurttar, mariler otyr. Sibirde altailyqtar, tóleńgitter, haqastar, tývalar, barabyn tatarlary, iakýttar, onyń ar jaǵynda týngýstanyp ketken taǵy da tolyp jatqan túrik halyqtary. Osynyń bári bir álipbidi paidalansa, kúnderdiń kúninde jaqyndasa kele «ekinshi shaǵatai tili» paida bolar edi. Árine, Lenin bundai salmaǵynan jer jarylǵan eldikten shoshyǵan, qaitken kúnde boldyrmaýdyń áreketine kirisken. Onyń adal shákirti Stalin de bul «igilikti» isti ary qarai túbegeili júrgizip, aqyrynda uly túrik ideiasyn kúiretip tynǵan. Ar jaǵy oqýlyqtardan belgili. Jer-jerdegi túrik násilinen shyqqan qairatkerler lek-legimen atylǵan, asylǵan, túrik sanasy endi qalypqa kelmestei etilip óshirilgen. Biz Keńes odaǵynyń territoriiasynda turatyn túrki halyqtarynyń sanyn áli kúnge deiin tolyq bilmeimiz. Statistikalyq málimetter sovet zamanynda da, qazir de jasyrylady. Áiteýir kóp ekenimizdi bilemiz. Biraq, qansha? Belgisiz.
Jazýdyń aýysýynyń saldary qandai? Mysalǵa bizdiń ózimizdiń tól jazýymyz bolǵan. Kóne túrik jazýy dep atalady. Bizde shýmertaný (shýmerologiia) ǵylymy joq. Áitpese, kókirekte, sol shýmer mádenietinde, shýmer álipbiinde, jazba murasynda bizdiń úlesimiz joq pa eken degen kúmán de bar. Oljas Súleimenov óziniń «Qysh kitabynda» osyǵan meńzeidi.
Eýraziia dalasynda ústemdik quryp, bilik ornatqan qondyger qańly (skif) násiliniń de tól jazýy bolýy múmkin. Sebebi, kóne túrik jazýynyń tabiǵatynan myńdaǵan jyldyq damýdyń belgisi tanylyp turady.
Qurmetti oqyrman, álipbidiń aýysýynyń qasireti – burynǵy muranyń umytylyp otyrýynda. Álipbi aýysady, sol álipbide jazylǵan tekster joiylady. Mysalǵa, qazir qarapaiym halyq kóne túrik nemese sary uiǵyr jazýyndaǵy jádigerlerdi oqi almaidy. Bul tekster endi ǵalymdardyń ǵana enshisinde. (Osy oraida Ashat Ábilqaev aǵamyz «Qazaqstanda bir ǵana kóne túrik bar – ol professor Tomanov!» dep qaljyńdaityny eske túsedi). Bizdiń baiyrǵy, kóne túrik tilindegi jazba muramyz batystyń, orystyń ǵalymdarynyń «menshigi». Solar oqidy, solar taldaidy, solar pikir aityp úkim kesedi. (Olarmen daýlasa kórmeńiz, Qudai saqtasyn!). Endi túrik áýleti Orhon-Enisei boiynan qonys aýdaryp, qazirgi Qazaqstan, Ózbekstan, Tájikstan, batysta Hazar teńiziniń eki jaǵasyn, Kavkaz ben Shyǵys Eýropany aldy. Bul kezde endi ýrbanizatsiiaǵa ushyraǵan túrik násili arab jazýyna kóshti. Iaǵni, tastaǵy jazýlar Orhon men Enisei, Selengi men Kerýlenniń jaǵasynda túsiniksiz bir órkeniettiń belgisi bolyp qala berdi.
Arab jazýynda túriktiń násildik, milláttik ǵylymy men mádenieti órkendedi, túrik oiynyń eń kórnekti, eń asqaq úlgileri arab tilinde tańbalandy. Sodan soń jazý taǵy ózgerdi… taǵy ózgerdi… jáne ózgerdi. Al ózgergen saiyn, joǵaryda ózimiz aitqandai burynǵy mura tarih enshisine ainalyp otyrdy.
Jazý-syzýdy, tildi ýnifikatsiialaýdyń, biryńǵai qylýdyń eń úlken áreketi Altyn Ordanyń kezinde bolypty. Shaǵatai tili – Altyn Orda filologtarynyń eń uly jetistigi. Adam aitsa nanbaityn nárse, biraq shaǵatai mánerinde hat jazý daǵdysy qazaqta ótken ǵasyrdyń 70-jyldaryna deiin kelipti. (Shaǵatai mánerinde jazylǵan hatty oqyǵanda, ondaǵy, adresatqa degen qurmet pen izetten júregiń eljirep, kózińe jas keledi. Qazaq bundai inabattan, bir-birine degen bundai qurmet pen izetten airylǵaly qashan. Biz sovettik stilde, sovettik jarlyqtar stilinde hat jazyp úirendik. Dik-dik, dúrs-dúrs bundai hattarda málimetten basqa eshteńe de joq).
Qazan tóńkerisiniń aldynda, odan biraz keiin bizde «tóte jazý» degen boldy. Qazaq sózi arab árpimen jazylady. Ony da qazir arnaiy sol máselemen ainalysatyn filologtar, áýesqoi zertteýshiler ǵana biledi, oqi alady. Sodan soń latyn árpine kóshtik. Bul azǵantai dáýrennen keiin kirillitsaǵa kóshtik.
Mine, kórip otyrǵanymyzdai, jazý-syzý, álipbi aýysqan saiyn atamura joiylyp otyrady. Jer betinen joiylady desek astamshylyq bolar, biraq urpaq jadynan óshetini, maman filologtardyń enshisine ǵana ainalatyny anyq. Osy oraida mynadai bir, kitaptan oqyǵan hikaia eske oralady. Aǵylshynnyń Indiiadaǵy otarlyq armiiasynyń joǵary shendi ofitseri, mason áýletinen shyqqan belgili ǵalym Dj. Cherchvard birde sahabalardyń qolyndaǵy kóne jazba muralar qoimasyn aralap kele jatyp, buryshqa qarai kúrelip tastalǵan, taý bolyp jatqan qysh kitaptarǵa kózi túsedi. Ózin ertip jol kórsetip kele jatqan sahabadan «Bul ne, nege buryshqa úiip tastaǵansyńdar?» dep suraidy. «Ábden eskirgen, jazýy túsiniksiz dúnieler.
Bul kitaptardy eshkim oqi almaidy, sebebi bul jazýdy eshkim bilmeidi. Baiaǵyda umytylǵan álipbi. Sondyqtan, keregi bolmaǵandyqtan syryp tastaǵan edik» dep jaýap beredi sahaba. Dj. Cherchvard «Olai bolsa bul kitaptardy maǵan bere salsańyzdar qaitedi?» deidi. «Ala berińiz» depti sahaba. Dj. Cherchvard kóne jazýlardyń, álipbilerdiń maitalman bilgiri, atalǵan kitaptardy alyp oqyp, tekstiń syryna jetipti. Osydan júz myń jyldan astam buryn, Atlantidadan áldeqaida erte paida bolǵan Altyn Imperiianyń ortalyǵy, qazirgi Avstraliianyń jerinde órkendegen Mý kontinenti jaiyndaǵy, zamany kelgende Altyn Imperiiadan egemendik alyp Uiǵyr qaǵanatynyń bólinip shyqqandyǵy jaiyndaǵy sensatsiialyq málimet osylai jariia bolǵan eken.
Kezinde Qubylai han, Qytaidyń jazýǵa ikemsiz ierogliftik álipbiin kádimgi dybystyq álipbige aýystyrý jaiynda sheshim qabyldaidy. Sonda qytaidyń on segiz myń ǵalymy bul sheshimge qarsy bolypty, qaharly hanǵa qasqaiyp qarsy turypty. Qubylai ashýǵa minip, ǵalymdardy saraiǵa aldyryp aldaryna eki shart qoiypty. Birinshisi, reformaǵa kóný, jańa jazýdy qabyldaý, osylaisha aman qalý. Ekinshisi, eski jazýda qalý, ólý. Osylaisha on segiz myń ǵalymnyń basy shabylyp, Qytai óziniń eski jazýyn saqtap qalypty dep jazady eski jádigerler. Kim biledi, giperbolaǵa beiim qytai tarihshylary ósirip aitqan shyǵar, on segiz myń ǵalym emes – on segiz ǵalym ólim jazasyna kesilgen shyǵar.
Biraq solai bolǵan kúnniń ózinde qytai jurtynyń ata jolyna berik ekeni, dástúrdi saqtaý úshin, kerek bolsa ólimge de bara alatyny osy ǵaqliia áńgimeden aina-qatesiz kórinip tur. Árine, mońǵoldan shyqqan Qubylai han men qytai ǵalymdarynyń arasyndaǵy bul konfliktiniń tamyry tereńde jatyr. Keiin reti kelgende buny da áńgime etermiz. Bul jerde bizdiń aitpaǵymyz basqa. Biz eki túrli el – uly túrik násili men uly qytai násiliniń jazý mádenietin, álipbileriniń tarihy men taǵdyryn salystyryp otyrmyz bul jerde. Árine, Qytaidyń joǵaltqany da az emes. Mádeni revoliýtsiia kezinde de kitap órteý, ata murany joiý degen sumdyqtar bolypty. Alaida Qytaidyń saqtap qalǵan mádenieti ushan-teńiz. Jazýy qyryq ret ózgerip ketken biz, iaǵni, túrik násili qytaimen shendespek túgili, olardyń mańaiyna bara almaimyz.
1989 jyly konservatoriianyń rektory Dúisen Qaseiinovtiń arnaiy shaqyrtýymen vetnamdyq ǵalym Van Nam Almatyǵa kelip bir aidai lektsiia oqydy. Alǵashynda biz ony Vetnamnan kelgen adam dep oilaǵanbyz. Olai emes eken. Van Nam Daǵystandaǵy Qabardy-Balqar elinen kelgen eken. Keiin aralasa kele ómir tarihyn aityp berdi. Vetnamnan kelip Moskvada oqyǵan, orystyń qyzyna úilenip, aqyry joldamamen Qabardy-Balqardyń astanasy Nalchik qalasyna attanady. Lektsiiadan keiin bizdiń folklor kabinetimizge kelip, shai iship otyryp uzaq áńgimelesetin.
Birde:
– Qyzyq, sizder týra balqar tilinde sóileitin siiaqtysyzdar, – dedi Van Nam. – Balqarlar ózderi o basta bir halyq bolǵan eken. Eki taipanyń bireýin sherkesterge qosyp bir respýblika, ekinshisin qabardylarǵa qosyp bir respýblika etipti. Men turyp jatqan qalanyń aty Nalchik emes – Inalshyq eken. Bir túrkitanýshy ǵalym maǵan «Inalshyq» degen eski túrik tilinde «Han», «Ámirshi» degendi bildiredi, qazirgi astana Nalchik o basta «Inalshyq», iaǵni «Hannyń aýyly», «Hannyń qystaǵy» degen ǵana bolǵan, qazir úlkeiip qalaǵa ainalyp ketken dep túsindirip edi.
– Shyńǵyshan óltirgen Otyrardyń hany Inalshy Qadyrhan degen bolǵan, – dedim men.
– Interesno, – dedi Van Nam basyn shaiqap, – Qyzyq eken.
– Nesi qyzyq? – dedim men, – Olardyń barlyǵy Altyn Ordanyń kezinde Kavkazǵa deiin shashyrai qonǵan qazaqtyń, túriktiń rýlary…
Iá, solai bolǵan, qurmetti oqyrman. Altyn Ordanyń kezinde Kavkazǵa inalshy-ákim bolyp barǵan, Kavkazdyń qyryq rý halyqtaryn baǵyndyryp ustap turǵan áýlet, zamananyń jeli túrik násiline qarsy soqqanda Reseidiń tabanynyń astyna túsken, imperiianyń neshe ǵasyrlyq tepkisinen súiegi saýdyrap, azyp, aqyr sońynda sheshen men ingýshtan, armian men grýzinnen nesibesi men abyroiy tómen, ekinshi qatardaǵy halyq dárejesine túsirilgen.
Eýropany dúr silkindirgen, Reseidiń ózin áldeneshe ret shapqan, Rech Pospolitany (poliak pen Baltyq halyqtarynyń birikken patshalyǵy) qaltyratyp otyrǵan Qyrym jurty da osyndai kepke túsirilgen. Aldymen egemendiginen aiyrǵan, sodan soń 1941-1942 jyldary qyrym tatarlary dep atalatyn halyqty tolaiymen Qazaqstanǵa kóshirgen. Árine, bul shaǵyn maqalada Resei imperiiasynyń jáne sonyń murageri sovettik totalitarlyq imperiianyń barlyq qylmystaryn jipke tizip shyǵý múmkin emes.
Sózdiń reti kelgennen keiin aittyq. Endi, mine, búgin, ishki-syrtqy saiasatta asa baiypty, saq, aqyryn júrip anyq basatyn Elbasymyz erekshe iske bel býyp otyr. Endi álipbiimiz ózgeredi. Álipbi ózgeredi, osylaisha biz tórt tarap, jeti yqylymǵa tarap ketken baýyrlas aǵaiynmen, túrik dep atalatyn násil men qaiyra baýyrlasamyz, ortaq mádenietke qadam basamyz. Bul baiaǵy Ahmet, Álihan, Mustafa, Jahansha, Maǵjan, Mirjaqyp syndy aiaýly aǵalarymyzdyń, Ismaiylbek Ǵaspyraly bastaǵan Qyrym ultshyldarynyń, taǵy da, biz atyn bile bermeitin túrik násili qairatkerleriniń asyl armany edi. Olar jete almady. Mine, biz búgin osy isti ary qarai jalǵastyramyz.
Árine, álipbidiń ózgerýi óte qiyn sharýa. Áli talai qateler bolady, programmalar ózgergen sebepti kompiýterler «qalqyp» qalatyn bolady, kirillitsada jasalǵan jazba murany jańa jazýǵa aýdarý kezinde talai súriný de bolady. Bári de bolady. Biraq sonyń bári de ótedi. Ótedi de ketedi. Dini kitapta aitylǵandai, «Jańa aspanǵa jetkende, ótip ketken aspandy esińe de almaisyń, ol týraly ókinbeisiń de».
Jańa álipbi qut-berekege jetkizsin, aǵaiyn.
Talasbek ÁSEMQULOV, 2013 jyl
"Egemen Qazaqstan" gazeti
