قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك سوڭعى جىلدارى جاڭا مازمۇنعا يە بولىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە سيرەك جەر مەتالدارى, كٶلٸك-لوگيستيكا, ينۆەستيتسييالار جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق ەكٸ ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تٷستٸ. بۇل مەسەلەلەر اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ وڭتٷستٸك جەنە ورتالىق ازييا جٶنٸندەگٸ ارنايى ٶكٸلٸ سەردجيو گوردىڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا دا كەڭٸنەن تالقىلاندى.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ, قولايلى گەوگرافييالىق ورنالاسۋى جەنە كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ونى ۆاشينگتون ٷشٸن ٶڭٸردەگٸ نەگٸزگٸ سەرٸكتەستەردٸڭ بٸرٸنە اينالدىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ديالوگتى دامىتۋعا, بٸتٸمگەرلٸك جەنە گۋمانيتارلىق باستامالاردى ٸلگەرٸلەتۋگە قوسىپ وتىرعان ٷلەسٸ دە ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قازٸرگٸ قارىم-قاتىناستىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى, ستراتەگييالىق ماڭىزى جەنە الداعى پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى ساياساتتانۋشى تاير نيگمانوۆپەن ەڭگٸمەلەستٸك.
- اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ وڭتٷستٸك جەنە ورتالىق ازييا جٶنٸندەگٸ ارنايى ٶكٸلٸ سەردجيو گورمەن كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اقش-پەن كەڭەيتٸلگەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ ودان ەرٸ نىعايتۋعا بەيٸلدٸ ەكەنٸن راستادى. بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى ۆاشينگتون ساياساتى ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزعا يە بولۋىن قانداي فاكتورلار ايقىندايدى?
- قازاقستاننىڭ اقش پەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدا ماڭىزدى رٶل اتقارۋىنا ەسەر ەتەتٸن نەگٸزگٸ فاكتورلار — ەكونوميكا, گەوگرافييالىق ورنالاسۋ جەنە قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىق تاريحى. ەڭ الدىمەن, قازاقستان ورتالىق ازيياداعى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. اقش-پەن بٸزدٸڭ ەل ونداعان جىلدار بويى پايدالى قازبالاردى ٶندٸرۋ جەنە ەنەرگەتيكا سالالارىندا سەرٸكتەستٸك ورناتىپ كەلەدٸ. بۇل رەتتە قازاقستان اۋماعىندا قىزمەت جٷرگٸزٸپ وتىرعان Chevron جەنە ExxonMobil سيياقتى ٸرٸ امەريكالىق كومپانييالاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ اقش-پەن ساۋدا اينالىمى مەن امەريكادان تارتىلاتىن تٸكەلەي ينۆەستيتسييالار كٶلەمٸن قاراستىراتىن بولساق, ونىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸ قازاقستاننىڭ ٷلەسٸنە تيەسٸلٸ ەكەنٸن كٶرەمٸز. ياعني, قازاقستان ٶڭٸردەگٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ ٸرٸ سەرٸكتەستەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە اقش پەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋدا ماڭىزدى بۋىن قىزمەتٸن اتقارىپ وتىر.
- مەملەكەت باسشىسى سەردجيو گوردىڭ C5+1 فورماتىنداعى اسا ماڭىزدى پايدالى قازبالار جٶنٸندەگٸ ديالوگقا قاتىسۋىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. بۇل باعىت اقش پەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتىنا اينالىپ كەلە مە? وسى سالادا قازاقستاننىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار?
- سيرەك جەر مەتالدارى تۋرالى ايتقاندا, ولاردى كەيدە «جاڭا دەۋٸردٸڭ التىنى» دەپ تە اتايدى. مۇنىڭ سەبەبٸ – جوعارى تەحنولوگييالىق ٶنٸمدەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ ٷزدٸكسٸز ارتۋىندا. اتاپ ايتقاندا, عارىش ٶنەركەسٸبٸ, زىمىران جاساۋ, مەديتسينا, كومپيۋتەرلٸك تەحنولوگييالار, ميكروچيپتەر ٶندٸرٸسٸ جەنە باسقا دا وزىق سالالار سيرەك جەر مەتالدارىن كەڭٸنەن پايدالانادى. سوندىقتان بۇل مەتالدارسىز زاماناۋي تەحنولوگييالىق ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋ ٸس جٷزٸندە مٷمكٸن ەمەس.
وسىعان بايلانىستى ستراتەگييالىق ماڭىزى بار جوعارى تەحنولوگييالىق ٶنٸمدەر ٶندٸرٸسٸندە كٶشباسشىلىققا ۇمتىلاتىن مەملەكەتتەر, ەڭ الدىمەن اقش, سيرەك جەر مەتالدارى شيكٸزاتىنا تۇراقتى قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە مٷددەلٸ. الايدا بۇل باعىتتا بەلگٸلٸ بٸر قيىندىقتار بار. سەبەبٸ سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ قىتايدا ٶندٸرٸلەدٸ ەرٸ تۇتىنىلادى. سوندىقتان اقش سيياقتى ەلدەر اتالعان ستراتەگييالىق رەسۋرستىڭ بالامالى كٶزدەرٸن ٸزدەۋدە. سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ ەلەۋەتتٸ قورلارى ورتالىق ازييا اۋماعىندا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا دا بار. سول سەبەپتٸ اقش بۇل كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىستارىنا جەنە بولاشاقتا ولاردى يگەرۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
- سەردجيو گور سوڭعى بٸر جىل ٸشٸندە اقش پەن ٶڭٸر مەملەكەتتەرٸ اراسىندا جالپى قۇنى 20 ميلليارد دوللاردان اساتىن كەلٸسٸمدەر مەن مەمٸلەلەر جاسالعانىن مەلٸمدەدٸ. مۇنى اقش-تىڭ ورتالىق ازيياداعى ەكونوميكالىق قاتىسۋىنىڭ كٷشەيۋٸ رەتٸندە باعالاۋعا بولا ما? بۇل جاعداي قازاقستان ٷشٸن قانداي مٷمكٸندٸكتەر اشادى?
- قازاقستانداعى اقش-تىڭ ەكونوميكالىق قاتىسۋىنىڭ كٷشەيٸپ كەلە جاتقانىن ايتۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ اقش تەك ٶندٸرۋشٸ ٶنەركەسٸپكە عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ لوگيستيكالىق ەلەۋەتٸن دامىتۋعا دا ينۆەستيتسييا سالىپ كەلەدٸ. بۇل اسا ماڭىزدى باعىت, سەبەبٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكٸزاتتىق تەۋەلدٸلٸگٸن, ەسٸرەسە مۇنايعا تەۋەلدٸلٸگٸن ازايتۋعا مٷددەلٸ. ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسا الاتىن ستراتەگييالىق سالالاردىڭ بٸرٸ – كٶلٸك جەنە لوگيستيكا. وسى باعىتتا سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن اقش اراسىندا بەلسەندٸ ىنتىماقتاستىق قالىپتاستى. سوڭعى ەكٸ-ٷش جىل ٸشٸندە ەلٸمٸزدٸڭ تەمٸرجول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان بٸرنەشە ميلليارد دوللار كٶلەمٸندەگٸ كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى امەريكالىق ينۆەستورلاردى قازاقستاننىڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىنا, اتاپ ايتقاندا اقتاۋ جەنە قۇرىق پورتتارىن دامىتۋعا بەلسەندٸ تٷردە شاقىرىپ كەلەدٸ. بۇل پورتتاردىڭ ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸن ارتتىرۋ, تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, قويما ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ سيياقتى جوبالاردى قامتيدى. اتالعان باستامالاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ترانزيتتٸك توراپ رەتٸندەگٸ رٶلٸن ودان ەرٸ كٷشەيتۋگە جەنە ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزدەرٸندەگٸ ورنىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.
- كەزدەسۋ بارىسىندا بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸنٸڭ قىزمەتٸ مەن قازاقستاننىڭ گۋمانيتارلىق باستامالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاننىڭ ديالوگ الاڭى ەرٸ بٸتٸمگەرلٸك جەنە گۋمانيتارلىق باستامالاردى ٸلگەرٸلەتۋشٸ مەملەكەت رەتٸندەگٸ رٶلٸ قانشالىقتى سۇرانىسقا يە?
- قازاقستان ٶزٸن ديپلوماتييا قاعيداتتارىن بەرٸك ۇستاناتىن, حالىقارالىق داۋلاردى كٷش قولدانۋ ارقىلى شەشۋدٸ قۇپتامايتىن جەنە كەز كەلگەن مەسەلەدە كەلٸسسٶزدەر مەن ديالوگتى قولدايتىن مەملەكەت رەتٸندە تانىتىپ كەلەدٸ. دەل وسى ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا تەڭگەرٸمدٸ ساياسات جٷرگٸزٸپ, كٶپتەگەن ەلدەرمەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتا الدى. بۇل ساياسات تەك اقش تاراپىنان عانا ەمەس, سونداي-اق ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ مەملەكەتتەرٸ مەن قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەس ەلدەرٸ تاراپىنان دا تٷسٸنٸستٸكپەن قابىلدانۋدا. مۇنىڭ ماڭىزى قازٸرگٸ كٷردەلٸ گەوساياسي جاعدايدا بۇرىنعىدان دا ارتا تٷستٸ. بٷگٸندە حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸندە سەنٸمسٸزدٸك كٷشەيٸپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى بەسەكەلەستٸك پەن قايشىلىقتار تەرەڭدەي تٷسۋدە. ەسٸرەسە ەلەمدٸك جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەگٸ ٸرٸ ويىنشىلار اراسىندا شيەلەنٸستەردٸڭ ارتۋى بايقالادى. وسىنداي جاعدايدا قازاقستان ٶزٸنٸڭ بايىپتى ەرٸ كٶپۆەكتورلى ديپلوماتييالىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ٶزارا بەسەكەلەس نەمەسە قارىم-قاتىناسى كٷردەلٸ مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعىمەن دەرلٸك جاقسى بايلانىس ساقتاپ كەلەدٸ. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸ مەن ديپلوماتييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ جوعارى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
- سەردجيو گور پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا: «سٸزدٸڭ اق ٷيدە دوسىڭىز بار ەكەنٸنە سەندٸرە الامىن. پرەزيدەنت ترامپ سٸزدٸڭ قىزمەتٸڭٸزدٸ جوعارى باعالايدى», – دەپ مەلٸمدەدٸ. بۇل سٶزدەردٸ تەك ديپلوماتييالىق يشارا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ اقش ٷشٸن ماڭىزىن بٸلدٸرەتٸن ساياسي سيگنال رەتٸندە دە قاراستىرۋعا بولا ما?
- ەرينە, مۇنى بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ديپلوماتييالىق ٸلتيپات دەپ باعالاۋعا بولادى. دەگەنمەن ونى جاي عانا ەسەرلٸ سٶز نەمەسە رەسمي حاتتاما اياسىنداعى كومپليمەنت رەتٸندە قابىلداماعان جٶن. سەبەبٸ دونالد ترامپتىڭ ساياسي ستيلٸنە نازار اۋدارساق, ول مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا كٶشباسشىلاردىڭ جەكە بايلانىسىنا ەرەكشە مەن بەرەدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تٸكەلەي قارىم-قاتىناسى ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ىقپال ەتە الادى. سوندىقتان ول قاي ەلمەن بولماسىن بايلانىس ورناتۋدا جەكە ديپلوماتييانى بەلسەندٸ قولداناتىن ساياساتكەر رەتٸندە تانىمال.
وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاننىڭ ديپلوماتييالىق قىزمەتٸ امەريكالىق تاراپپەن سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. ەگەر العاشقى كەزدەسۋلەرگە دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ ەسكە الساق, بۇل ٷدەرٸستە قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشٸلٸگٸ ماڭىزدى رٶل اتقاردى. تٸپتٸ ەكٸ ەل باسشىلارىنىڭ جەكە كەزدەسۋلەرٸنە دەيٸن-اق دونالد ترامپ قازاقستان باسشىسى تۋرالى وڭ پٸكٸر بٸلدٸرٸپ وتىرعان.
ەسٸرەسە سوڭعى جىلدارى قازاقستان دەلەگاتسيياسىنىڭ اقش-قا جاساعان جوعارى دەڭگەيدەگٸ ساپارلارى جەنە «س5+1» فورماتىنداعى كەزدەسۋلەر ەكٸجاقتى قاتىناستاردى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەردٸ. بۇل قازاقستان ٷشٸن ماڭىزدى ديپلوماتييالىق جەتٸستٸك بولدى. ەرينە, قازاقستان تاراپى دا امەريكالىق كٶشباسشىعا قاتىستى قۇرمەت پەن ٸلتيپات تانىتتى. الايدا مۇنىڭ نەتيجەسٸندە ناقتى ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ. اتاپ ايتقاندا, تەمٸرجول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, اۆياتسييا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ٶندٸرۋ باعىتتارىندا ماڭىزدى جوبالار جٷزەگە اسا باستادى.
ياعني ديپلوماتييالىق ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ساياسي ديالوگ ناقتى ەكونوميكالىق نەتيجەلەرمەن ۇشتاسىپ وتىر. كەيٸننەن دونالد ترامپ تا قازاقستانعا جەنە ونىڭ باسشىلىعىنا قۇرمەت بٸلدٸرەتٸن بٸرقاتار سيمۆولدىق قادامدار جاسادى. مۇنىڭ بەرٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى ٶزارا سەنٸم مەن سەرٸكتەستٸك قاتىناستاردىڭ نىعايا تٷسكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
