مىڭ رەت ايتىلىپ, مىڭ رەت جازىلسا دا اشارشىلىق تاقىرىبى قازاقتىڭ جٷرەگٸنە مەڭگٸ جارا بوپ جارماسقان قاسٸرەت. ونى ۇمىتۋ – ٶتكەنٸمٸزدٸ ۇمىتۋ. تەمٸر جول بويىندا تەنتٸرەپ, بٸر تٸلٸم نان تاپپاي ٶزەگٸ ٶرتەنٸپ ٶلگەن اتالارىمىز بەن ەجەلەرٸمٸزدٸ ۇمىتۋ. جان ساۋعالاپ جات بوساعاعا تەلمٸرگەن, ٷدەرە كٶشٸپ, بوسىپ كەتكەن باۋىرلارىمىزدى ۇمىتۋ. بەلگٸلٸ عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەكوۆپەن كەزەكتٸ ەڭگٸمەمٸز وسى تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸدٸ.
– تالاس اعا, بٸر قاراعاندا اشارشىلىق تاقىرىبى كەيبٸرەۋلەرگە ەلدەقاشان ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا قويعان مەسەلە سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن شىعار. دەگەنمەن, ۇلت باسىنا تٶنگەن وسىناۋ ورنى تولماس نەۋبەتتٸڭ پارقىن تولىق مۇراتىنا جەتكٸزە زەرتتەپ-زەردەلەي الدىق پا?
– مۇنداي اۋقىمدى تاقىرىپتى كەمەرٸنە جەتكٸزٸپ تٷبەگەيلٸ زەرتتەپ-زەردەلەدٸك دەپ ايتۋ قيىن-اق. نەگە دەسەڭٸز, ەلٸ دە انىقتالماعان تاريحي دەرەكتەر, بۇل ٷدەرٸستٸڭ اينالاسىندا شۇقشييا سارالاۋدى قاجەت ەتەتٸن جايتتار جوق ەمەس. قاسٸرەت قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانىنا قاتىستى, سول سەكٸلدٸ تاعى دا باسقا مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە ەلٸ تەرەڭ ٸزدەنٸسكە بارۋ قاجەت. 1992 جىلى ٷكٸمەت پەن پارلامەنت تاراپىنان قۇرىلعان ارنايى كوميسسييا قۇرامىندا ٶزٸمٸز دە بولدىق. جاعدايعا جالپى باعا بەرٸلگەنٸمەن, رەسمي سيپات الدى دەپ ايتا المايمىز. ەلٸ دە قوعام ٸشٸندە «بۇل ٶزٸ نە?» دەگەن ساۋال تۋىنداپ وتىر. بۇل قازاق حالقىنىڭ عانا قاسٸرەتٸ مە? ەگەر اشارشىلىق قازاقتىڭ باسىنا تٷسكەن ادام ايتسا نانعىسىز قاسٸرەت بولسا, بٸز ونى قالاي اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك? اتالعان مەسەلە حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكٸۇداي پٸكٸر تۋعىزىپ وتىرعانى تاعى بەلگٸلٸ. ياعني بٸرەۋلەر گەنوتسيد دەسە, بٸرەۋلەر گەنوتسيد ەمەس دەيدٸ. ەندٸ بٸرەۋلەر «ەتنوتسيد» دەيدٸ. مۇنداي جاعداي بٷكٸل كەڭەس وداعىندا بولعان دەپ جاۋىردى جابا توقيتىندار دا كەزدەسٸپ جٷر. ايتايىن دەگەنٸم, قازاقتى قويداي قىرعان نەۋبەتتٸ ۇلتتىق قاسٸرەت رەتٸندە, ٶزٸڭ ايتقانداي مۇراتىنا جەتكٸزٸپ تاني الماي جاتقاندايمىز. ەرينە تاريحشىلار ٸزدەنە بەرەدٸ. سول زەرتتەۋ جۇمىسىنا تۇتاس قوعام نازار اۋدارۋى كەرەك. ولاردىڭ ەڭبەگٸن باعالاۋىمىز قاجەت. قوعام دەپ وتىرعانىم تٸپتٸ كەيبٸر وقىعان ازاماتتارىمىزدىڭ ٶزٸ اشارشىلىقتان «4 ميلليون ادام قىرىلعان», «5 ميلليون كٸسٸ وپات بولعان» دەپ نەگٸزسٸز ەڭگٸمەلەر ايتىپ جٷر. اقپارات قۇرالدارىندا وسىلاي مەلٸمەت بەرٸپ, حالىقتى اداستىرىپ وتىر. كەيبٸر سٷبەلٸ زەرتتەۋلەر لايىقتى باعاسىن الا الماي وتىرعانى تاعى بار.
– تاريحتى تانۋداعى باستى ماقسات ٶتكەنگە سالاۋات ايتا وتىرىپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدى جانۋ, قايراتتانۋ, ىنتىماققا ۇيىسۋ, سول ارقىلى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن ساقتاپ قالۋ. بٷگٸنگٸ ۇرپاق سول جىلداردىڭ ىزعارىن, سالماعىن بار بولمىسىمەن سەزٸنە الدى ما?
– اشىعىن ايتۋ كەرەك, بٷگٸنگٸ ۇرپاق باسقا ۇرپاق. كەڭەستٸك جٷيەنٸ تٷسٸنە المايتىن ۇرپاق. كەڭەستٸك جٷيەدە نەگە مۇنداي قاسٸرەتتەر ورىن الدى دەگەن سۇراققا بٸر اۋىز سٶزبەن جاۋاپ بەرگٸسٸ كەلەتٸن ۇرپاق. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاقتىڭ قاسٸرەتتٸ تاريحىنا نەمەسە ۇلتتىق سيپاتتاعى جوڭعار شاپقىنشىلىعى سيياقتى الاپات وقيعالارعا ۇلتتىق سانا بيٸگٸ تۇرعىسىنان قاراۋ قالىپتاسپاي كەلەدٸ. قالىپتاسپايتىن سەبەبٸ – جاڭا بۋىن, جاس ۇرپاق باتىستىق ٶركەنيەتتٸڭ ٷلگٸسٸمەن تەربيەلەنە باستادى. ەرينە تۇتاس بۋىنعا مٸن تاعۋعا تاعى بولماس. ۇلتىنىڭ قاسٸرەتتٸ تاريحىن جانىمەن تٷيسٸنگٸسٸ كەلەتٸن زەردەلٸ جاستار بار شىعار, بٸراق كٶپ ەمەس.
– بەلكٸم, ۇرپاق ساناسىنا تاريحي جادى قالىپتاستىرا الماي وتىرعان ٶزٸمٸز شىعارمىز?
– ٶز تاريحىمەن تەرەڭ تامىرلانا الماعان ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتۋدٸڭ ٶزٸ قيىن نەرسە. سوندىقتان جاس ۇرپاقتىڭ سانا-سەزٸمٸن باتىستىق دەموكراتييا ٷلگٸسٸنە تەۋەلدٸ ەتٸپ قويماۋىمىز كەرەك. مەسەلەگە بٸرجاقتى قاراپ, كٸنەنٸ تەك مەملەكەتكە ارتا بەرۋگە تاعى بولماس. مەكتەپ, قوعام, وتباسى تەربيەسٸ دە بۇعان ٶزٸندٸك ەسەرٸن تيگٸزە الادى. بٸر قىنجىلتاتىن مەسەلە, مەكتەپ وقۋلىعىندا اشارشىلىق تاقىرىبىنىڭ جەكەلەي, تەرەڭ كٶرٸنٸس تاپپاۋى. ايتالىق, وقۋلىقتاردا قۋعىن-سٷرگٸن, اشارشىلىق, الاشوردا سەكٸلدٸ تاقىرىپتار بٸر-بٸرٸمەن ميداي ارالاسىپ كەتكەن. مۇنداي اۋقىمدى تاقىرىپتاردىڭ ەربٸرٸ جەكە-جەكە سالتانات قۇرۋى كەرەك. جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا, بولمىسىنا سوندا عانا ٶتكەن كٷننٸڭ سالماعىن سٸڭٸرە الامىز. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تۇتاس ەل كٶلەمٸندە اتاپ ٶتكەنٸمٸز سەكٸلدٸ, «جوڭعار شاپقىنشىلىعىن جەڭگەن كٷن» دەگەن سيياقتى ۇلتتىق سيپاتتاعى وقيعالاردى مەرەكەلٸك دەڭگەيگە دەيٸن كٶتەرٸپ, ناسيحاتتاعانىمىز ابزال. دەل سول سەكٸلدٸ اشارشىلىق قاسٸرەتٸنٸڭ ارقامىزعا سالعان باتپان ٸزٸن كەلەشەك بۋىننىڭ جٷرەگٸنە جەتكٸزە الۋىمىز ٷشٸن تۋىمىز تٶمەن تٷسٸرٸلٸپ, ۇلت بولىپ ازا تۇتاتىن ارنايى داتانىڭ بولعانى دۇرىس. 31 مامىر بار عوي دەيتٸن بولساق, بۇل كٷننٸڭ اياسىنا تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, كورەي, چەشەن, قاراشاي سەكٸلدٸ قازاقستانعا باسقا دا حالىقتاردىڭ دەپورتاتسييالانۋى, ياعني بەرٸ ارالاسىپ كەتكەن. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ٶزٸنٸڭ جەكە قايعى-قاسٸرەتٸن نەمەسە جەتٸستٸگٸن اتاپ ٶتەتٸن جەكە قاسٸرەت كٷنٸ نەمەسە مەرەكەسٸ بولعانى جٶن. بٸزدٸڭ بولاشاعىمىزدى جالعايتىن ۇرپاق قازاق ٷشٸن شىن قۋانىپ, قازاق ٷشٸن شىن جىلاپ كٶرۋٸ كەرەك. سول ٷشٸن ولارعا تاريحىمىزدى تانىتىپ, ۇلت پاتريوتى رەتٸندە تەربيەلەۋگە تيٸسپٸز. جاسالىپ جاتقان جۇمىستار دا بار. سول ەڭبەك ودان ەرٸ جٷيەلەنە تٷسسە دەيسٸڭ. پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ قالىپتاستىراتىن جاڭا دەموكراتييالىق قوعام وسى مەسەلەنٸ نەگٸزگە الىپ, تاقىرىپتىڭ تامىرىنا قان جٷگٸرتەدٸ دەگەن سەنٸمٸمٸز زور.
– قاتارىنان ەكٸ مەرتە ورىن العان الاپات نەۋبەتتٸڭ قازاق حالقىنا سالعان قاسٸرەتتٸ تاڭباسىن قىسقاشا بايانداپ بەرٸڭٸزشٸ.
– اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 49 پايىزى جويىلىپ كەتتٸ. 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىقتان حالىقتىڭ 30 پايىزى قىرىلدى. ەگەر بۇل قانقۇيلى قاسٸرەت ورناماعاندا, قازاقتىڭ سانى قازٸر 40 ميلليون بولار ەدٸ. بۇل مەنٸڭ تاريحي دەرەكتەردٸ سارالاپ ايتقان جەكە پايىمىم. بۇدان ٷلكەن قانداي قاسٸرەت بار? ٶتكەن كٷنگە زەر سالساق, حالقىمىزدىڭ گەوساياسي ورنالاسۋ كەڭٸستٸگٸ ٷلكەن يمپەرييالاردىڭ ورتاسىنا تٷسٸپ ەرقاشان وسىنداي قاسٸرەتتەرگە ۇشىراعان. ەكٸ ميلليون حالىق قىرىلۋ دەگەن وڭاي ەمەس. قازاق اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان ٶزٸنٸڭ رۋحاني دەستٷرلەرٸنەن, دامۋ جولىنان اجىرادى. 1928 جىلدان باستاپ ٸرٸ بايلاردى تەركٸلەۋ باستالعاننان كەيٸن كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ نەگٸزٸندە زورلاپ وتىرىقشىلاندىرۋ بەلەڭ الدى. «باي-قۇلاقتاردى جويۋ» دەگەن ساياسات پايدا بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن جاپپاي تارتىپ الۋ, مال شارۋاشىلىعىن كٷيرەتۋ, قۋعىن-سٷرگٸن بەرٸ قاتار جٷردٸ. 1937 جىلى شٸلدەدە «سوتسياليستٸك مەنشٸكتٸ قورعاۋ» دەپ اتالعان قيسىنسىز زاڭ شىعىپ, قانشاما ازامات تٷرمەگە توعىتىلدى. «اۋقاتتى شارۋالاردى تاپ رەتٸندە جويۋ» دەپ ايدار تاعىلعان بٸر عانا ناۋقاندا 200 مىڭ ادام جەر اۋدارىلىپ, تالايى سوتتالدى. وسىنىڭ بەرٸ قازاقتى ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, رۋحاني تۇرعىدان دا جانشىدى. ەڭسەسٸن ەزدٸ. ساياسي قاسٸرەت دەيتٸنٸمٸز, قازاق ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق مەملەكەت بولام دەگەن ارمانىنان قول ٷزدٸ. الاشورداشىلار وسى ارماننىڭ ەڭ سوڭعى ۇمتىلۋشىلارى بولدى. بۇل تاقىرىپتى وسىنداي كەڭ اۋقىمدا قاراستىرۋىمىز كەرەك.
بٸز تەك قانا «قازاق جارتىسىنان ايىرىلىپ قالدى», «اشارشىلىق بولماسا بەرٸ بۇلاي بولمايتىن ەدٸ» دەگەن سارىنداعى پٸكٸرلەرمەن شەكتەلٸپ قالماي, وسىناۋ قاسٸرەتتٸ جىلدار ۇلتتىق تامىرىمىزدان اجىراتىپ, دٸلٸمٸزدەن جاڭىلدىرا جازداعانىن تٷيسٸنسەك يگٸ. مٸنە, اشارشىلىققا وسىلاي باعا بەرۋٸمٸز كەرەك. قايماقتارىمىزدى قالقىپ الدى, بارىمىزدى تارتىپ الدى. الاشوردانىڭ قايراتكەرلەرٸن ايتپاعاندا, قانشاما يماندى تۇلعالارىمىز, رۋحاني كٶسەمدەرٸمٸز بولعان زەردەسٸ تەرەڭ زييالىلارىمىز جازىقسىزدان جان كەشتٸ. ٶزٸنٸڭ تۋعان بالاسىن سۋعا لاقتىرىپ, ادام ەتٸن جەۋگە دەيٸن بارعان كەزدەر بولدى. قازاققا تٶنگەن اشارشىلىق – ەشبٸر ادامزاتتىڭ باسىنا تٸلەمەيتٸن جان تٷرشٸگەرلٸك, عاسىر قاسٸرەتٸ دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. ونىڭ رۋحاني سالدارلارى بەرتٸنگە دەيٸن اعا ۇرپاقتىڭ ساناسىنداعى ٷرەيلەنە ەسكە الاتىن ەڭ سۇرىقسىز كٶرٸنٸسكە اينالدى. قازاقتى دەستٷرلٸ جولدان تايدىرۋدىڭ ەڭ ٷلكەن كٶرٸنٸسٸ وسى اشارشىلىق.
– قازاق حالقىن قىناداي قىرعان اشارشىلىق حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان قالاي باعالانىپ وتىر? تاقىرىپتى زەرتتەپ جٷرگەن شەتەل عالىمدارى مەن بٸزدٸڭ عالىمداردىڭ پايىمىندا قانداي قايشىلىقتار بار?
– بۇل تاقىرىپتى ٸندەتە زەرتتەدٸ دەمەسەك تە, بٸرتالاي شەتەلدٸك عالىمدار قال-قادٸرٸنٸڭ جەتكەنٸنشە ەڭبەكتەندٸ. ولاردىڭ كٶش باسىندا بەلگٸلٸ تاريحشى روبەرت كاتلەرس تۇر. ول قازاق حالقىنىڭ باسىنا تٷسكەن زوبالاڭدى بٸزدٸڭ شەتەلگە كەتكەن ديسسيدەنتەردٸڭ, ساياسي قۋعىندالعانداردىڭ ەستەلٸكتەرٸن, تسرۋ سەكٸلدٸ بارلاۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدارىن پايدالانا وتىرىپ زەرتتەدٸ. ودان باسقا نيكولا پيانچيەللو, سارا كامەرون, روبەرت كيندلەر, ستيۆەن ۋيتكروفت سيياقتى تاريحشىلار جازىپ جاتىر. وسى ورايدا بٸر مەسەلە تۋىندايدى. قازاقتى قىناداي قىرعان اشارشىلىقتى قالاي باعالايمىز? ولار قازاقتىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ قىرىلدى دەپ جازادى, جارتىسى دەپ ايتپايدى. تٸپتٸ كەيبٸرٸ تٶرتتەن بٸرٸ دەيدٸ. ياعني قىرىلعان قازاقتىڭ سانى بٸر ميلليون نەمەسە بٸر جارىم ميلليون دەپ ازايتىپ كٶرسەتەدٸ. دەيتۇرعانمەن شەتەلدٸك عالىمداردى دا, بٸزدٸ دە بٸر ارنادا توقايلاستىرىپ, بٸراۋىزدى قىلاتىن بٸر مەسەلە بار. ول – «قازاق حالقىنىڭ اشارشىلىق نەۋبەتٸ گەنوتسيد دەپ اتاۋعا تۇراتىن قۇبىلىس پا?» دەگەن ساۋال. مٸنە, وسى مەسەلە ەلٸ شەشٸلمەي كەلەدٸ. شەتەلدٸك قاۋىمداستىق زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ايتاتىنى «قازاق جازىقسىز قىرىلعان, بٸراق ستالين قازاق حالقىن ەدەيٸ قىرۋدى ماقسات ەتكەن جوق». بۇل قۇپتارلىق پٸكٸر. ستاليننٸڭ ماقساتى قازاقتىڭ مالىن, جەرٸن, بايلىعىن پايدالانۋ بولدى. جەنە سول جۇمىستارعا قازاقتى جەگٸپ, قىزىل ارمييانى, مەسكەۋدٸ, لەنينگرادتى قازاقتىڭ ەتٸمەن اسىراۋدى كٶزدەدٸ. كەيبٸر ٶزٸمٸزدٸڭ كٶزٸ اشىق دەگەن زييالىلارىمىز شاڭ باسقان ارحيۆ دەرەكتەرٸنە ٷڭٸلمەستەن, «كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ باستى ماقساتى قازاقتى جەر بەتٸنەن مٷلدە جويىپ جٸبەرۋ بولدى» دەپ جازىپ جٷر.
تاريح ماتەماتيكا سەكٸلدٸ. جاڭساق پٸكٸر, جالعان بولجام جٷرمەيدٸ. بٸز نەگە گەنوتسيد دەپ باعا بەرە الماي وتىرمىز? 1948 جىلى بۇۇ قابىلداعان گەنوتسيد تۋرالى كونۆەنتسييادا «گەنوتسيد دەگەنٸمٸز – بەلگٸلٸ بٸر حالىقتى, تايپانى قاساقانا جويىپ جٸبەرۋ ٷشٸن جٷرگٸزٸلگەن ساياسات» دەپ جازىلعان. سيپاتى جاعىنان گەنوتسيد بولعانىمەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قاعيداسىنا ساي كەلمەيدٸ. سوندىقتان بٸزدٸڭ بيلٸك تٷپتٸڭ تٷبٸندە بۇۇ-نىڭ گەنوتسيد تۋرالى قاۋلىسىنا «ەدەيٸ قىرۋدى كٶزدەمەسە دە, قاتە رەفورمالار جاساپ حالىقتى جويىپ جٸبەرە جازداعان ساياساتتى دا گەنوتسيد دەپ اتاۋ كەرەك» دەگەن تولىقتىرۋ جاساتۋعا تيٸس. شەتەل زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ مەسكەۋ ارحيۆٸندەگٸ دەرەكتەرگە سٷيەنەدٸ. سارا كامەرون, پيانچيەللو قازاقستاننىڭ ارحيۆٸنە كەلٸپ تە جۇمىس ٸستەدٸ. مەسەلەنٸ باعالاۋعا كەلگەندە بٸزبەن دە اقىلداسقان تۇستارى بار. دەگەنمەن, ولار بٸزدٸڭ ايتقانىمىزدى تٷسٸنە المايدى. تٷسٸنە المايتىن سەبەبٸ قازاقتىڭ دەستٷرلٸ قوعامىن, مال شارۋاشىلىعى حالىقتىڭ قۇتى-باعى بولعانىن, سوعان تٸكەلەي تەۋەلدٸ بولعانىن جانىمەن تٷيسٸنە المايدى. بٸزدەگٸ اشارشىلىق قۇبىلىستارىن ۋكرايناداعى اشارشىلىقپەن سالىستىرىپ نەمەسە سول كەزەڭدەردە ورىن العان نٸل بويىنداعى اشارشىلىقپەن شەندەستٸرگٸسٸ كەلەدٸ. بەرٸنە تٷرتكٸ كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ بولعانىمەن, سەبەپتەرٸ سان قيلى. مەسەلەن, ۋكرايندار دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان جوق. ەت تاعامدارىنا تەۋەلدٸ بولعان جوق. ال بٸزدٸڭ قازاقستاندا 70 اۋدان بولدى. سول اۋدانداردا بٷكٸل قازاقتىڭ 83 پايىزى ٶمٸر سٷردٸ. مٸنە, وسى اۋدانداردا قىرىلعان حالىق نەگٸزٸنەن دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قازاقتار ەدٸ. شەتەلدٸكتەر تاريحي تراگەدييانىڭ سيپاتىن ەدٸل تارازىلاۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ وتىرىقشى جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ شارۋاشىلىعىن زەرتتەپ, ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸن تانۋى كەرەك.
– سٶزٸڭٸزدەن تٷيگەنٸمٸز, ولار قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن سەزٸنٸپ, تراگەديياسىن ٶنە بويىنان ٶتكٸزە الماعان بولىپ تۇر عوي. جالپى, بۇل تاقىرىپتى نىساناعا الۋداعى شەتەلدٸك عالىمداردىڭ ماقساتى نە?
– يە, دەل سولاي! مەن ولاردىڭ كەيبٸرٸمەن جٷزدەستٸم دە. ولار قازاققا جانى اشىعاننان كەيٸن, وسى حالىق جەر بەتٸنەن جويىلىپ كەتە جازداپتى عوي دەپ زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن جوق. بۇل ٸسپەن شۇعىلدانۋىنىڭ ەرتٷرلٸ سەبەبٸ بار. پيانچيەللو يتالييادا زەرتتەيتٸن تاقىرىپ قالماعاننان كەيٸن بٸزدٸڭ تاريحپەن اينالىسىپ جٷر. كامەرون دا امەريكانىڭ شولاق تاريحى تٷگەسٸلگەن سوڭ بٸزگە بەت بۇردى. حالقىنىڭ تاريحى 95 پايىزعا زەرتتەلٸپ قويعان جاپوندىق توموحيكونىڭ نيەتٸ دە سول. ەكٸنشٸ سەبەبٸ ولار حالىقارالىق قوعامداستىق ەلەڭ ەتە قالاتىن ٶتكٸر تاقىرىپتاردى تاۋىپ, حالىقارالىق عىلىمي مەكەمەلەردەن قوماقتى گرانتتار ۇتىپ الادى. بۇل دەگەنٸڭٸز ٶتە ٷلكەن اقشا. قازاقتىڭ قاسٸرەتٸنە جٷرەگٸ اۋىرىپ, قازاقتىڭ تاريحىن جٷيەلەپ بەرەيٸك, كٶمەكتەسەيٸك دەپ جٷرگەندەر جوقتىڭ قاسى. وسىنى ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. بٸزدٸڭ تاريحىمىزعا جٷرەگٸ اۋىرىپ, شىنايى زەرتتەي الاتىن تەك ٶزٸمٸزدٸڭ تاريحشىلار عانا. بٸزدە شەتەلدٸكتەرگە بەرٸلمەيتٸن قۇپييا قۇجاتتار كٶپ. ولار وعان كٸرمەي بٸزدٸڭ شىنايى تاريحىمىزدى جازا المايدى. سٶزدٸڭ تٷيٸنٸ: قازاقتىڭ تاريحى قازاققا عانا كەرەك.
– اشارشىلىق تاقىرىبى قاۋزالعاندا, ەسٸرەسە مال باسىن ساقتاپ قالۋ جايى سٶز بولعاندا قازاق قايراتكەرلەرٸندە الاۋىزدىق بولدى دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلىپ قالادى. بۇل قانشالىقتى قيسىندى?
– 1929 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قازاقستاندا گولوششەكينگە قارسى شىعاتىن ادام قالعان جوق. رىسقۇلوۆ پەن نۇرماقوۆتى, سەدۋاقاسوۆ پەن قوجانوۆتى بيلٸكتەن الاستاتتى. قارسىلىق كٶرسەتكەن جاندوسوۆ سەكٸلدٸلەردٸڭ قىزمەتٸن تٶمەندەتتٸ. قازاق ٶلكەلٸك كوميتەتٸندە قۇرامىسوۆ دەيتٸن اعامىز بولدى. ولاردىڭ بەرٸن كٸنەلاۋعا بولماس. ٶيتكەنٸ شاراسىز ەدٸ. ستاليندٸك توتاليتارلىق باسقارۋدىڭ كٷشەيە باستاعان كەزٸندە قازاق زييالىلارى ٸشتەن تىندى. وراز يساەۆتىڭ 1932 جىلى جازعان مال شارۋاشىلىعى تۋرالى حاتى, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ حاتى, «بەسەۋدٸڭ حاتى» بەرٸن زەردەلەپ قاراساڭىز, تٷبٸندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ مەسەلەسٸ قاۋزالادى. بەرٸنە ورتاق ٷندەستٸك بار. 1932 جىلى 17 قىركٷيەكتە قابىلدانعان قاۋلى گولوششەكيننٸڭ قىزمەتٸنەن كەتۋٸنە سەبەپ بولادى دەپ ويلاعان قازاق زييالىلارى قاتتى قاتەلەستٸ. بٸراق ستالين گولوششەكيندٸ 1932 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قىزمەتٸندە قالدىردى. وسىدان كەيٸن قايراتكەرلەرٸمٸز بۇل تاقىرىپتى اشىق تٷردە جازا باستادى. تۇراردىڭ ەكٸنشٸ حاتى, «التاۋدىڭ حاتى» بۇعان انىق دەلەل. ياعني قازاق زييالىلارى ستالينگە جازبالار تٷسٸرگەندە اۋىزبٸرلٸگٸ بولدى. ولار, مەنٸڭشە تۇرارمەن اقىلداسا جۇمىس جاسادى. ٶيتكەنٸ ول زاماندا كرەملدە بٸر ادامىڭ وتىرماسا, ستالينگە حات جازۋ باسىڭدى اشىقتان-اشىق قاتەرگە تٸگۋمەن پارا-پار بولاتىن. سوندىقتان قازاق زييالىلارى الاۋىز بولدى دەپ ايتۋعا بولماس. ودان گٶرٸ گولوششەكيننٸڭ قول استىنداعى حالىقتىق باقىلاۋدا, ٷكٸمەت باسىندا وتىرعان قازاق ازاماتتارى شىن مەنٸندە اۋىزبٸرلٸكتەن ەمەس, توتاليتارلىق بيلٸكتەن جاسقانىپ, حالىقتى ويلايتىن شامالارى بولعان جوق دەپ ايتقانىمىز دۇرىس. ٶيتكەنٸ وسى كەزدە الاشوردانىڭ قىرىقتان استام باسشىسى سوتتالىپ كەتكەن ەدٸ. تالايلار «ۇلتشىل» دەپ ايىپتالىپ جاتتى. قىلىشىنان قان تامعان زاماندا قارسى شىعۋ بىلاي تۇرسىن, ٶز باسىڭدى ساقتاپ قالۋ مۇڭعا اينالدى.
– ەسٸرەسە نەۋبەتتەن قىرىلعانداردىڭ سانىنا قاتىستى مەسەلەدە بٸرٸزدٸلٸك جوق. مۇنى انىقتاۋدا ناقتى قانداي دەرەكتەرگە جٷگٸنەسٸزدەر? 1997 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاقتىڭ قاسٸرەتٸ» اتتى كٸتابىڭىزدا دەموگرافييالىق تالداۋ جاساعانىڭىزدى بٸلەمٸز.
– جوعارىداعى ايتقان مەسەلەگە قايتا سوعۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر. بٸزدەگٸ اشارشىلىقتى زەرتتەگەن شەتەلدٸك عالىمداردىڭ تٷگەلٸ دەرلٸك نەگٸزگٸ دەرەك رەتٸندە ساناق ماتەريالدارىن الادى. ولار پايدالاناتىن نەگٸزگٸ ساناق ماتەريالى 1939 جىلعى ساناق قورىتىندىسى. مۇنداعى سان ەدەۋٸر ٶسٸرٸپ كٶرسەتٸلگەن. 1937 جىلعى ساناق نەتيجەسٸن ستالين جاي عانا جاۋىپ تاستاعان جوق, ارحيۆكە جٸبەرگەن. مەن بۇل قۇجاتپەن مەسكەۋگە ارنايى بارىپ تانىستىم. مۇندا جاعداي بٸرشاما شىنايى كٶرسەتٸلگەن. شەتەلدٸك زەرتتەۋشٸلەر ساناققا سٷيەنٸپ, اشارشىلىقتى ايقىندايتىن جاناما دەرەكتەرگە جٷگٸنبەيدٸ. مەسەلەن, اشارشىلىق قارساڭىندا قازاق حالقىنىڭ سانى قانشا بولدى دەگەندٸ بٸلۋ ٷشٸن ٷكٸمەت جانىنان قۇرىلعان وتىرىقشىلاندىرۋ كوميتەتٸ كوميسسيياسىنىڭ مەلٸمەتتەرٸ بار. ول دەرەكتە وتىرىقشىلانۋعا تيٸستٸ قازاق شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى 700 مىڭ بولاتىن. بۇل 4 ميلليون 800 مىڭ ادام دەگەن سٶز. سونداي-اق بەرٸمٸز بٸلەتٸن «التاۋدىڭ حاتىندا»: «قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, 800 مىڭ قازاق شارۋاشىلىعىنىڭ 450 مىڭى عانا قالدى» دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. بۇل مەن جوعارىدا ايتقانداي 5 ميلليونعا جۋىق قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى قىرىلدى دەگەن سٶز. سونىمەن بٸرگە مۇراعاتتا سول كەزدەگٸ ساناق باسقارماسىن باسقارعان مۇحتار ساماتوۆتىڭ مەسكەۋگە, ميرزويانعا جازعان حاتىندا قازاق حالقىنىڭ سانى قانشا ادامعا كەمٸگەنٸ ناقتى كٶرسەتٸلگەن. وسىنداي جاناما ماتەريالداردى سالىستىرىپ قاراۋ كەرەك. ايتىلعانداردان باسقا ەر جىلدىڭ بٸرٸنشٸ ماۋسىمىندا مال ساناعى ٶتكٸزٸلگەن. ول ساناقتا مال باسىنا عانا ەمەس, ادامدارعا دا ساناق جٷرگٸزٸلگەن. بۇل دەرەكتە دە 1931-1933 جىلدارى قازاقتىڭ سانى 3 ميلليون 379 مىڭ ادامعا كەمٸگەنٸ كٶرسەتٸلەدٸ. ونىڭ بەرٸ ٶلگەندەر ەمەس.
1 ميلليوننىڭ اينالاسى جان ساۋعالاپ كٶرشٸ رەسپۋبليكالارعا قونىس اۋدارعانداردى قۇرايدى. جاڭاعى 3 ميلليون 379 مىڭنان بوسقىنداردىڭ سانىن شىعارىپ تاستاساڭىز, تاعى دا بٸز ايتقانداي 2 ميلليون ادامنىڭ وپات بولعانىن كٶرەمٸز. كٶڭٸلگە كەلەتٸن بٸر نەرسە بٸزدٸڭ كەيبٸر اقىن-جازۋشىلارىمىز وسىنداي شىنايى دەرەكتەرگە سٷيەنبەي, ٶز بەتٸنشە تون پٸشەتٸنٸ. جارايدى, سولار ايتقانداي-اق بولسىن دەلٸك. سوندا ارحيۆتەگٸ ماتەريالداردى قايتەمٸز?! بٸز زەردەلەي الماساق, كەلەر ۇرپاق زەرتتەيدٸ عوي. تاريحقا قييانات جاساپ, قارابەت بولامىز با? بٸر مەسەلەگە تٷبەگەيلٸ پايىم ايتۋ ٷشٸن ەڭ بولماعاندا سول تاقىرىپتا جازىلعان 10 كٸتاپتى تٷگەسٸپ, ايلاپ-جىلداپ ارحيۆتە وتىرۋىڭ كەرەك قوي. بۇل حيكايا ەمەس – تاريح. بٸر ۇلتتىڭ تاريحى.
– تاريح ناقتىلىقتى سٷيەدٸ دەسەك تە, كەز كەلگەن ٸرٸ وقيعا بۋىن الماسقاننان كەيٸن حالىقتىڭ جٷرەگٸنە سٶز قۇدٸرەتٸ ارقىلى مەيلٸنشە تەز جول تابادى. سۇراعىم كەلگەنٸ, كٶركەم ەدەبيەت, كينويندۋسترييا سٸز ايتقان قاسٸرەتتٸڭ كارتيناسىن اشىپ كٶرسەتە الدى ما?
– اشارشىلىق تاقىرىبىن بٸزدٸڭ رەجيسسەرلەرٸمٸز بٸرنەشە تاريحي دەرەكتٸ فيلمدەرگە ارقاۋ ەتتٸ. ولاردىڭ اراسىندا حاليلا وماروۆ, ەركٸن راقىشەۆ سەكٸلدٸ بٸرقاتار كينو مايتالماندارىنىڭ سەتتٸ شىققان تۋىندىلارىن اتاۋعا بولادى. نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, بۇل كينولار قايتالاپ كٶرسەتٸلمەي شاڭ باسقان ارحيۆتەرگە توعىتىلدى. تٸپتٸ اتاپ ٶتٸپ وتىرعان 31 مامىردا دا كٶرسەتٸلمەيتٸن بولدى. بۇل دا بولسا جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, اشارشىلىقتىڭ رۋحاني سالدارىنا, تەرەڭ تامىرىنا مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە بويلاي الماي وتىرعانىمىزدى كٶرسەتەدٸ. بٸز شىنىن ايتقاندا, بۇل قاسٸرەتكە جٷرەگٸمٸز اۋىرىپ, مەن بەرٸپ وتىرعان جوقپىز. سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ٷي» رومانى وسى تاقىرىپتى ەڭ بٸر كٶرنەكتٸ كٶرسەتكەن شىعارما. بٸراق كٶركەم ەدەبيەتتە اشارشىلىق تاقىرىبى قالاي كٶرٸنٸس تابۋى قاجەت دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. مەسەلەن, اشارشىلىققا ۇشىراۋىمىزعا تٸكەلەي كٸنەلٸ ستاليننٸڭ تۇلعاسى, گولوششەكيننٸڭ بەينەسٸ اشىلۋى كەرەك. ولاردىڭ سول كەزدەگٸ قازاق باسشىلارىمەن اراقاتىناسى, وگپۋ-دى باسقارعان دانيلەۆسكيي, كارۋتسكيي, ۆاللەنبەرگ, الشانسكيي سەكٸلدٸ تاريحي تۇلعالاردىڭ, ٶزٸمٸزدٸڭ حالىقتىق كوميتەتتە لاۋازىمدى مانساپتا بولعان اشارشىلىققا كٸنەلٸ جانداردىڭ بەت-بەينەسٸ بوياماسىز كٶرٸنٸس تابۋعا تيٸس. ەڭ باستىسى, مۇنىڭ بەرٸ شىنايى قۇجاتتىق نەگٸزدە, ارحيۆتٸك نەگٸزدە بولعانى لەزٸم. وسى تۇرعىدان كەلگەندە مۇنداي تولىمدى شىعارما دٷنيەگە كەلگەن جوق. بەلكٸم, بولاشاقتا جازىلا جاتار.
ەڭگٸمەلەسكەن ارمان وكتيابر,
