Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy strategiialyq áriptestik sońǵy jyldary jańa mazmunǵa ie bolyp keledi. Ásirese sirek jer metaldary, kólik-logistika, investitsiialar jáne óńirlik qaýipsizdik salalaryndaǵy yntymaqtastyq eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń mańyzyn arttyra tústi. Bul máseleler AQSh Prezidentiniń Ońtústik jáne Ortalyq Aziia jónindegi arnaiy ókili Serdjio Gordyń Qazaqstanǵa sapary barysynda da keńinen talqylandy.
Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikalyq áleýeti, qolaily geografiialyq ornalasýy jáne kópvektorly syrtqy saiasaty ony Vashington úshin óńirdegi negizgi seriktesterdiń birine ainaldyryp otyr. Sonymen qatar elimizdiń halyqaralyq dialogty damytýǵa, bitimgerlik jáne gýmanitarlyq bastamalardy ilgeriletýge qosyp otyrǵan úlesi de erekshe nazar aýdartady.
Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qazirgi qarym-qatynastyń negizgi baǵyttary, strategiialyq mańyzy jáne aldaǵy perspektivalary týraly saiasattanýshy Tair Nigmanovpen áńgimelestik.
- AQSh Prezidentiniń Ońtústik jáne Ortalyq Aziia jónindegi arnaiy ókili Serdjio Gormen kezdesýde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev AQSh-pen keńeitilgen strategiialyq áriptestikti odan ári nyǵaitýǵa beiildi ekenin rastady. Búginde Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy Vashington saiasaty úshin airyqsha mańyzǵa ie bolýyn qandai faktorlar aiqyndaidy?
- Qazaqstannyń AQSh pen Ortalyq Aziia arasyndaǵy ózara is-qimylda mańyzdy ról atqarýyna áser etetin negizgi faktorlar — ekonomika, geografiialyq ornalasý jáne qalyptasqan yntymaqtastyq tarihy. Eń aldymen, Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikalyq turǵydan eń damyǵan memleketterdiń biri bolyp sanalady. AQSh-pen bizdiń el ondaǵan jyldar boiy paidaly qazbalardy óndirý jáne energetika salalarynda seriktestik ornatyp keledi. Bul rette Qazaqstan aýmaǵynda qyzmet júrgizip otyrǵan Chevron jáne ExxonMobil siiaqty iri amerikalyq kompaniialardy atap ótýge bolady. Sonymen qatar, Ortalyq Aziia elderiniń AQSh-pen saýda ainalymy men Amerikadan tartylatyn tikelei investitsiialar kólemin qarastyratyn bolsaq, onyń eleýli bóligi Qazaqstannyń úlesine tiesili ekenin kóremiz. Iaǵni, Qazaqstan óńirdegi ekonomikalyq turǵydan eń iri seriktesterdiń biri retinde AQSh pen Ortalyq Aziia arasyndaǵy bailanystardy damytýda mańyzdy býyn qyzmetin atqaryp otyr.
- Memleket basshysy Serdjio Gordyń C5+1 formatyndaǵy asa mańyzdy paidaly qazbalar jónindegi dialogqa qatysýyn erekshe atap ótti. Bul baǵyt AQSh pen Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa baǵytyna ainalyp kele me? Osy salada Qazaqstannyń qandai artyqshylyqtary bar?
- Sirek jer metaldary týraly aitqanda, olardy keide «jańa dáýirdiń altyny» dep te ataidy. Munyń sebebi – joǵary tehnologiialyq ónimderge degen suranystyń úzdiksiz artýynda. Atap aitqanda, ǵarysh ónerkásibi, zymyran jasaý, meditsina, kompiýterlik tehnologiialar, mikrochipter óndirisi jáne basqa da ozyq salalar sirek jer metaldaryn keńinen paidalanady. Sondyqtan bul metaldarsyz zamanaýi tehnologiialyq ónimderdi óndirý is júzinde múmkin emes.
Osyǵan bailanysty strategiialyq mańyzy bar joǵary tehnologiialyq ónimder óndirisinde kóshbasshylyqqa umtylatyn memleketter, eń aldymen AQSh, sirek jer metaldary shikizatyna turaqty qoljetimdilikti qamtamasyz etýge múddeli. Alaida bul baǵytta belgili bir qiyndyqtar bar. Sebebi sirek jer metaldarynyń basym bóligi Qytaida óndiriledi ári tutynylady. Sondyqtan AQSh siiaqty elder atalǵan strategiialyq resýrstyń balamaly kózderin izdeýde. Sirek jer metaldarynyń áleýetti qorlary Ortalyq Aziia aýmaǵynda, sonyń ishinde Qazaqstanda da bar. Sol sebepti AQSh bul ken oryndaryn barlaý jumystaryna jáne bolashaqta olardy igerýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
- Serdjio Gor sońǵy bir jyl ishinde AQSh pen óńir memleketteri arasynda jalpy quny 20 milliard dollardan asatyn kelisimder men mámileler jasalǵanyn málimdedi. Muny AQSh-tyń Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikalyq qatysýynyń kúsheiýi retinde baǵalaýǵa bola ma? Bul jaǵdai Qazaqstan úshin qandai múmkindikter ashady?
- Qazaqstandaǵy AQSh-tyń ekonomikalyq qatysýynyń kúsheiip kele jatqanyn aitýǵa bolady. Óitkeni AQSh tek óndirýshi ónerkásipke ǵana emes, elimizdiń logistikalyq áleýetin damytýǵa da investitsiia salyp keledi. Bul asa mańyzdy baǵyt, sebebi Qazaqstan ekonomikasynyń shikizattyq táýeldiligin, ásirese munaiǵa táýeldiligin azaitýǵa múddeli. Ekonomikany ártaraptandyrýǵa eleýli úles qosa alatyn strategiialyq salalardyń biri – kólik jáne logistika. Osy baǵytta sońǵy jyldary Qazaqstan men AQSh arasynda belsendi yntymaqtastyq qalyptasty. Sońǵy eki-úsh jyl ishinde elimizdiń temirjol infraqurylymyn damytýǵa baǵyttalǵan birneshe milliard dollar kólemindegi kelisimderge qol jetkizildi. Sonymen qatar Memleket basshysy amerikalyq investorlardy Qazaqstannyń kólik-logistikalyq infraqurylymyna, atap aitqanda Aqtaý jáne Quryq porttaryn damytýǵa belsendi túrde shaqyryp keledi. Bul porttardyń ótkizý qabiletin arttyrý, tereńdetý jumystaryn júrgizý, qoima infraqurylymyn keńeitý siiaqty jobalardy qamtidy. Atalǵan bastamalardyń barlyǵy Qazaqstannyń Shyǵys pen Batysty bailanystyratyn mańyzdy tranzittik torap retindegi rólin odan ári kúsheitýge jáne elimizdiń halyqaralyq kólik dálizderindegi ornyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan.
- Kezdesý barysynda Beibitshilik keńesiniń qyzmeti men Qazaqstannyń gýmanitarlyq bastamalaryna erekshe nazar aýdaryldy. Qazirgi tańda Qazaqstannyń dialog alańy ári bitimgerlik jáne gýmanitarlyq bastamalardy ilgeriletýshi memleket retindegi róli qanshalyqty suranysqa ie?
- Qazaqstan ózin diplomatiia qaǵidattaryn berik ustanatyn, halyqaralyq daýlardy kúsh qoldaný arqyly sheshýdi quptamaityn jáne kez kelgen máselede kelissózder men dialogty qoldaityn memleket retinde tanytyp keledi. Dál osy ustanymnyń arqasynda Qazaqstan halyqaralyq arenada teńgerimdi saiasat júrgizip, kóptegen eldermen syndarly qarym-qatynas ornata aldy. Bul saiasat tek AQSh tarapynan ǵana emes, sondai-aq álemniń jetekshi memleketteri men Qazaqstannyń kórshiles elderi tarapynan da túsinistikpen qabyldanýda. Munyń mańyzy qazirgi kúrdeli geosaiasi jaǵdaida burynǵydan da arta tústi. Búginde halyqaralyq qatynastar júiesinde senimsizdik kúsheiip, memleketter arasyndaǵy básekelestik pen qaishylyqtar tereńdei túsýde. Ásirese álemdik jáne óńirlik deńgeidegi iri oiynshylar arasynda shielenisterdiń artýy baiqalady. Osyndai jaǵdaida Qazaqstan óziniń baiypty ári kópvektorly diplomatiialyq saiasatynyń arqasynda ózara básekeles nemese qarym-qatynasy kúrdeli memleketterdiń barlyǵymen derlik jaqsy bailanys saqtap keledi. Bul elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedeli men diplomatiialyq múmkindikteriniń joǵary ekenin kórsetedi.
- Serdjio Gor Prezident Qasym-Jomart Toqaevqa: «Sizdiń Aq úide dosyńyz bar ekenine sendire alamyn. Prezident Tramp Sizdiń qyzmetińizdi joǵary baǵalaidy», – dep málimdedi. Bul sózderdi tek diplomatiialyq ishara ǵana emes, Qazaqstannyń AQSh úshin mańyzyn bildiretin saiasi signal retinde de qarastyrýǵa bola ma?
- Árine, muny belgili bir deńgeide diplomatiialyq iltipat dep baǵalaýǵa bolady. Degenmen ony jai ǵana áserli sóz nemese resmi hattama aiasyndaǵy kompliment retinde qabyldamaǵan jón. Sebebi Donald Tramptyń saiasi stiline nazar aýdarsaq, ol memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastarda kóshbasshylardyń jeke bailanysyna erekshe mán beredi. Onyń pikirinshe, memleket basshylarynyń tikelei qarym-qatynasy ekijaqty qatynastardyń damýyna eleýli yqpal ete alady. Sondyqtan ol qai elmen bolmasyn bailanys ornatýda jeke diplomatiiany belsendi qoldanatyn saiasatker retinde tanymal.
Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń diplomatiialyq qyzmeti amerikalyq tarappen senimdi qarym-qatynas qalyptastyrý baǵytynda aýqymdy jumys atqardy. Eger alǵashqy kezdesýlerge deiingi kezeńdi eske alsaq, bul úderiste Qazaqstannyń AQSh-taǵy elshiligi mańyzdy ról atqardy. Tipti eki el basshylarynyń jeke kezdesýlerine deiin-aq Donald Tramp Qazaqstan basshysy týraly oń pikir bildirip otyrǵan.
Ásirese sońǵy jyldary Qazaqstan delegatsiiasynyń AQSh-qa jasaǵan joǵary deńgeidegi saparlary jáne «S5+1» formatyndaǵy kezdesýler ekijaqty qatynastardy jańa deńgeige kóterdi. Bul Qazaqstan úshin mańyzdy diplomatiialyq jetistik boldy. Árine, Qazaqstan tarapy da amerikalyq kóshbasshyǵa qatysty qurmet pen iltipat tanytty. Alaida munyń nátijesinde naqty ekonomikalyq jáne investitsiialyq kelisimderge qol jetkizildi. Atap aitqanda, temirjol infraqurylymyn damytý, aviatsiia salasyndaǵy yntymaqtastyq, aýyl sharýashylyǵy jáne aýyl sharýashylyǵy tehnikasyn óndirý baǵyttarynda mańyzdy jobalar júzege asa bastady.
Iaǵni diplomatiialyq ózara túsinistik pen saiasi dialog naqty ekonomikalyq nátijelermen ushtasyp otyr. Keiinnen Donald Tramp ta Qazaqstanǵa jáne onyń basshylyǵyna qurmet bildiretin birqatar simvoldyq qadamdar jasady. Munyń bári eki el arasyndaǵy ózara senim men seriktestik qatynastardyń nyǵaia túskenin kórsetedi.
