Talas Omarbekov: Qazaq ashtyqqa ushyramaǵanda 40 million bolar edi

Myń ret aitylyp, myń ret jazylsa da asharshylyq taqyryby qazaqtyń júregine máńgi jara bop jarmasqan qasiret. Ony umytý – ótkenimizdi umytý. Temir jol boiynda tentirep, bir tilim nan tappai ózegi órtenip ólgen atalarymyz ben ájelerimizdi umytý. Jan saýǵalap jat bosaǵaǵa telmirgen, údere kóship, bosyp ketken baýyrlarymyzdy umytý. Belgili ǵalym, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Talas OMARBEKOVPEN kezekti áńgimemiz osy taqyryp tóńireginde órbidi.

– Talas aǵa, bir qaraǵanda ashar­shy­lyq taqyryby keibireýlerge álde­qashan aitylyp ta, jazylyp ta qoi­ǵan másele sekildi kórinetin shyǵar. De­gen­men, ult basyna tón­gen osynaý orny tolmas náý­bettiń parqyn tolyq mura­tyna jet­kize zerttep-zerdelei aldyq pa? 

– Mundai aýqymdy taqyrypty keme­rine jetkizip túbegeili zerttep-zerdeledik dep aitý qiyn-aq. Nege deseńiz,  áli de anyq­talmaǵan tarihi derekter, bul úde­ristiń ainalasynda shuqshiia saralaýdy qa­jet etetin jaittar joq emes. Qasiret qur­bandarynyń naqty sanyna qatysty, sol sekildi taǵy da basqa máseleler tóńi­reginde  áli tereń izdeniske barý qajet. 1992 jyly Úkimet pen Parlament tarapynan qurylǵan arnaiy komissiia  qura­mynda ózimiz de boldyq. Jaǵdaiǵa jalpy baǵa berilgenimen, resmi sipat aldy dep ai­ta almaimyz. Áli de qoǵam ishinde «Bul ózi ne?» degen saýal týyndap otyr. Bul qazaq halqynyń ǵana qasireti me? Eger asharshylyq qazaqtyń basyna túsken adam aitsa nanǵysyz qasiret bolsa, biz ony qalai atap ótýimiz kerek? Atalǵan má­sele halyqaralyq deńgeide ekiudai pikir tý­ǵyzyp otyrǵany taǵy belgili. Iaǵni bireý­ler genotsid dese, bireýler genotsid emes deidi. Endi bireýler «etnotsid» deidi. Mun­dai jaǵdai búkil Keńes Odaǵynda bol­ǵan dep jaýyrdy jaba toqityndar da kez­desip júr.  Aitaiyn degenim, qazaqty qoidai qyrǵan náýbetti ulttyq qasiret retinde, óziń aitqandai muratyna jetkizip tani almai jatqandaimyz. Árine tarihshylar izdene beredi. Sol zertteý jumysyna tutas qoǵam nazar aýdarýy kerek. Olardyń eńbegin baǵalaýymyz qajet. Qoǵam dep otyrǵanym tipti keibir oqyǵan azamattarymyzdyń ózi asharshylyqtan «4 million adam qyrylǵan», «5 million kisi opat bolǵan» dep negizsiz áńgimeler aityp júr. Aqparat quraldarynda osylai málimet berip, halyqty adastyryp otyr. Keibir súbeli zertteýler laiyqty baǵasyn ala almai otyrǵany taǵy bar.

– Tarihty tanýdaǵy basty maqsat ót­kenge salaýat aita otyryp, ulttyq rý­hy­myzdy janý, qairattaný, yn­ty­maq­qa uiysý, sol arqyly táýel­siz­digi­mizdiń tuǵyryn saqtap qalý. Búgin­gi  ur­paq sol  jyldardyń yzǵaryn, sal­ma­ǵyn bar bolmysymen sezine aldy ma? 

 –  Ashyǵyn aitý kerek, búgingi urpaq basqa urpaq. Keńestik júieni túsine almaityn urpaq. Keńestik júiede nege mundai qasiretter oryn aldy degen suraqqa bir aýyz sózben jaýap bergisi keletin urpaq. Ókinishke qarai, qazaqtyń qasiretti tarihyna nemese ulttyq sipattaǵy Jońǵar shapqynshylyǵy siiaqty alapat oqiǵalarǵa ulttyq sana biigi turǵysynan qaraý qalyptaspai keledi. Qalyptaspaityn sebebi – jańa býyn, jas urpaq batystyq órkeniettiń úlgisimen tárbielene bastady. Árine tutas býynǵa min  taǵýǵa taǵy bolmas. Ultynyń qasiretti tarihyn janymen túisingisi keletin zerdeli jastar bar shyǵar, biraq kóp emes. 

– Bálkim, urpaq  sanasyna tarihi jady qalyptastyra almai otyrǵan ózimiz shy­ǵar­­myz?  

– Óz tarihymen tereń tamyrlana al­maǵan urpaqtyń bolashaǵynan úlken úmit kútýdiń ózi qiyn nárse. Sondyqtan jas urpaqtyń sana-sezimin batystyq demokratiia úlgisine táýeldi etip qoimaýymyz kerek. Máselege birjaqty qarap, kináni tek memleketke arta berýge taǵy bolmas. Mektep, qo­ǵam, otbasy tárbiesi de buǵan ózindik áse­rin tigize alady. Bir qynjyltatyn  másele, mektep oqýlyǵynda asharshylyq taqy­rybynyń jekelei, tereń kórinis tap­paýy. Aitalyq, oqýlyqtarda qýǵyn-súr­gin, asharshylyq, Alashorda sekildi ta­qyryptar bir-birimen midai aralasyp ketken. Mundai aýqymdy taqyryptardyń árbiri jeke-jeke saltanat qurýy kerek. Jas urpaqtyń sanasyna, bolmysyna sonda ǵana ótken kúnniń salmaǵyn sińire alamyz. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn tutas el kóleminde atap ótkenimiz sekildi, «Jońǵar shapqynshylyǵyn jeńgen kún» degen siiaqty ulttyq sipattaǵy oqiǵa­lardy merekelik deńgeige deiin kóterip, nasi­hattaǵanymyz abzal. Dál sol sekildi asharshylyq qasiretiniń arqamyzǵa salǵan batpan  izin keleshek býynnyń júregine jet­kize alýymyz úshin týymyz tómen túsi­rilip, ult bolyp aza tutatyn arnaiy datanyń bolǵany durys. 31 mamyr bar ǵoi deitin bolsaq, bul kúnniń aiasyna tek qazaq halqynyń ǵana emes, korei, cheshen, qarashai  sekildi Qazaqstanǵa basqa da halyqtardyń deportatsiialanýy, iaǵni bári aralasyp ketken. Memleket quraýshy ult­tyń óziniń jeke qaiǵy-qasiretin nemese jetistigin atap ótetin jeke qasiret kúni nemese merekesi bolǵany jón. Bizdiń bolashaǵymyzdy jalǵaityn urpaq qazaq úshin shyn qýanyp, qazaq úshin shyn jylap kórýi kerek. Sol úshin olarǵa tarihy­myzdy tanytyp, ult patrioty retinde tár­bieleýge tiispiz. Jasalyp jatqan ju­mys­tar da bar. Sol eńbek odan ári júielene tússe deisiń. Prezidentimiz Qasym-Jomart Toqaev qalyptastyratyn jańa demokratiialyq qoǵam osy máseleni negizge alyp, taqyryptyń tamyryna qan júgirtedi degen senimimiz zor.

– Qatarynan eki márte oryn alǵan ala­pat náýbettiń qazaq halqyna salǵan qasi­retti tańbasyn qysqasha baiandap berińiz­shi.

– Asharshylyqtyń saldarynan qazaq­tyń jartysyna jýyǵy, iaǵni 49 paiyzy joiylyp ketti. 1921-1922 jyldardaǵy ashar­shylyqtan halyqtyń 30 paiyzy qyryldy. Eger bul qanquily qasiret or­namaǵanda, qazaqtyń sany qazir 40 mil­lion bolar edi. Bul meniń tarihi derekterdi saralap aitqan jeke paiymym. Budan úlken qandai qasiret bar? Ótken kúnge zer salsaq, halqymyzdyń geosaia­si ornalasý keńistigi  úlken imperiia­lar­dyń ortasyna túsip árqashan osyndai qasiretterge ushyraǵan. Eki million halyq qyrylý degen ońai emes. Qazaq asharshylyqtyń saldarynan óziniń rý­­hani dástúrlerinen, damý jolynan ajyrady. 1928 jyldan bastap iri bailardy tárkileý bastalǵannan keiin kúshtep ujymdastyrýdyń negizinde zorlap otyryqshylandyrý beleń aldy. «Bai-qulaqtardy joiý» degen saiasat paida boldy. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin jappai tartyp alý, mal sharýashylyǵyn kúiretý, qýǵyn-súrgin bári qatar júrdi. 1937 jyly shildede  «Sotsialistik menshikti qorǵaý» dep atal­ǵan qisynsyz zań shyǵyp, qanshama aza­mat túrmege toǵytyldy. «Aýqatty sha­rýa­lardy tap retinde joiý» dep aidar ta­ǵylǵan bir ǵana naýqanda 200 myń adam jer aýdarylyp, talaiy sottaldy. Osynyń bá­ri qazaqty áleýmettik, saiasi, rýhani tur­ǵydan da janshydy. Eńsesin ezdi. Saiasi qasi­ret deitinimiz, qazaq óziniń ulttyq mem­leket bolam degen  armanynan qol úzdi. Alash­­ordashylar osy armannyń eń sońǵy umty­lýshylary boldy. Bul taqyrypty osyn­dai keń aýqymda qarastyrýymyz kerek.

Biz tek qana «qazaq jartysynan aiy­rylyp qaldy», «asharshylyq bolmasa bári bulai bolmaityn edi» degen sa­ryndaǵy pikirlermen shektelip qal­mai, osynaý qasiretti jyldar ulttyq ta­my­rymyzdan ajyratyp, dilimizden jańyl­dyra jazdaǵanyn túisinsek igi. Mine, asharshylyqqa osylai baǵa berýimiz kerek. Qaimaqtarymyzdy qalqyp aldy, barymyzdy tartyp aldy. Alashordanyń qairatkerlerin aitpaǵanda, qanshama imandy tulǵalarymyz, rýhani kósemderimiz bolǵan zerdesi tereń ziialylarymyz ja­zyq­syzdan jan keshti. Óziniń týǵan balasyn sýǵa laqtyryp, adam etin jeýge deiin bar­ǵan kezder boldy. Qazaqqa tóngen ashar­shylyq – eshbir adamzattyń basyna tilemeitin jan túrshigerlik, ǵasyr qasireti dep baǵalaýymyz kerek. Onyń rýhani saldarlary bertinge deiin aǵa urpaqtyń sanasyndaǵy  úreilene eske alatyn eń suryqsyz kóriniske  ainaldy. Qazaqty dástúrli joldan taidyrýdyń eń úlken kórinisi osy asharshylyq.

– Qazaq halqyn qynadai qyr­ǵan asharshylyq halyqaralyq  qa­ýym­­dastyq tarapynan qalai baǵa­lanyp otyr? Taqyrypty zerttep júrgen shetel ǵalymdary men biz­diń ǵalymdardyń pa­iy­mynda qan­dai qaishylyqtar bar? 

– Bul taqyrypty indete zerttedi demesek te, birtalai  sheteldik ǵalymdar qal-qadiriniń jetkeninshe eńbektendi. Olardyń kósh basynda belgili tarihshy Robert Katlers tur. Ol qazaq halqynyń ba­syna túsken zobalańdy bizdiń shetel­ge ketken dissidenterdiń, saiasi  qýǵyn­dal­ǵandardyń estelikterin, TsRÝ sekildi barlaý oryndarynyń  materialdaryn paidalana otyryp zerttedi. Odan basqa Nikola Pianchiello, Sara Kameron, Robert Kindler, Stiven Ýitkroft siiaqty tarihshylar jazyp jatyr. Osy oraida bir másele týyndaidy. Qazaqty qynadai qyrǵan asharshylyqty qalai baǵa­laimyz? Olar qazaqtyń úshten bir bóligi qyryldy dep jazady, jartysy dep aitpaidy. Tipti keibiri tórtten biri deidi. Iaǵni qyrylǵan qazaqtyń sany bir million nemese bir jarym million dep  azaityp kórsetedi.  Deiturǵanmen she­tel­dik ǵalymdardy da, bizdi de bir arnada toqailastyryp,  biraýyzdy qylatyn bir másele bar. Ol – «qazaq halqynyń asharshylyq náýbeti genotsid dep ataýǵa turatyn qubylys pa?» degen saýal. Mine, osy másele áli sheshilmei keledi. Sheteldik qaýymdastyq  zertteýshi­leriniń basym bó­liginiń aitatyny «qazaq jazyqsyz qy­ryl­ǵan, biraq Stalin qazaq halqyn ádeii qyrýdy maqsat etken joq». Bul quptarlyq pikir. Stalinniń maqsaty qazaqtyń malyn, jerin, bailyǵyn paidalaný boldy. Jáne sol jumystarǵa qazaqty jegip, Qy­zyl armiiany, Máskeýdi, Leningradty qa­zaq­tyń etimen asyraýdy kózdedi. Keibir ózimizdiń kózi ashyq degen ziialylarymyz shań basqan arhiv derekterine úńilmesten, «kommýnistik partiianyń basty maqsaty qazaqty jer betinen múlde joiyp jiberý  boldy» dep jazyp júr.

Tarih matematika sekildi. Jańsaq pikir, jalǵan boljam júrmeidi. Biz nege genotsid dep baǵa bere almai otyrmyz?  1948 jyly BUU qabyldaǵan genotsid týraly konventsiiada «Genotsid degenimiz – belgili bir halyqty, taipany qasaqana joiyp jiberý úshin júrgizilgen saiasat» dep jazylǵan. Si­paty jaǵynan genotsid bolǵanymen halyq­aralyq qo­ǵamdastyqtyń qaǵidasyna sai­ kel­meidi. Sondyqtan bizdiń bilik túp­tiń túbinde BUU-nyń genotsid týraly qaý­lysyna «ádeii qyrýdy kózdemese de, qate reformalar jasap halyqty jo­­iyp jibere jazdaǵan saiasatty da geno­tsid­ dep ataý kerek» degen tolyqtyrý ja­sa­týǵa tiis. Shetel zertteýshileriniń kóp­shiligi Máskeý arhivindegi derekterge súienedi. Sara Kameron, Pianchiello Qazaqstannyń arhivine kelip te jumys istedi. Máseleni baǵalaýǵa kelgende bizben de aqyldasqan tustary bar. Degenmen, olar bizdiń aitqanymyzdy túsine almaidy. Túsine almaityn sebebi qazaqtyń dástúrli qoǵamyn, mal sharýashylyǵy halyqtyń quty-baǵy bolǵanyn, soǵan tikelei táýel­di bolǵanyn janymen túisine almaidy. Bizdegi asharshylyq qubylystaryn Ýkrai­nadaǵy asharshylyqpen salys­tyryp nemese sol kezeńderde oryn al­ǵan Nil boiyn­daǵy asharshylyqpen shendestirgisi keledi. Bárine túrtki kúshtep ujymdastyrý bolǵanymen, sebepteri san qily. Máselen, ýkraindar dástúrli mal sharýashylyǵymen ainalysqan joq. Et taǵamdaryna táýeldi bolǵan joq. Al bizdiń Qazaqstanda 70 aýdan­ boldy. Sol aýdandarda búkil qazaqtyń 83 pa­iyzy ómir súrdi. Mine, osy aýdandarda qyrylǵan halyq negizinen dástúrli mal sharýashylyǵymen ainalysatyn qazaqtar edi. Sheteldikter tarihi tragediianyń sipatyn ádil tarazylaý úshin eń aldymen qazaqtyń otyryqshy jáne jartylai kóshpeli sharýashylyǵyn zerttep, ulttyq ereksheligin tanýy kerek.

– Sózińizden túigenimiz, olar qa­zaq­­tyń ulttyq bolmysyn sezinip, tra­ge­diia­­syn óne boiynan ótkize al­maǵan bo­lyp tur ǵoi.  Jalpy, bul taqy­rypty ny­­sanaǵa alýdaǵy shetel­dik ǵalym­dar­dyń maqsaty ne?

– Iá, dál solai! Men olardyń kei­birimen júzdestim de. Olar qazaqqa ja­ny ashyǵannan keiin, osy halyq jer beti­nen joiylyp kete jazdapty ǵoi dep zertteýmen ainalysyp júrgen joq. Bul ispen shuǵyldanýynyń ártúrli sebebi bar. Pianchiello Italiiada zertteitin ta­qyryp qal­maǵannan keiin bizdiń tarihpen ainalysyp júr. Kameron da Amerikanyń sholaq tarihy túgesilgen soń bizge bet burdy. Halqynyń tarihy 95 paiyzǵa zerttelip qoiǵan japondyq Tomohikonyń nieti de  sol. Ekinshi sebebi olar halyqaralyq qo­ǵamdastyq eleń ete qalatyn ótkir taqy­ryptardy taýyp,  halyqaralyq ǵylymi mekemelerden qomaqty granttar utyp alady. Bul degenińiz óte úlken aqsha. Qazaqtyń qasiretine júregi aýyryp, qazaqtyń tarihyn júielep bereiik, kómekteseiik dep júrgender joqtyń qasy. Osyny eske­rýimiz kerek. Bizdiń tarihymyzǵa jú­regi aýyryp, shynaiy zerttei alatyn tek ózimizdiń tarihshylar ǵana. Bizde shetel­dikterge berilmeitin qupiia qujattar kóp. Olar oǵan kirmei bizdiń shynaiy tarihy­myzdy jaza almaidy. Sózdiń túiini: qa­zaqtyń tarihy qazaqqa ǵana kerek.

– Asharshylyq taqyryby qaýzal­ǵan­da, ásirese mal basyn saqtap qa­lý jaiy sóz bolǵanda  qazaq qai­rat­kerlerinde alaýyzdyq boldy degen pi­kir­ler  aitylyp qalady. Bul qansha­lyqty qisyndy? 

– 1929 jyldyń sońyna deiin Qazaq­standa Goloshekinge qarsy shyǵatyn adam qalǵan joq. Rysqulov pen Nurmaqovty, Sádýaqasov pen Qojanovty bilikten alas­tatty. Qarsylyq kórsetken Jandosov sekil­dilerdiń qyzmetin tómendetti. Qa­zaq ólkelik komitetinde Quramysov dei­tin aǵamyz boldy. Olardyń bárin kiná­laýǵa bolmas. Óitkeni sharasyz edi. Stalindik totalitarlyq basqarýdyń kúsheie bastaǵan kezinde qazaq ziialylary ishten tyndy. Oraz Isaevtyń 1932 jyly jazǵan mal sharýashylyǵy týraly haty, Turar Rysqulovtyń haty, «Beseýdiń haty» bárin zerdelep qarasańyz, túbinde mal sharýashylyǵynyń máselesi qaýzalady. Bárine  ortaq úndestik bar. 1932 jyly 17 qyrkúiekte qabyldanǵan qaýly  Goloshekinniń qyzmetinen ketýine sebep bolady dep oilaǵan qazaq ziialylary qatty qatelesti. Biraq Stalin Goloshekindi 1932 jyldyń sońyna deiin qyzmetinde qal­dyrdy. Osydan keiin qairatkerlerimiz bul taqyrypty ashyq túrde jaza bastady. Turardyń ekinshi haty, «Altaýdyń haty» buǵan anyq dálel. Iaǵni qazaq ziialylary Stalinge jazbalar túsirgende aýyzbirligi boldy. Olar, menińshe Turarmen aqyldasa jumys jasady. Óitkeni ol zamanda Kre­mlde bir adamyń otyrmasa, Stalinge hat jazý basyńdy ashyqtan-ashyq qaterge tigýmen para-par bolatyn. Sondyqtan qazaq ziialylary alaýyz boldy dep aitýǵa bolmas. Odan góri Goloshekinniń qol as­tyndaǵy Halyqtyq baqylaýda, Úkimet basynda otyrǵan qazaq azamattary shyn máninde aýyzbirlikten emes, totalitarlyq bilikten jasqanyp, halyqty oilaityn shamalary  bolǵan joq dep aitqanymyz durys. Óitkeni osy kezde Alashordanyń qyryqtan astam basshysy sottalyp ketken edi. Talailar «ultshyl» dep aiyptalyp jatty. Qylyshynan qan tamǵan zamanda qarsy shyǵý bylai tursyn, óz basyńdy saqtap qalý muńǵa ainaldy.

–  Ásirese náýbetten qyrylǵan­dar­dyń sanyna qatysty máselede bi­riz­dilik joq. Muny anyqtaýda naq­ty qandai derek­­terge júgine­siz­­­der?­ 1997 jyly jaryq kórgen «Qa­zaq­tyń qasireti» at­ty kita­by­ńyz­d­a demografiialyq taldaý jasa­ǵa­nyńyz­dy bilemiz. 

– Joǵarydaǵy aitqan  máselege qaita soǵýǵa týra kelip tur. Bizdegi ashar­shy­lyqty zerttegen sheteldik ǵalym­dardyń túgeli derlik negizgi derek retinde sanaq materialdaryn alady. Olar paidalanatyn negizgi sanaq materialy 1939 jylǵy sanaq qorytyndysy. Mundaǵy san edáýir  ósirip kórsetilgen. 1937 jylǵy sanaq nátijesin Stalin jai ǵana jaýyp tastaǵan joq, arhivke jibergen. Men bul qujatpen Máskeýge arnaiy baryp tanystym. Munda jaǵdai birshama shynaiy kórsetilgen. Sheteldik zertteýshiler sanaqqa súienip, ashar­shylyqty aiqyn­daityn janama derekterge júginbeidi. Máselen, asharshylyq qarsańynda qa­zaq halqynyń sany qansha boldy degendi bilý úshin Úkimet jany­nan qurylǵan otyryqshylandyrý komiteti ko­missiiasynyń málimetteri bar. Ol derek­te otyryqshylanýǵa tiisti qazaq sha­rýashylyqtarynyń sany 700 myń bolatyn. Bul 4 million 800 myń adam degen sóz. Sondai-aq bárimiz biletin «Altaý­dyń hatynda»:  «Qazaqstan Úki­meti­niń málimeti boiynsha, 800 myń qazaq sharýashylyǵynyń 450 myńy ǵana  qaldy» dep kórsetiledi. Bul men jo­ǵaryda aitqandai 5 millionǵa jýyq qa­zaqtyń teń jartysyna jýyǵy qyryldy degen sóz. Sonymen birge muraǵatta sol kezdegi sanaq basqarmasyn basqarǵan Muhtar Samatovtyń Máskeýge, Mirzoianǵa jaz­ǵan hatynda qazaq halqynyń sa­ny qansha adamǵa kemigeni naqty  kórse­tilgen. Osyn­­dai janama materialdar­dy salys­ty­ryp qaraý kerek. Aitylǵandardan basqa ár jyldyń birinshi maýsymynda mal sanaǵy ótkizilgen. Ol sanaqta mal basyna ǵana emes, adamdarǵa da sanaq júr­gizilgen. Bul derekte de 1931-1933 jyldary qazaqtyń sany 3 million 379 myń adam­ǵa kemigeni kórsetiledi. Onyń bári ól­gender emes. 

1 millionnyń aina­la­sy jan saýǵalap kórshi respýbli­ka­larǵa qonys aýdar­ǵandardy quraidy. Jańaǵy 3 million 379 myńnan bosqyn­dardyń sanyn shyǵaryp tastasańyz, taǵy da biz aitqandai 2 million adam­nyń opat bolǵanyn kóremiz. Kóńilge keletin bir nárse bizdiń keibir aqyn-jazý­shylarymyz osyndai shynaiy derekterge súienbei, óz betinshe ton pishetini. Jaraidy, solar aitqandai-aq bolsyn delik. Sonda arhivtegi materialdardy qaitemiz?! Biz zerdelei almasaq, keler urpaq zertteidi ǵoi. Tarihqa qiianat jasap, qarabet bolamyz ba? Bir máselege túbegeili  paiym aitý úshin eń bolmaǵanda sol taqyrypta jazylǵan 10 kitapty túgesip, ailap-jyldap arhivte otyrýyń kerek qoi. Bul hikaia emes – tarih. Bir ulttyń tarihy.

– Tarih naqtylyqty súiedi desek te, kez kelgen iri oqiǵa býyn almas­qan­nan keiin halyqtyń júregine sóz qudi­reti arqyly meilinshe tez jol taba­dy. Suraǵym kelgeni,  kórkem ádebie­t, kinoindýstriia siz ait­qan qasi­ret­tiń kartinasyn ashyp kórsete aldy ma?

– Asharshylyq taqyrybyn bizdiń rejisserlerimiz birneshe tarihi derekti filmderge arqaý etti. Olardyń arasynda Halila Omarov, Erkin Raqyshev sekildi birqatar kino maitalmandarynyń sátti shyqqan týyndylaryn ataýǵa bolady. Nege ekeni belgisiz, bul kinolar qaitalap kórsetilmei shań basqan arhivterge toǵytyldy. Tipti atap ótip otyrǵan 31 mamyrda da kórsetilmeitin boldy. Bul da bolsa joǵaryda aityp ótkenimizdei, asharshylyqtyń rýhani saldaryna, tereń tamyryna memlekettik deń­geide boilai almai otyrǵanymyzdy kór­setedi. Biz shynyn aitqanda, bul qasi­retke júregimiz aýyryp, mán berip otyrǵan joqpyz. Smaǵul Elýbaidyń «Aq boz úi» romany osy taqyrypty eń bir kórnekti kórsetken shyǵarma. Biraq kórkem áde­biette asharshylyq taqyryby qalai kórinis tabýy qajet degen zańdy suraq týyndaidy. Máselen, asharshylyqqa ushyraýymyzǵa tikelei kináli Stalinniń tulǵasy, Goloshekinniń beinesi ashylýy kerek. Olardyń sol kezdegi qazaq basshylarymen araqatynasy, OGPÝ-dy basqarǵan Danilevskii, Karýtskii, Vallenberg, Alshanskii sekildi tarihi tulǵalardyń, ózimizdiń halyqtyq komitette laýazymdy mansapta bolǵan asharshylyqqa kináli jandardyń bet-beinesi boiamasyz kórinis tabýǵa tiis. Eń bastysy, munyń bári shynaiy qujattyq negizde, arhivtik negizde bolǵany lázim. Osy turǵydan kelgende mundai  tolymdy shyǵarma dúniege kelgen joq. Bálkim, bolashaqta jazyla jatar.

Áńgimelesken Arman OKTIaBR,

«Egemen Qazaqstan»