بۇل ەسكەر قىزمەتٸندە جٷرگەندە پايىمداي باستاعان نەرسەم ەدٸ. مۋرمانسك وبلىسىنىڭ دانييا, نورۆەگييا جاق شەتٸندە ورنالاسقان نەرپيچيي زاليۆ دەگەن جەر. ەسكەري قۇرىلىسشىلار باتالونى. قىرىق رۋ ادام. وسى تٷرلٸ نەسٸلدٸڭ ٸشٸنەن بٸر توپ ادام بٸزدٸڭ كٶزٸمٸزگە جىلىۇشىراپ كٶرٸنگەن. قاراتورى نەمەسە اققۇبا ٶڭدٸ, شاشتارى بۇيرالاۋ, مۇرىندارى قوڭقاقتاۋ, زور دەنەلٸ, ەڭسەگەي بويلى كاۆكازدىقتار.
بٸراق بارلىعىنىڭ تٸلٸ قازاق تٸلٸنە ۇقساس. العاشىندا قازاقستاندا تۇراتىن, قازاق تٸلٸن جاقسى مەڭگەرگەن تاۋلىقتار دەپ ويلاعانبىز. ارتىنان سۇراسا كەلە, جەرلەس ساناپ جٷرگەن تاۋلىقتارىمىز سولتٷستٸك كاۆكاز, داعىستانننان كەلگەن قاراشاي, بالقار, قۇمىق حالىقتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ بولىپ شىقتى. نارىنقولدىق اسقار دەگەن بٸر جٸگٸت بار ەدٸ, سول:
– ولاي بولسا قازاق تٸلٸن قايدان بٸلەسٸڭدەر? – دەپ سۇراعاندا تاۋلىق دوستارىمىز تٷسٸنبەي قالعان.
– بٸز ٶز تٸلٸمٸزدە سٶيلەپ وتىرمىز, – دەگەن شامدانىپ.
سولتٷستٸك كاۆكاز بەن داعىستاندا تۇراتىن ەزەربايجاننان باسقا بارلىق دەرلٸك تٷركٸ حالىقتارى نوعاي تٸلٸ دەپ اتالاتىن بٸر تٸلدٸڭ كٶزگە كٶرٸنەر-كٶرٸنبەس ايىرمالارى بار ديالەكتٸلەرٸندە سٶيلەيتٸنٸن بٸز كەيٸن بٸلدٸك. ال نوعايدىڭ قازاقپەن بٸر رەت ايىرىلىسىپ, نوعاي ورداسى كٷيرەگەننەن كەيٸن قايتىپ كەلٸپ قازاققا قوسىلعان كەدٸمگٸ قازاقتىڭ رۋلارى ەكەنٸن دە كەيٸن بٸلدٸك. بۇل تۋراسىندا قازاقتا كەڭ تاراعان «ەل ايىرىلعان», «نوعاي-قازاق ايىرىلعان», «نوعاي-قازاقتىڭ زارى» دەگەن كٷيلەر دە بار.
الايدا سول سەتتە, مۇنىڭ بەرٸنەن بەيحابار بٸز ٷشٸن كاۆكازدىقتار مەن داعىستاندىقتاردىڭ بٸزدٸڭ قازاعىمىزدىڭ تٸلٸندە سٶيلەۋٸ تاڭعاجايىپ قۇبىلىس ەدٸ.
كەي-كەيدە اسحانادان ٷلكەن بٸر پىشاق الدىرىپ, سونى اۋزىنا تٸستەپ, ەتٸگٸن شەشٸپ شۇلىقشاڭ بٸر قاراشاي يا بالقار, يا قۇمىق ورتاعا بيلەۋگە شىعادى. باسقا بٸرەۋٸ اياعىنىڭ اراسىنا ورىندىقتى قىسىپ الىپ بارابان قۇساتىپ ۇرىپ وتىرادى. ٸشٸندە بٸرەۋٸ كەرەمەت گارمونشى ەدٸ. سول جٸگٸت گارمونمەن ادامنىڭ جٷرەگٸن ەلجٸرەتەتٸن بٸر كەرەمەت ەدەمٸ, ەكپٸندٸ ەۋەندٸ وينايدى. قالعان قاراشاي, بالقار مەن قۇمىق قول سوعىپ, ەندەتٸپ بيشٸ جٸگٸتتٸ قوشەمەتتەپ تۇرادى.
– تەڭٸزبايدىڭ قىزدارى,
قاتىرىما كەلگەندە, – دەپ باستالاتىن ۇزاق ەن بٸتكەنشە بيشٸ توقتاۋسىز اسىر سالادى.
– «قاتىرىما كەلگەندە» دەگەن نە? – دەپ سۇراعانىمىزدا قايىپ دەگەن بالقار جٸگٸت, ول «ەسٸمە تٷسكەندە», دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, – دەپ جاۋاپ بەردٸ.
قازاق تٸلٸندەگٸ «قاپەر» دە كەيدە «قاتەر» دەپ ايتىلادى. و كەرەمەت, دەدٸك تە, قويدىق. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە بٸزدٸڭ بٶلٸمشەمٸزگە ٸسساپارمەن جيىرما شوپىر كەلدٸ. جارتىسىنان استامى قىرىم تاتارلارى ەكەن. بٸردە ٶزدەرٸمەن ٶزدەرٸ ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعاندارىندا جاندارىنان ٶتٸپ بارا جاتىپ… قازاق ەۋەزٸن ەستٸدٸم.
– قازاقستاننان كەلدٸڭدەر مە? – دەدٸم جاندارىنا بارىپ.
– جوق, قىرىمنانبىز, – دەدٸ سٶز باستاپ وتىرعان بٸرەۋٸ, – سيمفەروپول, ستاۆروپول.
قازاق تٸلٸن قايدان بٸلەسٸڭدەر دەي جازداپ بارىپ, تٸلٸمدٸ تٸستەي قالدىم. كەيٸن ارالاسا كەلە تاعى دا عاجاپ قالدىق.
سٷلەيمەن ەبۋبەكٸروۆ دەگەن قىرىمنىڭ تاتارى بٸزبەن ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعاندا قازاقتاردىڭ بٸرٸ:
– ەن ايتشى, – دەدٸ.
سٷلەيمەن كەۋدەسٸن كەرە ەندەتٸپ قويا بەرگەن.
– تاۋعا باردىم تال كەستٸم,
تارتپادى تانام-اي.
ەن ايتىلىپ بولعاننان كەيٸن بالالاردىڭ بٸرٸ «بۇل ەن نە جايىندا» دەپ سۇرادى. سٷلەيمەن «وسىلار مەنٸ اقىماق قىلىپ وتىرعان جوق پا» دەگەندەي بەتٸمٸزگە كٷمەندانا قاراپ سەل وتىردى دا تٷسٸندٸرە باستادى.
– تاۋعا باردىم, وتىن شاپتىم, سول وتىندى ارباعا تيەگەندە تانام اربانى تارتا الماي قالدى, – دەگەن سٶز. سەندەر نەمەنە مىجىپ وتىرسىڭدار? مەنٸ كەلەمەج قىلعىلارىڭ كەلە مە?
– ال تانا دەگەن نە? – دەدٸ بالالاردىڭ بٸرٸ.
– تانا دەگەن قۇناجىننان ٷلكەن سيىردى ايتادى, – دەدٸ سٷلەيمەن, – بٸز جاقتا ارباعا سيىر جەگەدٸ.
وسى جەرگە كەلگەندە كٷلەگەش اسقار شىداي الماي جىميعان. سٷلەيمەن شامدانىپ قالدى.
– نەمەنەگە كٷلەسٸڭ? – دەدٸ اسقاردى جاعاسىنان الىپ, – بٸرەۋدٸڭ ابۇيىرى اشىلىپ قالدى ما?
جەنە وسىنىڭ بەرٸ تازا قازاق تٸلٸندە ايتىلىپ جاتىر. تٶبەلەسەيٸن دەپ تۇرعان سٷلەيمەن مەن اسقاردى اجىراتىپ جٸبەردٸك.
كەيٸننەن مەن اۋىرىپ سەۆەرومورسك قالاسىنىڭ گوسپيتالٸندە جاتقاندا بٸر قاراقالپاق ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸمەن پالاتالاس بولدىم. ول دا ماعان قاراپ… تازا قازاقشا سٶيلەگەن.
مٸنە, كاۆكاز بەن داعىستانداعى بٸرنەشە ۇلتتىڭ, قىرىم تاتارلارىنىڭ, قاراقالپاقتاردىڭ مەنٸڭ تٸلٸمدە, قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ مەن ٷشٸن ٷلكەن جۇمباق, ەسكەر قىزمەتٸنەن الىپ شىققان ەڭ ٷلكەن جۇمباق ەدٸ. 1976 جىلى مەن الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنە تٷستٸم. كٶڭٸلدەگٸ ٷلكەن تٷيتكٸلدٸڭ بٸرٸ وسى جەردە شەشٸلگەن.
جازۋ مەن تٸلدٸڭ تاريحىن قوسىپ, «تاريحي گرامماتيكا» دەگەن پەندٸ مايتالمان ۇستاز اسحات ەبٸلقاەۆ جٷرگٸزەتٸن. كەرەمەت بٸلٸمدٸ ادام ەدٸ. تٸلدەردٸڭ شىعۋ تەگٸن, ەر سٶزدٸڭ سىرىن جٸلٸكتەپ تۇرىپ تٷسٸندٸرگەندە كٶڭٸلدەگٸ ەڭ شىتىرمان كٷمەندار سەيٸلەتٸن. نوستراتيكالىق تەورييانىڭ وراسان كەمشٸلٸكتەرٸن دە وسى اسحات اعامىز العاش كٶرسەتكەن ەدٸ (كەيٸننەن بۇل سالادا, مەزگٸلسٸز كٶز جۇمعان عالىم سەرٸكباي قوندىباي ٷلكەن ەڭبەك ەتتٸ, ٷندٸەۆروپالىق دەپ اتالاتىن تٸلدەر جٷيەسٸندەگٸ كٶپتەگەن لەكسيكالىق بايلىقتىڭ تٷپتەپ كەلگەندە ەسكٸ تٷرٸك, ارعى تٷرٸكتٸڭ سٶزدەرٸ ەكەنٸن دەلەلدەدٸ).
1979 جىلدىڭ كٷزٸ. سوڭعى كۋرس ستۋدەنتٸمٸز. شامالعاننىڭ ار جاعىنداعى قارعالى پوسەلكەسٸندە پەداگوگيكالىق پراكتيكادا جٷرمٸز. الماتىعا قايتاتىن ۋاقىت تاقاعاندا شاعىن داستارقان جاساپ, وسى پراكتيكا كەزٸندە تەلٸمگەر بولىپ جٷرگەن اسحات اعامىزدى قوناققا شاقىردىق. ستۋدەنت دەپ قومسىنعان جوق. كەلدٸ.
– سەندەر ەندٸ, بەس مينۋتسىز ەرٸپتەسسٸڭدەر عوي, – دەپ بٸزبەن كونياك ٸشتٸ.
سودان سوڭ كٶڭٸلٸ جايلانىپ ۇزاق-ۇزاق ەڭگٸمە شەرتكەن. بۇل ونىڭ بۇرىن, اۋديتورييادا ايتقاندارىنان مٷلدەم بٶلەك ەڭگٸمە ەدٸ.
– اعا, مىنانداي نەرسەنٸ بٸلگٸمٸز كەلەدٸ, – دەدٸ بالالاردىڭ بٸرٸ. – تٷرٸك حالىقتارى اۋىزەكٸ سٶيلەسكەندە بٸر-بٸرٸن وپ-وڭاي تٷسٸنەدٸ. ال بٸراق بٸر-بٸرٸنٸڭ جازۋىن وقي المايدى. بۇنىڭ سەبەبٸ نەدە?
مەن دە ەسكەري قىزمەت كەزٸندە دەمدەس بولعان بالقار, قاراشاي, قۇمىق اعايىنداردى ەسكە تٷسٸرٸپ, بٸراز ەڭگٸمە ايتىپ بەردٸم.
– سۇراقتارىڭ ورىندى, – دەدٸ اسحات اعا.
– سونان سوڭ نەدەۋٸر ۋاقىت ويلانىپ بارىپ, ەر سٶزٸن ەكشەي سٶيلەگەن.
بالالار, مەنٸڭ بۇل ايتقاندارىمدى بٸر جەردە قايتالاپ, ارانداپ, پەلەكەتكە ۇشىراپ جٷرمەڭدەر. بٸلٸڭدەر, بٸراق ٸشتەرٸڭە ساقتاڭدار. بٸلگەنٸمشە ايتىپ بەرەيٸن. كەيبٸر سٶزدەرٸم جاڭساق تا بولۋى مٷمكٸن. تەك مەنٸڭ سٶزٸمدٸ پرينتسيپٸندە دۇرىس دەپ قابىلداڭدار. كەيٸن زامان ٶزگەرگەندە, شىندىق اشىلعاندا مەنٸڭ بۇل ايتقاندارىمدى ٶزدەرٸڭ تولىقتىرىپ الارسىڭدار.
قىسقاسى, بىلاي بولعان. رەۆوليۋتسييادان كەيٸن قىرىمدا يسمايىلبەك عاسپىرالى, قازاقتا احمەت بايتۇرسىنوۆ, ەليحان بٶكەيحانوۆ, جاحانشا دوسمۇحامەدوۆ سيياقتى الاش ازاماتتارى تٷرٸكشٸلدٸكتٸڭ ۇرانىن كٶتەردٸ. كەيٸننەن بۇل ۇرانعا تٷركييانىڭ العاشقى پرەزيدەنتٸ كەمال اتاتٷرٸك قوسىلدى. بارلىق تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق لاتىن ەلٸپبيٸ وسى كەزدە قابىلدانعان. كەيٸننەن, شەت جاعاسىن ٶزدەرٸڭ دە بٸلەسٸڭدەر, الاش قوزعالىسى دا, قىرىمداعى تٷرٸكشٸلدەر قوزعالىسى – بارلىعى تالقاندالدى. كٶپ ۇزاماي بٸرىڭعاي ەلٸپبي جويىلىپ, بارلىق تٷركٸ حالىقتارى كيريلليتسا دەپ اتالاتىن وسى قازٸر ٶزٸمٸز پايدالانىپ جٷرگەن ەلٸپبيگە كٶشٸرٸلدٸ. ستاليننٸڭ جانىندا وتىرعان «كەمەڭگەر» ورىس فيلولوگتارى ەر حالىققا ەرتٷرلٸ ۇلتتىق ەلٸپبيلەردٸ «جاساپ» بەردٸ. ماقسات – تٷرٸك قانا ەمەس, جالپى باۋىرلاس, قانداس بارلىق حالىقتاردى بٸر-بٸرٸمەن تٷسٸنٸسە المايتىن قىلۋ, قولدان كەلگەنشە ارالارىن الشاقتاتۋ. قۇمىق, قاراشاي, بالقار, مولدوۆادا وتىرعان گاگاۋز, نوعاي مەن قازاق, قىرىم تاتارلارى بٸر-بٸرٸمەن اۋىزەكٸ تٸلدە قينالماي سٶيلەسە تۇرا, بٸر-بٸرٸنٸڭ تاسقا باسىلعان جازۋىن تاني الماۋى وسىدان كەلٸپ شىعادى. مٸنە, مەنٸڭ بٸلەتٸنٸم وسى, قاراقتارىم. تاعى دا قايتالاپ ايتام, مەنٸڭ بۇل ايتقاندارىمدى قايتالاپ كەرەگٸ جوق. ٶزدەرٸڭ ٷشٸن. مەن جاسىم جەتكەن اداممىن. ال سەندەردٸڭ بولاشاقتارىڭ ەلٸ الدا…
ارادا بٸراز جىل ٶتكەندە اياۋلى ۇستاز كٶز جۇمدى. دٷنيە تاعى بٸر تٶڭكەرٸلگەندە كەڭەس وداعى ىدىراپ, يمپەرييانىڭ قۇرامىنداعى قانشاما حالىق ەگەمەندٸك الىپ شىقتى. وسى رەسەيدٸڭ, ودان سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ تەمٸر بۇعاۋىنان قۇتىلىپ ازاتتىققا جەتكەن جۇرتتاردىڭ بەل ورتاسىندا بٸز كەلە جاتىرمىز. ەگەمەندٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى.
ەگەمەندٸك العاننان كەيٸن بٸر جىلعا جەتكٸزبەي-اق بارلىعىن انىقتادىق. اسحات اعامىز ازداعان دەتالداردان قاتە جٸبەرگەنٸ بولماسا, شىندىعىندا دا پرينتسيپٸندە دٶپ تٷسٸپتٸ. بٸراز نەرسەنٸ ەستٸگەن, انىقتاعان, بٸراز نەرسەنٸ ٶزٸ بولجاپ تاپقان. ەندٸ وقىرماننىڭ ٶزٸ دە بۇرىننان بٸلەتٸن جايتتاردى ٷستٸرتٸن بولسا دا جاڭعىرتىپ ٶتەيٸك.
1914 جىلى رەسەي مەن اۆسترو-ۆەنگرييا جەنە گەرمانييانىڭ اراسىندا باستالعان سوعىس اقىرىندا شيەلەنٸسە كەلە بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا ۇلاسادى. وسى كەزدە گەرمان ارميياسىنىڭ باس شتابى رەسەي يمپەريياسىن ٸشتەن ٸرٸتۋ ماقساتىندا شۆەيتسارييادا ەميگراتسييادا جٷرگەن ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرٸن لەنيندٸ باسشى ەتٸپ, فينلياندييا ارقىلى اينالما جولمەن پەتروگرادقا جەتكٸزەدٸ. ار جاعى بەلگٸلٸ. كٷن كٶسەم شارۋالارعا «ەگەر يمپەرييانى قۇلاتساق جەردٸڭ بارلىعىن كرەستياندارعا ٷلەستٸرٸپ بەرەمٸز. مەڭگٸگە», دەپ جۇمىسشىلارعا «زاۋىت-فابريكانى ٷلەستٸرٸپ بەرەمٸز. مەڭگٸگە» دەپ ۋەدە ەتەدٸ. سوتسياليزم كەزٸندە مەملەكەت دەگەن جويىلادى دەپ تاعى دا «باقىت ٷلەستٸرەدٸ». وسى قارابايىر ۇراندار تاڭعاجايىپ نەتيجە بەرگەن.
رەسەيدٸڭ پەلەنباي ميلليوندىق ارميياسى شارۋالاردان قۇرالعان. لەنيننٸڭ ۋەدەسٸنە سەنٸپ قالعان سولداتتار مايداندى تاستاپ, تەزٸرەك جەر بٶلٸسۋگە اسىعىپ سەلولارىنا قاشقان. ەرينە, قولدارىنداعى ۆينتوۆكالارىن تاستاماعان, قاشقان ەسكەردٸ توقتاتپاق بولعان وفيتسەرلەردٸ شتىكپەن شانشىپ, اتىپ ٶلتٸرٸپ كەتە بەرگەن. وسىلايشا باتىس مايدان كٷيرەپ, جويىلىپ, نەمٸس ارميياسى ەشقانداي قارسىلىق كٶرمەي رەسەيدٸڭ جەرٸن وپ-وڭاي جاۋلاپ الا سالعان. نەمٸستەر لەنينگە «رەسەي يمپەريياسىن تاراتىپ جوق قىلاسىڭ, وسىنى ورىنداساڭ ورىستىڭ بٷكٸل بايلىعىن توناۋعا رۇقسات بەرەمٸز, سەندەرگە ەشكٸم سىرتتان كەلٸپ تيٸسە المايدى, سەبەبٸ, بٸز سەندەردٸ قورعاپ تۇرامىز» دەپ قاتاڭ تاپسىرما بەرەدٸ. لەنين ٶزٸنٸڭ قوجايىندارىنىڭ ايتقانىن ەكٸ ەتپەيدٸ, رەۆوليۋتسييا جەڭٸسكە جەتكەننەن كەيٸن «رەسەي يمپەريياسى جويىلدى, ەندٸ ەلدٸڭ بارلىعى بوس, تاراڭدار» دەپ جار سالادى.
وسى جان-جاققا «تاراعان» حالىقتاردىڭ ٸشٸندە رەسەيدٸڭ بۇرىنعى وتارى فينلياندييا عانا شىن بوستاندىق الىپ, ەگەمەندٸككە جەتٸپتٸ. ال قالعان ەلدەر, ۇلىستار, حالىقتار قايتادان قانعا باتىرىپ, قايتادان بٸرٸكتٸرٸلگەن. ونىڭ سەبەبٸ مىنادا ەدٸ.
1918 جىلدىڭ كٷزٸندە بٸرٸككەن وداقتاستاردىڭ كٷشٸنە تٶتەپ بەرە الماعان گەرمانييا كٷيرەدٸ, ماسقارا كەلٸسسٶزدەردٸڭ كەزٸندە, امەريكا مەن انگلييانىڭ نەبٸر قورلىق شارتتارىنا كٶنٸپ, ەگەمەندٸگٸنەن ايىرىلدى. ٶزٸن تاققا وتىرعىزعان قوجايىنى گەرمانييادان قۇتىلعان لەنين ەندٸ مٷلدەم باسقا ادامعا اينالدى, «سوتسياليزم كەزٸندە مەملەكەت اتاۋلى جويىلادى!» دەگەن بۇرىنعى ۇراندى ۇمىتىپ, ەندٸ رەسەي يمپەريياسىن بۇرىنعى شەكاراسىندا قالىپقا كەلتٸرۋ يدەياسىن ۋاعىزداي باستادى. اقىرىندا اق گۆاردييانى جەڭٸپ, ارى اسىرىپ تاستاعاننان كەيٸن, يمپەرييانىڭ بۇرىنعى وتارلارىن قايىرا وتارلادى. مٸنە, الاششىل-تٷرٸكشٸل قوزعالىس وسى 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرٸسٸ مەن 1918 جىلى گەرمانييانىڭ كٷيرەۋٸ ارالىعىندا دٷنيەگە كەلگەن ۇلى ەلدٸكتٸڭ ەلەسٸ ەدٸ.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, سٸز جاڭىلىس وقىپ وتىرعان جوقسىز. بۇل شىنىندا دا ۇلى ەلدٸكتٸڭ, ۇلى تٷرٸك قاعاناتىنىڭ ەلەسٸ ەدٸ. كارتاعا قاراڭىز. ەگەردە اقتاۋدان تٸك تارتساڭىز كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ (بٸزشە حازار تەڭٸزٸ, نەمەسە كٶك دارييا, نەمەسە ەبەسكٷن تەڭٸزٸ) ارعى جاعاسىندا ماقاشقالا – داعىستاننىڭ استاناسىنان شىعاسىز. داعىستاندا قۇمىق, قاراشاي, بالقار وتىر. سولعا قاراي, ياعني يرانعا قاراي سەل قيىستاۋ تارتساڭىز – باكۋدەن, ەزەربايجاننىڭ استاناسىنان شىعاسىز. ال ەزەربايجاننىڭ ٶزٸ باياعى يران مەن رەسەي سوعىسى كەزٸندە پايدا بولعان ەل. سوعىستا جەڭٸلگەن يران قولاستىنداعى ەزەربايجاندى (تٷرٸك نەسٸلٸن) ورتاسىنان قاق بٶلٸپ رەسەيگە بەرگەن. ياعني جارتى ەزەربايجان ٶزٸنٸڭ جەرٸمەن, سۋىمەن, نۋىمەن قازٸرگٸ يراننىڭ قۇرامىندا وتىر. ەزەربايجاننىڭ ار جاعى ناحيچەۆان. ال ناحيچەۆاننىڭ ارعى جاعى ۇلى تٷركييا. ىستامبۇلدان شىعىپ قارا تەڭٸزدٸ قاق جارساڭىز تاعى بٸر تٷرٸك نەسٸلٸ جايلاپ وتىرعان قىرىمنان شىعاسىز.
قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك باتىسىندا ەدٸل بويى تٷرٸكتەرٸ – تاتارلار, باشقۇرتتار, ماريلەر وتىر. سٸبٸردە التايلىقتار, تٶلەڭگٸتتەر, حاقاستار, تۋۆالار, بارابىن تاتارلارى, ياكۋتتار, ونىڭ ار جاعىندا تۋنگۋستانىپ كەتكەن تاعى دا تولىپ جاتقان تٷرٸك حالىقتارى. وسىنىڭ بەرٸ بٸر ەلٸپبيدٸ پايدالانسا, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە جاقىنداسا كەلە «ەكٸنشٸ شاعاتاي تٸلٸ» پايدا بولار ەدٸ. ەرينە, لەنين بۇنداي سالماعىنان جەر جارىلعان ەلدٸكتەن شوشىعان, قايتكەن كٷندە بولدىرماۋدىڭ ەرەكەتٸنە كٸرٸسكەن. ونىڭ ادال شەكٸرتٸ ستالين دە بۇل «يگٸلٸكتٸ» ٸستٸ ارى قاراي تٷبەگەيلٸ جٷرگٸزٸپ, اقىرىندا ۇلى تٷرٸك يدەياسىن كٷيرەتٸپ تىنعان. ار جاعى وقۋلىقتاردان بەلگٸلٸ. جەر-جەردەگٸ تٷرٸك نەسٸلٸنەن شىققان قايراتكەرلەر لەك-لەگٸمەن اتىلعان, اسىلعان, تٷرٸك ساناسى ەندٸ قالىپقا كەلمەستەي ەتٸلٸپ ٶشٸرٸلگەن. بٸز كەڭەس وداعىنىڭ تەرريتوريياسىندا تۇراتىن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ سانىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن تولىق بٸلمەيمٸز. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەر سوۆەت زامانىندا دا, قازٸر دە جاسىرىلادى. ەيتەۋٸر كٶپ ەكەنٸمٸزدٸ بٸلەمٸز. بٸراق, قانشا? بەلگٸسٸز.
جازۋدىڭ اۋىسۋىنىڭ سالدارى قانداي? مىسالعا بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸڭ تٶل جازۋىمىز بولعان. كٶنە تٷرٸك جازۋى دەپ اتالادى. بٸزدە شۋمەرتانۋ (شۋمەرولوگييا) عىلىمى جوق. ەيتپەسە, كٶكٸرەكتە, سول شۋمەر مەدەنيەتٸندە, شۋمەر ەلٸپبيٸندە, جازبا مۇراسىندا بٸزدٸڭ ٷلەسٸمٸز جوق پا ەكەن دەگەن كٷمەن دە بار. ولجاس سٷلەيمەنوۆ ٶزٸنٸڭ «قىش كٸتابىندا» وسىعان مەڭزەيدٸ.
ەۋرازييا دالاسىندا ٷستەمدٸك قۇرىپ, بيلٸك ورناتقان قوندىگەر قاڭلى (سكيف) نەسٸلٸنٸڭ دە تٶل جازۋى بولۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, كٶنە تٷرٸك جازۋىنىڭ تابيعاتىنان مىڭداعان جىلدىق دامۋدىڭ بەلگٸسٸ تانىلىپ تۇرادى.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, ەلٸپبيدٸڭ اۋىسۋىنىڭ قاسٸرەتٸ – بۇرىنعى مۇرانىڭ ۇمىتىلىپ وتىرۋىندا. ەلٸپبي اۋىسادى, سول ەلٸپبيدە جازىلعان تەكستەر جويىلادى. مىسالعا, قازٸر قاراپايىم حالىق كٶنە تٷرٸك نەمەسە سارى ۇيعىر جازۋىنداعى جەدٸگەرلەردٸ وقي المايدى. بۇل تەكستەر ەندٸ عالىمداردىڭ عانا ەنشٸسٸندە. (وسى ورايدا اسحات ەبٸلقاەۆ اعامىز «قازاقستاندا بٸر عانا كٶنە تٷرٸك بار – ول پروفەسسور تومانوۆ!» دەپ قالجىڭدايتىنى ەسكە تٷسەدٸ). بٸزدٸڭ بايىرعى, كٶنە تٷرٸك تٸلٸندەگٸ جازبا مۇرامىز باتىستىڭ, ورىستىڭ عالىمدارىنىڭ «مەنشٸگٸ». سولار وقيدى, سولار تالدايدى, سولار پٸكٸر ايتىپ ٷكٸم كەسەدٸ. (ولارمەن داۋلاسا كٶرمەڭٸز, قۇداي ساقتاسىن!). ەندٸ تٷرٸك ەۋلەتٸ ورحون-ەنيسەي بويىنان قونىس اۋدارىپ, قازٸرگٸ قازاقستان, ٶزبەكستان, تەجٸكستان, باتىستا حازار تەڭٸزٸنٸڭ ەكٸ جاعاسىن, كاۆكاز بەن شىعىس ەۋروپانى الدى. بۇل كەزدە ەندٸ ۋربانيزاتسيياعا ۇشىراعان تٷرٸك نەسٸلٸ اراب جازۋىنا كٶشتٸ. ياعني, تاستاعى جازۋلار ورحون مەن ەنيسەي, سەلەنگٸ مەن كەرۋلەننٸڭ جاعاسىندا تٷسٸنٸكسٸز بٸر ٶركەنيەتتٸڭ بەلگٸسٸ بولىپ قالا بەردٸ.
اراب جازۋىندا تٷرٸكتٸڭ نەسٸلدٸك, ميللەتتٸك عىلىمى مەن مەدەنيەتٸ ٶركەندەدٸ, تٷرٸك ويىنىڭ ەڭ كٶرنەكتٸ, ەڭ اسقاق ٷلگٸلەرٸ اراب تٸلٸندە تاڭبالاندى. سودان سوڭ جازۋ تاعى ٶزگەردٸ… تاعى ٶزگەردٸ… جەنە ٶزگەردٸ. ال ٶزگەرگەن سايىن, جوعارىدا ٶزٸمٸز ايتقانداي بۇرىنعى مۇرا تاريح ەنشٸسٸنە اينالىپ وتىردى.
جازۋ-سىزۋدى, تٸلدٸ ۋنيفيكاتسييالاۋدىڭ, بٸرىڭعاي قىلۋدىڭ ەڭ ٷلكەن ەرەكەتٸ التىن وردانىڭ كەزٸندە بولىپتى. شاعاتاي تٸلٸ – التىن وردا فيلولوگتارىنىڭ ەڭ ۇلى جەتٸستٸگٸ. ادام ايتسا نانبايتىن نەرسە, بٸراق شاعاتاي مەنەرٸندە حات جازۋ داعدىسى قازاقتا ٶتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيٸن كەلٸپتٸ. (شاعاتاي مەنەرٸندە جازىلعان حاتتى وقىعاندا, ونداعى, ادرەساتقا دەگەن قۇرمەت پەن ٸزەتتەن جٷرەگٸڭ ەلجٸرەپ, كٶزٸڭە جاس كەلەدٸ. قازاق بۇنداي يناباتتان, بٸر-بٸرٸنە دەگەن بۇنداي قۇرمەت پەن ٸزەتتەن ايرىلعالى قاشان. بٸز سوۆەتتٸك ستيلدە, سوۆەتتٸك جارلىقتار ستيلٸندە حات جازىپ ٷيرەندٸك. دٸك-دٸك, دٷرس-دٷرس بۇنداي حاتتاردا مەلٸمەتتەن باسقا ەشتەڭە دە جوق).
قازان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ الدىندا, ودان بٸراز كەيٸن بٸزدە «تٶتە جازۋ» دەگەن بولدى. قازاق سٶزٸ اراب ەرپٸمەن جازىلادى. ونى دا قازٸر ارنايى سول مەسەلەمەن اينالىساتىن فيلولوگتار, ەۋەسقوي زەرتتەۋشٸلەر عانا بٸلەدٸ, وقي الادى. سودان سوڭ لاتىن ەرپٸنە كٶشتٸك. بۇل ازعانتاي دەۋرەننەن كەيٸن كيريلليتساعا كٶشتٸك.
مٸنە, كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, جازۋ-سىزۋ, ەلٸپبي اۋىسقان سايىن اتامۇرا جويىلىپ وتىرادى. جەر بەتٸنەن جويىلادى دەسەك استامشىلىق بولار, بٸراق ۇرپاق جادىنان ٶشەتٸنٸ, مامان فيلولوگتاردىڭ ەنشٸسٸنە عانا اينالاتىنى انىق. وسى ورايدا مىناداي بٸر, كٸتاپتان وقىعان حيكايا ەسكە ورالادى. اعىلشىننىڭ ينديياداعى وتارلىق ارميياسىنىڭ جوعارى شەندٸ وفيتسەرٸ, ماسون ەۋلەتٸنەن شىققان بەلگٸلٸ عالىم دج. چەرچۆارد بٸردە ساحابالاردىڭ قولىنداعى كٶنە جازبا مۇرالار قويماسىن ارالاپ كەلە جاتىپ, بۇرىشقا قاراي كٷرەلٸپ تاستالعان, تاۋ بولىپ جاتقان قىش كٸتاپتارعا كٶزٸ تٷسەدٸ. ٶزٸن ەرتٸپ جول كٶرسەتٸپ كەلە جاتقان ساحابادان «بۇل نە, نەگە بۇرىشقا ٷيٸپ تاستاعانسىڭدار?» دەپ سۇرايدى. «ەبدەن ەسكٸرگەن, جازۋى تٷسٸنٸكسٸز دٷنيەلەر.
بۇل كٸتاپتاردى ەشكٸم وقي المايدى, سەبەبٸ بۇل جازۋدى ەشكٸم بٸلمەيدٸ. باياعىدا ۇمىتىلعان ەلٸپبي. سوندىقتان, كەرەگٸ بولماعاندىقتان سىرىپ تاستاعان ەدٸك» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ ساحابا. دج. چەرچۆارد «ولاي بولسا بۇل كٸتاپتاردى ماعان بەرە سالساڭىزدار قايتەدٸ?» دەيدٸ. «الا بەرٸڭٸز» دەپتٸ ساحابا. دج. چەرچۆارد كٶنە جازۋلاردىڭ, ەلٸپبيلەردٸڭ مايتالمان بٸلگٸرٸ, اتالعان كٸتاپتاردى الىپ وقىپ, تەكستٸڭ سىرىنا جەتٸپتٸ. وسىدان جٷز مىڭ جىلدان استام بۇرىن, اتلانتيدادان ەلدەقايدا ەرتە پايدا بولعان التىن يمپەرييانىڭ ورتالىعى, قازٸرگٸ اۆسترالييانىڭ جەرٸندە ٶركەندەگەن مۋ كونتينەنتٸ جايىنداعى, زامانى كەلگەندە التىن يمپەرييادان ەگەمەندٸك الىپ ۇيعىر قاعاناتىنىڭ بٶلٸنٸپ شىققاندىعى جايىنداعى سەنساتسييالىق مەلٸمەت وسىلاي جارييا بولعان ەكەن.
كەزٸندە قۇبىلاي حان, قىتايدىڭ جازۋعا يكەمسٸز يەروگليفتٸك ەلٸپبيٸن كەدٸمگٸ دىبىستىق ەلٸپبيگە اۋىستىرۋ جايىندا شەشٸم قابىلدايدى. سوندا قىتايدىڭ ون سەگٸز مىڭ عالىمى بۇل شەشٸمگە قارسى بولىپتى, قاھارلى حانعا قاسقايىپ قارسى تۇرىپتى. قۇبىلاي اشۋعا مٸنٸپ, عالىمداردى سارايعا الدىرىپ الدارىنا ەكٸ شارت قويىپتى. بٸرٸنشٸسٸ, رەفورماعا كٶنۋ, جاڭا جازۋدى قابىلداۋ, وسىلايشا امان قالۋ. ەكٸنشٸسٸ, ەسكٸ جازۋدا قالۋ, ٶلۋ. وسىلايشا ون سەگٸز مىڭ عالىمنىڭ باسى شابىلىپ, قىتاي ٶزٸنٸڭ ەسكٸ جازۋىن ساقتاپ قالىپتى دەپ جازادى ەسكٸ جەدٸگەرلەر. كٸم بٸلەدٸ, گيپەربولاعا بەيٸم قىتاي تاريحشىلارى ٶسٸرٸپ ايتقان شىعار, ون سەگٸز مىڭ عالىم ەمەس – ون سەگٸز عالىم ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەن شىعار.
بٸراق سولاي بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە قىتاي جۇرتىنىڭ اتا جولىنا بەرٸك ەكەنٸ, دەستٷردٸ ساقتاۋ ٷشٸن, كەرەك بولسا ٶلٸمگە دە بارا الاتىنى وسى عاقلييا ەڭگٸمەدەن اينا-قاتەسٸز كٶرٸنٸپ تۇر. ەرينە, موڭعولدان شىققان قۇبىلاي حان مەن قىتاي عالىمدارىنىڭ اراسىنداعى بۇل كونفليكتٸنٸڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. كەيٸن رەتٸ كەلگەندە بۇنى دا ەڭگٸمە ەتەرمٸز. بۇل جەردە بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز باسقا. بٸز ەكٸ تٷرلٸ ەل – ۇلى تٷرٸك نەسٸلٸ مەن ۇلى قىتاي نەسٸلٸنٸڭ جازۋ مەدەنيەتٸن, ەلٸپبيلەرٸنٸڭ تاريحى مەن تاعدىرىن سالىستىرىپ وتىرمىز بۇل جەردە. ەرينە, قىتايدىڭ جوعالتقانى دا از ەمەس. مەدەني رەۆوليۋتسييا كەزٸندە دە كٸتاپ ٶرتەۋ, اتا مۇرانى جويۋ دەگەن سۇمدىقتار بولىپتى. الايدا قىتايدىڭ ساقتاپ قالعان مەدەنيەتٸ ۇشان-تەڭٸز. جازۋى قىرىق رەت ٶزگەرٸپ كەتكەن بٸز, ياعني, تٷرٸك نەسٸلٸ قىتايمەن شەندەسپەك تٷگٸلٸ, ولاردىڭ ماڭايىنا بارا المايمىز.
1989 جىلى كونسەرۆاتورييانىڭ رەكتورى دٷيسەن قاسەيٸنوۆتٸڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن ۆەتنامدىق عالىم ۆان نام الماتىعا كەلٸپ بٸر ايداي لەكتسييا وقىدى. العاشىندا بٸز ونى ۆەتنامنان كەلگەن ادام دەپ ويلاعانبىز. ولاي ەمەس ەكەن. ۆان نام داعىستانداعى قاباردى-بالقار ەلٸنەن كەلگەن ەكەن. كەيٸن ارالاسا كەلە ٶمٸر تاريحىن ايتىپ بەردٸ. ۆەتنامنان كەلٸپ موسكۆادا وقىعان, ورىستىڭ قىزىنا ٷيلەنٸپ, اقىرى جولدامامەن قاباردى-بالقاردىڭ استاناسى نالچيك قالاسىنا اتتانادى. لەكتسييادان كەيٸن بٸزدٸڭ فولكلور كابينەتٸمٸزگە كەلٸپ, شاي ٸشٸپ وتىرىپ ۇزاق ەڭگٸمەلەسەتٸن.
بٸردە:
– قىزىق, سٸزدەر تۋرا بالقار تٸلٸندە سٶيلەيتٸن سيياقتىسىزدار, – دەدٸ ۆان نام. – بالقارلار ٶزدەرٸ و باستا بٸر حالىق بولعان ەكەن. ەكٸ تايپانىڭ بٸرەۋٸن شەركەستەرگە قوسىپ بٸر رەسپۋبليكا, ەكٸنشٸسٸن قاباردىلارعا قوسىپ بٸر رەسپۋبليكا ەتٸپتٸ. مەن تۇرىپ جاتقان قالانىڭ اتى نالچيك ەمەس – ينالشىق ەكەن. بٸر تٷركٸتانۋشى عالىم ماعان «ينالشىق» دەگەن ەسكٸ تٷرٸك تٸلٸندە «حان», «ەمٸرشٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, قازٸرگٸ استانا نالچيك و باستا «ينالشىق», ياعني «حاننىڭ اۋىلى», «حاننىڭ قىستاعى» دەگەن عانا بولعان, قازٸر ٷلكەيٸپ قالاعا اينالىپ كەتكەن دەپ تٷسٸندٸرٸپ ەدٸ.
– شىڭعىسحان ٶلتٸرگەن وتىراردىڭ حانى ينالشى قادىرحان دەگەن بولعان, – دەدٸم مەن.
– ينتەرەسنو, – دەدٸ ۆان نام باسىن شايقاپ, – قىزىق ەكەن.
– نەسٸ قىزىق? – دەدٸم مەن, – ولاردىڭ بارلىعى التىن وردانىڭ كەزٸندە كاۆكازعا دەيٸن شاشىراي قونعان قازاقتىڭ, تٷرٸكتٸڭ رۋلارى…
يە, سولاي بولعان, قۇرمەتتٸ وقىرمان. التىن وردانىڭ كەزٸندە كاۆكازعا ينالشى-ەكٸم بولىپ بارعان, كاۆكازدىڭ قىرىق رۋ حالىقتارىن باعىندىرىپ ۇستاپ تۇرعان ەۋلەت, زامانانىڭ جەلٸ تٷرٸك نەسٸلٸنە قارسى سوققاندا رەسەيدٸڭ تابانىنىڭ استىنا تٷسكەن, يمپەرييانىڭ نەشە عاسىرلىق تەپكٸسٸنەن سٷيەگٸ ساۋدىراپ, ازىپ, اقىر سوڭىندا شەشەن مەن ينگۋشتان, ارميان مەن گرۋزيننەن نەسٸبەسٸ مەن ابىرويى تٶمەن, ەكٸنشٸ قاتارداعى حالىق دەرەجەسٸنە تٷسٸرٸلگەن.
ەۋروپانى دٷر سٸلكٸندٸرگەن, رەسەيدٸڭ ٶزٸن ەلدەنەشە رەت شاپقان, رەچ پوسپوليتانى (پولياك پەن بالتىق حالىقتارىنىڭ بٸرٸككەن پاتشالىعى) قالتىراتىپ وتىرعان قىرىم جۇرتى دا وسىنداي كەپكە تٷسٸرٸلگەن. الدىمەن ەگەمەندٸگٸنەن ايىرعان, سودان سوڭ 1941-1942 جىلدارى قىرىم تاتارلارى دەپ اتالاتىن حالىقتى تولايىمەن قازاقستانعا كٶشٸرگەن. ەرينە, بۇل شاعىن ماقالادا رەسەي يمپەريياسىنىڭ جەنە سونىڭ مۇراگەرٸ سوۆەتتٸك توتاليتارلىق يمپەرييانىڭ بارلىق قىلمىستارىن جٸپكە تٸزٸپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس.
سٶزدٸڭ رەتٸ كەلگەننەن كەيٸن ايتتىق. ەندٸ, مٸنە, بٷگٸن, ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتتا اسا بايىپتى, ساق, اقىرىن جٷرٸپ انىق باساتىن ەلباسىمىز ەرەكشە ٸسكە بەل بۋىپ وتىر. ەندٸ ەلٸپبيٸمٸز ٶزگەرەدٸ. ەلٸپبي ٶزگەرەدٸ, وسىلايشا بٸز تٶرت تاراپ, جەتٸ ىقىلىمعا تاراپ كەتكەن باۋىرلاس اعايىنمەن, تٷرٸك دەپ اتالاتىن نەسٸل مەن قايىرا باۋىرلاسامىز, ورتاق مەدەنيەتكە قادام باسامىز. بۇل باياعى احمەت, ەليحان, مۇستافا, جاھانشا, ماعجان, مٸرجاقىپ سىندى اياۋلى اعالارىمىزدىڭ, يسمايىلبەك عاسپىرالى باستاعان قىرىم ۇلتشىلدارىنىڭ, تاعى دا, بٸز اتىن بٸلە بەرمەيتٸن تٷرٸك نەسٸلٸ قايراتكەرلەرٸنٸڭ اسىل ارمانى ەدٸ. ولار جەتە المادى. مٸنە, بٸز بٷگٸن وسى ٸستٸ ارى قاراي جالعاستىرامىز.
ەرينە, ەلٸپبيدٸڭ ٶزگەرۋٸ ٶتە قيىن شارۋا. ەلٸ تالاي قاتەلەر بولادى, پروگراممالار ٶزگەرگەن سەبەپتٸ كومپيۋتەرلەر «قالقىپ» قالاتىن بولادى, كيريلليتسادا جاسالعان جازبا مۇرانى جاڭا جازۋعا اۋدارۋ كەزٸندە تالاي سٷرٸنۋ دە بولادى. بەرٸ دە بولادى. بٸراق سونىڭ بەرٸ دە ٶتەدٸ. ٶتەدٸ دە كەتەدٸ. دٸني كٸتاپتا ايتىلعانداي, «جاڭا اسپانعا جەتكەندە, ٶتٸپ كەتكەن اسپاندى ەسٸڭە دە المايسىڭ, ول تۋرالى ٶكٸنبەيسٸڭ دە».
جاڭا ەلٸپبي قۇت-بەرەكەگە جەتكٸزسٸن, اعايىن.
تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ, 2013 جىل
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
