Shyńǵyz han men onyń qurǵan memleketi máselesi álem zertteýshileri eń kóp qalam tartqan taqyryp sanalady. Bul tarihtaǵy kisiler men rý-taipa attary túrkshe, ásirese qazaq tiline jaqyn bolǵannan keiingi kezderi bizdiń zertteýshilerdiń de jazǵandary molaidy.
Alaida olar Shyńǵyz han basshylyǵymen 1206 jyly qurylǵan memlekettiń «túrktigin» aita kele: «Kóptegen túrk rýlaryn baǵyndyryp el qylǵan «mońǵol» atty («sol mańaida kóship júrgen sany az taipa») halyq, Shyńǵyz han – mońǵol bolǵan» – degen tujyrym aitady. Ondaǵan túrk rýlaryn, handyqtaryn bir ǵana mońǵol degen taipa baǵyndyryp, memleket sonyń atymen atalǵan bolsa buǵan qazaq (túrk) zertteýshileri (halqy) nesine shattanýǵa tiis?! Bul, kersinshe, túrk násilin qorlaityn jai emes pe!? Sondyqtan, bul tarihpen kópten tanys bolsam da, túrktik sóz-ataýlardy kóre tura bul tarihqa qalam tartpaǵan edim. Áitsede, osy tarihqa qatysty buryn-sońdy jazylǵan birtalai eńbektermen tanysa júre «mońǵol» ataýy týraly óz pikirim paida bolyp, bul etnostyń emes, 1206 jyly shyǵys túrk taipalary Shyńǵyz hannyń basshylyǵymen qurǵan odaǵynyń, memleketiniń ataýy bolǵan degen tujyrymǵa keldim. Sóitip 2008 jyly bastaǵan «Ǵasyrlarǵa jalǵasqan jańsaqtyq» (orysshasy «Zablýjdenie, dlivsheesia vekami») atty kitabym 2013 jyly baspadan shyqty. Kitap taraýlary 2010 jyldan beri on shaqty gazet-jýrnaldarda, internette jariialandy. Degenmen «mońǵol» ataýy alǵash ret qashan tarihta kórindi, bul ataýdyń maǵynasy ne degen suraqtar áli de tolastamai otyr. Sondyqtan kitabymda baian etken dálelderimdi tolyqtyrýdy jón kórdim.
Mońǵol degen halyq 1206 jyly kenetten paida bolyp, jarty álemdi 20-aq jylda jaýlaýy múmkin emes dep eseptegen zertteýshiler «mońǵol etnosyna» derekti 1206 jyldan arǵy, erte tarihtan izdeýde. L.Gýmilev «Hýnný» kitabynda: «Hýnno-sianbi – smeshannye rody v Halhe v Chahare; etnicheskii sýbstrat, na baze kotorogo vsledstvie bolee pozdnih passionarnyh tolchkov voznikli tiýrkskie i mongolskie etnosy Velikoi Stepi v VI-HII vv. n.e.»,– dep jazypty. Iá, hýnnýlar imperiiasy ydyraǵannan keiin ol ólkede 552 jyly Túrk qaǵanaty paida bolǵany málim.
Túrk qaǵanattaryn qurýshylar jaiynda qytaidyń eski derekterinde tórt ret kezdesedi eken. «Súishý», Jyýshý» kitabtarynda: «Túriktiń arǵy atasy Pińlianda aralas-quralas júrgen hýlardan», «Túrk Úiiniń ata-babasy «Ashina» dep atalatyn Hýnný Úiiniń bólek bir butaǵynan», «Túrk – siýńnýdyń bir tuqymynan»; «Túrktiń tegi siýńnýlardyń teriskeiindegi So memleketinen shyqqan» delingen. Túrktiń, árine, túrk tekti halyqtan shyǵatyny zańdy. Sondyqtan, kóptegen derekterge súiengen zertteýshiler siýńnýlardy (hý, hýnný) túrk tekti halyq dep otyr. Hýnnýlarmen bir mezgilde memleket qurǵan qańlylar men úisinder de túrkter ekeni belgili. Mysaly jańa jyl sanýǵa deiingi 53 jyly paida bolǵan Soltústik siýńnýlardyń Jyjy shániúiine Qangúidiń bileýshisinen Úisinderdi eki eldiń birikken kúshimen jaýlap alýǵa usynys jasaǵan elshi kelgeni qytai derekterinde bar. Sondyqtan qytaidyń tórt deregin «búkil túrk tekti halyqtar siýńnýlardan taraǵan» dep túsinbeý kerek. Bul qytai derekteri tek 552 jyly Túrk qaǵanatyn qurýshylar jaily ǵana baian etken. Túrk qaǵanatymen bir kezeńde Túrgesh, Qyrǵyz, Otyz tatar, t.b. túrk tekti elder bolǵany Kóltegin, Tonykúk eskertkishterinde de jazylǵan.
Sóitip, Gýmilevtiń «voznikli tiýrkskie i mongolskie etnosy» degen sózindegi túrk ataýyna qatysty derekter barshylyq eken. Al «VI ǵasyrdan mońǵol etnosy da paida boldy» degendi nege súienip aitqany belgisiz, buǵan esh derek tappadyq. «Shyńǵyz han zamany kezinde, oǵan deiin de sol ólkede mońǵol degen taipa, halyq bolypty» – deýshi ózge zertteýshiler de óz pikirlerine eshbir derek keltirmegen. Túrk jazba eskertkishteriniń anyq oqylǵandarynyń eń kónesi sanalatyn 716 jyly turǵyzylǵan Tonykúk, 732 jyly turǵyzylǵan Kóltegin, t.b. eskertkish jazýlarynda da «mońǵol» sóz ne kisi, el ataýy retinde múlde kezdespeidi.
1074 jyly jazylǵan «Diýani luǵat at-Túrk» eńbeginiń «Túrk halyqtary men taipalary jaiynda» taraýynda Mahmut Qashqari: «Túrkter teginen 20 taipaly. Olar barlyǵy Táńiri áziz kórgen Nuq paiǵambardyń uly Iafas jáne Iafastyń uly Túrkke baryp tireledi... Árbir túrk taipasynyń qanshama uryq-sháripteri bar, olardyń sany uly Táńiriniń bir ózine maǵlum. Men bulardyń túptamyrlary men ana taraptaryn jazdym. Rý-aimaqtaryn tastadym... Musylman bolsyn, bolmasyn meili. Rum ólkesi janynan Kúnshyǵysqa qarai ketken ret boiynsha, birtindep, shyǵystaǵy taipalardyń ornalasqan jailaryn kórsetip óttim. Rum ólkesine bárinen jaqyn ornalasqan taipa beshenek; odan qalsa qypshaq, oǵyz, iemek, bashǵyrt, basmyl, qai, iabaqý, sodan tatar, sodan qyrqyz taraptary. Qyrqyzdar Shynǵa jaqyn jailasqan. Bul taipalardyń barlyǵy Rum ólkesi janynan shyǵysqa qarai osy retpen sozylyp jatyr. Sodan, shigil, tohsy, iaǵma, uǵraq, jaruq, jomyl, uiǵyr, tańǵut, hytai. Qytai ólkesi «Shyn» dep atalady. Odan soń, tabǵash, ony «Mashyn» deidi. Bul taipalar Jenúp pen Shimal arasynda tur. Olardyń ornalasqan oryndaryn osy sheńberli kartada bir-birlep kórsettim», deidi.
Al «Túrk tilderi týraly» taraýynda: «Japarqalyqtar (japondyqtar) shalǵai alysta ornalasqandyqtan, Mashyn men olardyń arasyn uly teńizder bólip turǵandyqtan olardyń tili bizge belgisiz, bilinbeidi.
Shyn men Mashyn halyqtarynyń tilderi bólek, aiyrmalary bolsa da, shaharlyqtar túrikshe jaqsy biledi. Bizge jazǵan hat-habarlaryn túrk jazýymen jazady. Sondai-aq, arada uzaq alystyq jáne Shyn iinindegi taý, teńizder bolǵandyqtan Iájúj ben Májújlerdiń tilderi bizge málim emes.Túbútterdiń bólek tili bar... Uiǵyrlardyń tili túrkshe, áitse de, ózara bir-birimen taǵy bir túrli ózgeshe tilmen sóilesedi. Kitaptyń bas tarapynda kórsetilgen jazýmen jazady. Uiǵyrlar men shynályqtardyń budan basqa taǵy bir jazýlary bar. Ol jazýdy musylman bolmaǵan uiǵyrlar men shynályqtardan basqalar oqi almaidy... Sahara-qyr halyqtaryna jatatyn jomyldardyń tili bólek bir til bolyp, olar túrksheni de bek jaqsy biledi. Qai, iabaqý, tatar, basmyl taipalary da sondai»,– dep jazady(aýd. A.Egeýbai).
Batystaǵy Rým men Rýs jerinen bastap, Japondarǵa deiingi musylman jáne musylman emes halyqtardyń bárin birneshe ret tizip jazǵanda M.Qashqari «mońǵol» degen halyqty ia taipany atamaǵan. Tipti, túrk ekendigi kúmánsiz, sol ólkeni mekendep handyq quryp otyrǵan Jalaiyr, Naiman, Kereiit, Merkit, Qiiattardy da atamaidy. Óitkeni M.Qashqari da shyǵystaǵy túrkterdiń barshasyn olardyń II ǵasyrda, sánbilermen odaqtasqan kezde qabyldaǵan birlestiginiń ataýymen «tatar» dep kórsetken.
Kóptegen zertteýshiler «mońǵol» ataýynyń jazba derektegi alǵash kórinýi dep tabǵashtar qurǵan Tan memleketi (618-907 j.j.) týraly jazylǵan «Tsziý Tan shý» kitabyndaǵy («Eski Tan tarihy», 945 j.) «mený shivei» delingen, tolyqtyrylǵan «Sin Tan shý» («Jańa Tan tarihy», 1060 j.) nusqasyndaǵy «menva» («K iýgý ot reki nahoditsia kocheve menva») delingen sózderdi sanap keledi. Bul ataýlar osy eki kitaptyń shivei halqynyń taipalary jaiyndaǵy taraýynda baian etilgen.«Tsziý Tan shý»:«Shiveilikter qidandardyń jeke bir bóligine jatady. Olar Naoiýehe ózeniniń (Amýr ózenine quiatyn Zeia ózeni) soltústigin mekendeidi. Olardyń ielikteri astanadan (Chanan) soltústik-shyǵysqa qarai 7 myń li jerde. Shyǵysta heishýi mohe (shúrshitterdiń eski ataýy.H.Q-T)jerine deiin, al batysta týtsziýlermen(túrktermen.H.Q-T), ońtústikte qidandarmen shekaralas, soltústiktegi jerleri teńizge jetip tireledi. Olardyń jerlerinde ortaq bir bileýshi joq. Tek mohedo dep atalatyn iri kósemder bar. Solar qonystardy basqarady, alaida bári túrkterdiń bodandyǵynda. Bizdiń Tan áýletine baǵynyshty toǵyz shivei taipasy bar» – delinip, eki kitapta da shiveidiń 19 taipasy atalady: «Linsi, shanbei, hýantoý, dajýchje, siaojýchje, povo, nobei, lodan. Bular Liýchenniń soltústik-shyǵysyn mekendeidi. Jaqyny 3 myń li, qashyǵy 6 myń liden astam jerde turady. Eń batysta qonystanǵany (kocheve) ýsýgi taipasy. Olar hýeihelermen (uiǵyrlarmen) shekaralasyp, Tsziýilýn kóliniń ońtústik-batysynda ornalasqan. Kóldiń shyǵysyndaisaimo, al onyń shyǵysynda saihechji ornalasqan. Olardan da shyǵysqa qarai hetsze, ýlohý, nali, linsi taipalary qonystanǵan. Olardyń soltústiginde nobichji taipasy turady. Osy qonystyń soltústigindegi úlken taýdyń arǵy jaǵandaǵy Shitszianhe ózeniniń jaǵasynda da shiveiler(ulyq, úlken shiveiler) turady. Bul ózen Tsziýilýn kólinen bastaý alyp, ireleńdei shyǵysqa qarai aǵady. Ózenniń ońtústiginde menva qonysy, odan soltústikte lotan qonysy ornalasqan. Osy ózen shyǵysta Nahe jáne Hýhanhe ózenderimen qosylady da heishýi mohe(shúrshitter H.Q-T) jeriniń ortasymen aǵyp shyǵystaǵy teńizge quiady», – delingen. («Eski Tan tarihynda» álgi tus: «dalee na vostoke techet k severý ot mený shivei i k iýgý ot lotszý shivei» – dep jazylǵan).
Al, shivei halqynyń (taipalarynyń) turmys-salty jaiynda: «Usaq qonystarda myń, iri qonystarda birneshe myń úi bolady, olar ózen ańǵarlarynda shashyrap ornalasqan. Aǵashty ushtap soqa jasaidy. Jer jyrtqanda soqany adamdar súireidi. Egisteriniń ónimi óte tómen. Óitkeni jerlerinde aýa-raiy kóbine sýyq, jazda tuman men jańbyr, qysta qyraý men qar bolady... Kúieýi ólgen áiel ekinshi ret turmysqa shyqpaidy. Ár qonysta birlesip úlken balaǵan jasaidy da, soǵan ólikti qoiyp, úsh jyl aza tutady... Olardyń jerinde altyn men temir az bolǵandyqtan metaldardyń kóp bóligi Gaoliden (Koreia) ákelinedi... Ystyq ári ylǵaldy jaz ailarynda olar batystaǵy Daibo men Tsandýi taýlaryna kóshedi. Munda masa kóp bolǵandyqtan, olardan qutylý úshin adamdar aǵashtarda uialar jasap, sonda turady... Kóbinese ógiz jegilgen arbamen júredi. Arbaǵa taldan órilgen (tsinovka) úi ornatylady. Úidi terimen nemese aǵashty iip órgen toqymamen(tsinovka) jabady... Shiveilerde qoi bolmaidy, jylqy az, alaida múiizdi iri-qara ustaidy. Úlken shoshqalar asyrap, etin jeidi, al terisin ilep kiim tigedi, úi jabýǵa qoldanady. Tilderi mohe taipasymen (shúrshit) birdei», – dep jazylǵan.
Tan tarihynyń eki nusqasyndaǵy osyndai derekterge túsiniktemesinde orys zertteýshileri: «Etnonimy menva i mený, kak spravedlivo schitaiýt bolshinstvo ýchenyh, transkriptsiia slova «mongol», i eto iavliaetsia pervym dostovernym ýpominaniem o mongolah», «Esli etnonim «mongol» proishodit ot nazvaniia shiveiskogo kochevia menva, ili mený, etodaet veskoe osnovanie otnosit shiveitsev k mongolam, k kotorym doljny prinadlejat ivse etnicheski rodstvennye k shiveitsam plemena» – degen tujyrymdar jasaidy. (Osy pikirdi ózgelerdiń qaitalaý sebebi – o basta zertteýshiler «Tan tarihtarynda» «menvý» ia «mený» degen halyqtyń nendei oqiǵaǵa bailanysty jazylǵanyn túsindirmei, kitap taraýynantek «menvý», «mený» ataýlaryn úzip berýden de bolar).
«Mońǵol» ataýy jaily«ekinshi derek» degenorys tarihshylary:«Bolee rannie po sravneniiý s Rashid-ad-Dinom svedeniia o mongolah, jivshih v etom raione, imeiýtsia i v sochinenii E Lýnli «Tsidangochji»: «Priamo na severe zemli kidanei dohodiat do vladeniia Mengýli. V etom vladenii net pravitelia, kotoryi by ýpravlial narodom. Naselenie ne zanimaetsia zemledeliem, [osnovnym] zaniatiem iavliaetsia ohota. Liýdi ne jivýt postoianno na odnom meste, a kochýiýt v kajdyi iz chetyreh sezonov goda v poiskah horoshei travy i vody. Pishei slýjat tolko miaso i kýmys. S kidaniami ne voiýiýt, a lish torgýiýt s nimi izdeliiami iz shkýr i shersti krýpnogo rogatogo skota, ovets, verbliýdov i loshadei», – dep, osy «mengýli» men Rashid ad-Din jazǵan «mońǵoldy» bir halyq etip kórsetpek bolady. Al E LýnLi bastapqyda ózen tunǵystary jaiynbaiandaidy da, artynsha qidandardyń soltústik-batysyndaǵy túrkter týraly (astyn syzdyq!) aityp ketkenin kóremiz.(HH ǵasyrda kóp orys zertteýshileri de osylai etedi). Shyndyǵynda, Ońtústik Sýndyq E Lýn Li bul eńbegin 1180 j., Qidan memleketi (1125 j.) qulaǵanynan jarty ǵasyrdan keiin jazǵan, ózi ol ólkelerde bolmaǵan eken.
Endi «Tan tarihynyń» eki nusqasynda aitylǵan mený ia menvý taipalaryn1310 jyly jazylǵan Rashid ad-Din «Jamiǵ at-Taýarih» baianymen salystyryp kórelik.
1. Orys, t.b. batys elderiniń zertteýshileri «Tan tarihyndaǵy» shiveidińmený (menvý) taipasyn «mońǵol» dese, al Rashid ad-Din: «Mongolskie plemena byli odnoi iz grýpp obshei massy tiýrkskih plemen, ih oblik i rech shodny mejdý soboiý» (I t. 1 kit. 153 b.) dep, mońǵoldy túrk taipalarynyń biri deidi;
2. Rashid ad-Din kitabynda Qiian men Núkis bastap Ergene qondy tórt jarym ǵasyr qonystap shyqqan taipalar týraly «Ýpominanie o tiýrkskih plemenah, prozvaniem kotoryh v davnee vremia bylo mongoly» («Mońǵol» degen laqaby bolǵan túrk taipalary týraly) dep tizip jazǵan16«mońǵol» taipalarynyń eshbiriniń ataýy «Tan tarihyndaǵy» shiveilik taipalardyń atymen sáikes kelmeidi. Sondai-aq, Shyńǵyz han shyqqan Nirýn taipasy týraly 4-bólimniń 2-taraýyn «Ýpominanie o teh tiýrkskih plemenah, kotoryh nazyvaiýt nirýn» dep, «mońǵol» sózin múlde jazbaǵan. Osy, 19 Nirýn taipalarynyń da ataýlary «Tan tarihyndaǵy» shiveilik taipalarmen esh sáikespeidi.
3. «Tan tarihtarynda» shiveilik taipalardyń ortaq basshysy joq ekeni aitylǵan. Al Rashid ad-Din de, ózge tarihshylar da «mońǵoldardyń» túp-tegi Túrk, babasy retinde Qiian (Qiiat) atalsa (qytai derekterinde Hýnný memleketiniń kniazi Hýian), Ergeneqonnan «mońǵoldardy» bastap shyqqan rýy Qoralas-qiiat Bórte ashýnnan (asqan, ótken, alǵashqy, alash) bergi Shyńǵyz hannyń 22 atasynyń esimderi, olardyń óz taipalaryna basshy bolǵany da shejirelerden belgili.
4. Tan tarihnamalarynda shiveilikterdiń elshileri 629 jyldardan kelip turǵany jazylǵan: «...oni prislali poslov, podnesshih v dan sobolei s gýstym mehom. V dobavochnoi 12-i lýne 8-go goda ery pravleniia Chjen-iýan (792) shiveiskiiglavno-ýpravliaiýshii Hetszejesý vo glave desiati chelovek iavilsia ko dvorý. V 12-i lýne 9-go goda (835) ot shiveitsev pribylo ko dvorý 30 chelovek vo glave s DashenDýachenom. V erý pravleniia Sian-týn (860-874) shiveiskii vojd Dale i sistsy prislali v stolitsý poslov, no, tak kak shiveitsy byli nezametnymi inorodtsami, posledýiýshie istoriki ne ostavili o nih zapisei». Al osy elshiler men halyq basshylarynyń esimderi Shyńǵyz hannyń «mońǵoldary» jaiyndaǵy kitaptardyń eshbirinde kezdespeidi.
5. «Tan tarihyndaǵy» shiveilikter men Shyńǵyz han halqynyń salt-dástúri, tirshiligi de eki basqa – shiveiler qoi malyn ustamaidy, jylqyny az ósiredi, al siyr men dońyzdy kóptep ósirse, Shyńǵyz han halqy qoi men jylqyny kóp ósirip, siyrdy az, al dońyzdy múlde asyramaǵan;1220-1221 jyldary Muqalidiń ( bul arabtyń «áli, ǵali» sózinen emes, altai toby tilderine ortaq «muqalǵan» sózinen, maǵynasy – domalaq kisi) ordasynda bolǵan Ońtústik Sýn elshisi Chjao Hýn«Men-da bei-lý» eńbeginde: «Ý tatar zemli izobilýiýt vodoi i travoi i blagopriiatny dlia ovets i loshadei. Eto iavliaetsia [ih] sredstvom k sýshestvovaniiý. Doma ili vne doma [tatary] piýt lish kobyle moloko ili rejýt ovtsý na prodovolstvie. Poetomý v ih strane ý kogo est odna loshad, nepremenno est shest-sem ovets. Sledovatelno, esli [ý cheloveka] sto loshadei, to [ý nego] nepremenno doljno byt stado iz shestisot-semisot [golov] ovets», dep jazǵan;shivei áieli eri ólse, qaita turmysqa shaqpaidy, al Shyńǵyz hannyń ákesi qaitys bolǵan soń sheshesiniń turmysqa qaita shyqqany belgili; shivei elinde temir az bolsa, al Ergeneqonnan Qiiat, Qońyrattardyń, t.b. «mońǵoldardyń» temir taýdy balqytyp shyqqany, sol kúndi jyl saiyn «qyzǵan temirdi tóske salyp balǵamen soǵyp toilaityn dástúri» bary belgili. Temirshiń degen atynyń maǵynasy «usta» ekenin kitabymda dáleldegenmin. Osy aitylǵan salystyrýlar «Tan tarihtaryndaǵy» mený, menvý mońǵol ataýyna esh qatysy joq ekenin dáleldese kerek. Shyndyǵynda, «Tan tarihtaryndaǵy» shiveiler ózen halyqtary. Derekter olardy «dońyzdy kóp ósiretindigi úshin «tuńǵys» atanǵan», – deidi.
Shiveilik mený taipasy týraly úshinshi ret qytai tarihshylary 1206 jyly Shyńǵyz han basshylyǵymen shyǵys túrik taipalarynyń memleketi qurylǵannan soń qaita sóz etken.Chjao Hýn eńbeginde: «V stariný sýshestvovalo gosýdarstvo Mongýs (túpnusqada«men-gý-sy»). Tszinskie razboiniki voevali s nimi. Vposledstvii je [tszinskie razboiniki] dali [im] mnogo zolota i shelkovyh tkanei i pomirilis s nimi. Kak govoritsia v «Chjen-mentszi» Li Liana: «Mongoly (túpnusqada «men-jen») nekogda peremenili period pravleniia na Tian-sin i [ih vladetel] nazval sebia «rodonachalnikom dinastii i pervym prosveshennym avgýsteishim imperatorom» ([Ia], Hýn, chasto rassprashival ih [ob ih proshlom] i ýznal, chtomongoly (túpn. «men») ýje davno istrebleny i ischezli»,– deidi.
Li Sin-chýanniń «Tsza-tszi» eńbeginde de: “Sýshestvovalo eshe kakoe-to mongolskoe gosýdarstvo (túpn. «men-go»). Ono nahodilos k severo-vostoký ot chjýrchjenei. Pri Tan ego nazyvali plemenem men-ý. Tszintsy nazyvali ego men-ý,men-gý. Eti liýdi ne varili pishi. Mogli videt nochiý. Oni iz shkýr akýly delali laty, kotorye mogli zashitit ot shalnyh strel. S nachala [godov pravleniia] Shao-sin (1131-1162) oni nachali miateji... Ih vladetel takje nezakonno nazyvalsia «pervym avgýsteishim imperatorom-rodonachalnikom»...Oni byli davno... Teper tatary nazyvaiýt sebia Velikim mongolskim gosýdarstvom («Da men-gý go»), i poetomý pogranichnye chinovniki imenýiýt ih [sokrashenno] men-da («mońǵol-tatar» ataýlyryn qysqartyp aitqandary. H.Q-T). No eti dva gosýdarstva otstoiat drýg ot drýga s vostoka na zapad v obshei slojnosti na neskolko tysiach li. Neizvestno pochemý oni obedineny pod odnim imenem», – deidi.
Ońtústik Sýn tarihshysy Hýan Chjen «Gý-tszin tszi-iao i-pian» (1256j.) shyǵarmasynda: «Sýshestvovalo eshe kakoe-to mongolskoe gosýdarstvo. Ono nahodilos k severo-vostoký ot chjýrchjenei. Vo vremena tszinskogo Liana [ono] vmeste s tatarami prichinialo zlo na granitsah. Tolko v chetvertom godý nashego [perioda pravleniia] Tszia-din (1211-1212 jj.) tatary prisvoili ih imia i stali nazyvatsia «Da Men-gý go»– dep jazǵan.
Akademik V.P.Vasilev(1818-1900):«Dan-tszin-go-chji» ýtverditelno govorit, chto narod menvý jil na severo-vostoke ot chjýrchjenei, i chto eto sovsem ne tot, kotoryi sdelalsia posle i izvesten pod imenem mongolov, kotorye jili na severo-zapade. Takim obrazom, narod menvý byl toje manchjýrskii; on obital na ýste Amýra, gde my i nyne nahodim imia mangýny, naskolko izvestno iz rasskazov pýteshestvennikov, govoriashih manchjýrskim iazykom, a slovo mengý oznachaet na ih iazyke reký, i odnorodno s sovremennym manchjýrskim slovom mýke», – degen edi.
Shynymen de,Amýr, Ýssýri ózenderi boiyn mekendeitin tuńǵys taipasy Ýlch búgin de «mańgýsal», al Nanailar «mámǵú, mańbý», dep atalýda. Tuńǵys tilinde qazir de Amýr, Ýssýri, Sýngari siiaqty úlken ózender «mańgú, mańmý», al kishirek ózender «mańgýqa(n)», dep atalady. Maǵynasy – Qazaqstandaǵy Jem-Emba, Orta Aziiadaǵy Amý-dariia ataýlaryndaǵydai «em, emý, jem» – asyraýshy. Muny «Tuńǵys-manjur tilderiniń salystyrmaly sózdiginen» («Sravnitelnyi slovar týngýso-manchjýrskih iazykov» Leningrad. Naýka. 1975) kórýge bolady:
MAMŃÝ reka Amýr.
Negidal mamńý, mamgý, mamý - r. Amýr.
Oroch máńgidi, mańgýdna – amýrskaia storona; mańgý 1) reka; 2) reka Amýr.
Ýdei mańmý, manǵý 1). reki Amýr, Ýssýri, Sýngari; 2). Hor, Bikin, Samrgin dialekt. - nanaets;
Ýlch mańǵý 1) reka (bolshaia); 2) ýstar. reka Amýr; mańgýqa(n) rechka.
Orok. mańǵa – reka; mańǵu – reka Amýr; mámǵu, mańbu - nanaets; mańgýsal – ýlchi. Nanaimańbo, mańbý, mańý 1) reka (bolshaia); 2) reka Amýr.
MEME – mama. Solon meme – mama; Nanai meme -1. grýd, soski, vymia; 2) grýdnoe moloko. Manchjýr.meme, memene, meme+ene – mat, kormilitsa, mamka; meme +ama – otets 1) mýj kormilitsy; 2) perenosn. kormilets. Iakýt. mámá – soska, rojok (dlia kormleniia rebenka molokom).
«Biz, tatarlar!..»
Shyńǵyz han men onyń halqy jaily zertteýshiler jaýlanǵan Tszin jerin (Soltústik Qytai) basqarýǵa qoiylǵan Muqalidiń ordasynda 1220-1221 jyldary bolǵan Ońtústik Sýn elshisi Chjao Hýnnyń «Men-da bei-lý» shyǵarmasymen tanys bolýǵa tiis. Ol: «Ia, Hýn, lichno zamechal, kak ih vremenno zameshaiýshii imperatora go-van Mo-hoý kajdyi raz sam nazyval sebia “my, tatary”; vse ih sanovniki i komandýiýshie [takje] nazyvali sebia “my, da-da jen”(«biz, tatar adamdar» H.Q-A.). Oni daje ne znaiýt, iavliaiýtsia li oni mongolami (men gý) i chto eto za nazvanie» – dep jazǵan.Sondai-aq: «Plemena [tatar] proishodiat ot osobogo roda sha-to. Ih imeiýtsia tri roda: chernye, belye i dikie.Nyneshnii imperator Chingis, a takje vse (ego] polkovodtsy, ministry i sanovniki iavliaiýtsia chernymi tatarami» – deidi.
(P. Pelo: “...kitaitsy v nachale XIII v. chasto nazyvali nastoiashih mongolov, mongolov Chingis-hana, hei-da „chernye tatary”, a ongýtov oboznachali imenem bai-da ili bai da-da „belye tatary” – deidi. Ońǵyttar qazirgi qazaq rýy Ýaq dep sanalady. Endeshe tatarlardyń aǵy da, qarasy da túrk rýlary).
Chjao Hýnnyń jazǵanynan baiqalatyny:
– rýy jalaiyr Muqali (jáne onyń nókerleri) ózderin «biz tatarlar» deýi – «tatar»ol kezde (kei jaǵdaida qazir de) naqty bir taipanyń ǵana emes, shyǵys túrk rýlarynyń birlestiginiń ataýy ekenin kórsetedi. («Jami at-taýarih»: «Drýgie tiýrkskie rody, pri vsem razlichii ih razriadov i nazvanii, stali izvestny pod ih imenem i vse nazyvalis tatarami» (I t. 2 kit.102 b.). Biz kitabymyzda ortaq «tatar» ataýy II ǵasyrda, siýńný (hýnný) memleketi ydyrap, kóptegen shyǵys túrk rýlary sánbilermen birlesken kezden paida boldy dep shamaladyq);
– jalaiyr Muqali jáne kúlli shyǵys túrkteriniń 1206 jyldan «mońǵol» atalýy bunyń da jeke taipanyń emes, birlestik (memleket) ataýy ekenin kórsetedi.Chjao Hýnnyń: «Oni daje ne znaiýt, iavliaiýtsia li oni mongolami (men gý) i chto eto za nazvanie» – deýi Shyńǵyz han halqynyń áli jańa ataýǵa úirenbegenin, KSRO tarqaǵannan soń birazǵa deiin TMD ataýyna úirene almaǵan bizdiń kúidi keshkenin ańǵaramyz – eger Shyńǵyz han halqy «Tan tarihtarynda» 945 jyly jazylǵan menvý bolsa Muqali ordasyndaǵylar bul ataýdy 1220 jyldary jaqsy bilgen bolar edi, ózderin «tatarmyz» demes edi. «Mońǵol» (mengý el) ataýyn bilmeý sebebi onyń jýyrda, 1206 jylǵy quryltaida qabyldanýynan (Li Sin-chýan «Tsza-tszi» kitabynda: “Kogda mongoly (men-jen) vtorglis v gosýdarstvo Tszin, [oni] nazvali sebia Velikim mongolskim gosýdarstvom (Da men-gý go). Poetomý pogranichnye chinovniki prozvali ih Mongoliei (Men-gý)” – deýi jańa ataýdyń kórshi elderge 1211 jyldan bastap qana belgili bola bastaǵanyn bildirtedi);
Qoryta aitsaq, Tan memleketi, t.b. qytai tarihnamalaryndaǵy «mený» – ózendik shiveiler, búgingi tuńǵystyń ýlch, nanai taipalarynyń ata-babalary. Olardyń taipalyq ataýynyń 1206 jyly shyǵys túrkteri qurǵan «Eke Mengý el» (qytaisha «Da men gý go», qazirgi tilimizben Uly Máńgi el) memleketiniń de, halqynyń da ataýyna esh qatysy joq. (Go – qytai tilinde «el», «memleket» sózi, orystyń «(go)sýdarstvo» sózi osydan).
«Mońǵol» emes, «Máńgi el» eken
«Ǵasyrlarǵa jalǵasqan jańsaqtyq» kitabynda jazǵan osy tujyrymyma kei zertteýshilerden «Máńgi el» ataýy buryn da aitylǵan» degen pikir estimin. Iia, L.Gýmilevtiń, tatar zertteýshisi R.Bezertinovtyń kitabynan «Túrk qaǵanatynyń ataýy «Vechnyi el» bolypty» degenin, ony Q.Salǵarauly «Máńgi el» dep aýdaryp«Uly qaǵanat»kitabynda: «Túrkterdiń 552 jyly jyýjándardy talqandap, ózderiniń memleketin «Máńgi el» ataǵany barshaǵa aian» (166-b.) – dep jazǵanyn oqyǵanmyn.
Osy zertteýshiler «Túrkter óz qaǵanatyn «Vechnyi el»(«Máńgi el») ataǵan» dep qai derekke súienip jazyp júr eken?» dep izdep, Kóltegin «kishi jazýynyń» 8-jolynda: «Ótúken iysh olúrsar beńgú el tuta olyrtachysyń» degen sóilemdi kórgenmin. «Bengý el» sózin orys shyǵystanýshylary «vechnyi plemennoi soiýz» (S.Malov), ««vechnyia plemena obitaiýshiia» (V.Radlov, P.Melioranskii), qazaq zertteýshileri Q.Sartqoja, M.Joldasbekov, Ǵ.Aidarov, M.Muhitdenov, «máńgi el», A.Amanjolov «vechnoe gosýdarstvo» – dep aýdarǵan eken. Kóne túrk jazba eskertkishterindegi mátindermen tanysa kele «máńgi el» Túrk qaǵanattarynyń ataýy bolypty degen naqty derek tabylmaǵanymen, máńgi el qurý shyǵys túrkteriniń armany, ideiasy bolǵandyǵy anyqtaldy.
Hara Davan kitabynda Shyńǵyz hannyń is-áreketterin «oznachalo namerenie vosstanovit drevniýiý mongolo-tiýrkskýiý imperiiý HI veka» deýi maǵan:«1206 jylǵy quryltaiǵa qatysqan Jalaiyr, Qiiat, Kereiit, Naiman, Qyrǵyz, Oirat, t.b. túrk taipalary ózderin VI-VIII ǵasyrlardaǵy Túrk qaǵanatynyń murageri sanaǵandyqtan babalarynyń máńgi el qurmaq ideiasyn jańa birlestiginiń (memleket) aty retinde qaita jańǵyrtqan bolar?» – degen oi keldi.(«Máńgi» sózi «beńgý» (báńgi) túrinde Kóltegin «kishi jazýynda» birneshe ret kezdesedi: 12-jol: «Buny kórúń-biliń bengý tash toqyttym», 13-jol: «Erig ierte bengú tash toqyttym» (Erýlegen jerde máńgi tas turǵyzdyrttym). 1069 jyly jazylǵan Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» shyǵarmasynda: «eraz qot tilek arzu mengu tile», – degen sóilem bar).
Buryn-sońdy aitylǵan – mońǵol etnosyn tuńǵystyń mengý, menvý taipasyna telý, sóz maǵynasyn jýjan memleketin qurǵan Shelýnniń (402-410 jj.) atasy sanalatyn soltústik Vei eliniń Mýgýliýi degen adamnyń aty deý, Rashid ad-Din «Jami` at-Taýarihta» (1310 j.): «Slovo je mongol sperva zvýchalo «mýngol», to-est «bessilnyi» i «prostodýshnyi», Ábilǵazy «Túrk shejiresinde» (1663 j.): «Muńǵul» sózi «muń» jáne «ol» degen sózderden shyqqan. «Muńnyń» maǵynasy qaiǵy ekenin barsha túrk biledi, – deýi, T.Ábenaiuly kitabynda: «Mań» – túrk tilderinde júrý, jyljý maǵynasyn bildiredi. Oǵan «qul» sózi jalǵanyp «mańǵul» ataýy shyqqan», – deýi, Sanan Sheshengesúiengen akademik G.Shmidtiń:«Mong» znachit «nepokornyi, neýstrashimyi», dep «móńký» sózinen shyǵarýy, D.Banzarovtyń muny teris dep: «Ono razlagaetsia na mon-gol, «reka Mon», –deýi,Q.Daniiarov, Á.Tarazi, E.Qurmanbaev, t.b. «myń qol», bashqurt akademigi Kýziev pen Ó.Jolymbetovtiń: «Mońǵol» etnoniminiń shyǵý tegi «myń qol» emes, «myń qul» sózine bailanysty» deýi, Q.Salǵaraulynyń «myń qul»ia «muńdy qul» degen pikirleri kóńlime qonbaǵan.
Sondyqtan, meniń sanama Táńiriniń salǵany – jurttyń san-saqqa júgirtip júrgen «mońǵol» ataýyn Kóltegin eskertkishindegi «bengý el» (máńgi el) sózimen salystyrdym. Ári qarai zertteý barysynda Shyńǵyz han zamanynda «mońǵol» etnostyń ataýy bolmaǵan, bul – shyǵys túrkteri 1206 jyly qurǵan memlekettiń ataý degen tujyrymǵa kelgenmin.
Qazaq rýlaryn «mońǵol», «tuńǵys» atatqyzyp qoiamyz ba?!
Qazaq elin qurǵan rýlardyń kópshiliginiń HIII-HIV-ǵasyrlarǵa deiingi tarihy Altai taýynyń arǵy jaǵynda ótkendikten Qiyr Shyǵys elderiniń tarihy da nazardan tys qalmaýy kerek. Sondyqtan neshe jyldan beri men «Batysty Shyǵysym etýdi» azaityp, Shyǵysty shyǵysyma ainaldyrǵanmyn.1125 jyly Qidan memleketin joiyp qazirgi Qytaidyń soltústigin alǵan, ile Ońtústik Sýn elimen soǵys bastaǵan Tszin (Altyn) imperiiasyna soltústikten shabýyldaǵan, tipti salyq tólettirgen mený taipasynyń kúsheiýi qai jyldary bolǵany, olardy basqaryp, ózin «avgýsteishii imperator» dep jariialaǵan ózen tuńǵysy kim ekenin anyqtamaq boldym.
Qytai qujattarynan kezdesetin shiveilik mený ataýyn túgeldei derlik orys aýdarmashylary «mongol» dep burmalap jazatynyn kórgen soń: «Shirkin, qytai tilin bilip, túpnusqadan oqysa ǵoi!» – degenmin. Sóitsek, ol elde de biliktegi áýlet aýysqan saiyn, kelesisi komissiia quryp, búkil ótkendegi tarihi jazbalardy redaktsiialaidy eken. 135 taraýdan turatyn «Tszin tarihy» Qytaidy Shyńǵyzhan áýletiniń sońǵy qaǵany Toǵan Temir bilegen 1344 jyly jazylypty. Alaida ony 1634 jyly Qytaidy ekinshi ret jaýlap «manchjýr» atanǵan Tsin áýleti kezinde arnaiy komissiia antichjýrchjendik tustaryn alyp tastap 1644 jyly qaita shyǵarypty. Orysshaǵa G.M.Rozov (1808-1856) aýdarǵan «Anchýn gýrýn» (Istoriia Zolotoi imperii) sol manchjýr nusqasy eken. Túzep-kúzelgen ony túpnusqada oqyǵannan da paida joq eken. Bul týraly túsindirmede «chetko natselennoe na voshvalenie deianii predkov – chjýrchjenei, a takje ih vojdei i na “ýtverjdenie velichiia manchjýrskogo naroda” – delinipti. Sondyqtan manjur nusqasynan tszindikterge qarsy ózen tuńǵystarynyń soǵysyn kezdestirmedik.
Tszin imperiiasy týraly ózge de birqatar zertteýlerde ózen taipalarymen soǵys jaiy aitylmaǵan.Soǵystyń bolǵan mezgili týraly Ońtústik Sýn (qytai) tarihshylary Li Sin-chýan «Tsza-tszi» eńbeginde: «S nachala [godov pravleniia] Shao-sin (1131-1162) oni nachali miateji», al Hýan Chjen: «Vo vremena tszinskogo Liana (1150-1161) [ono] vmeste s tatarami prichinialo zlo na granitsah» –delingen.
«Izvestiia o narodah nijnego Amýra i Sahalina v istoricheskih dokýmentah XIII-XIV vv.» kitabyna Kirispe maqalasynda O.Iu.Dediahin: «Severo-vostochnymi pogranichnymi sosediami chjýrchjenskoi imperii iavlialisplemena ýdegai i tszilimi, projivavshie na Nijnem Amýre i Sahaline. Poslednie neredko otojdestvliaiýtsia s predkami ýdegeitsev i nivhov. V kakoi stepeni zavisimosti nahodilis oni ot tszintsev, iz istochnikov, opýblikovannyh v nashei strane, pochti nichego ne izvestno, za iskliýcheniem togo, chto plemena ýdegai v XII v., po menshei mere, dvajdy podnimali miatej i protiv nih v nachale ery pravleniia Tian-hýi (1123-1134 gg.) posylalas karatelnaia ekspeditsiia imperatorskoi gvardii, spýstivshaiasia na sýdah vniz po techeniiý r. Hýntýntszian (t. e. nijnemý techeniiý rek Sýngari i Amýr), – depti.
M.Vorobevtiń «Chjýrchjeni i gosýdarstvo Tszin» kitabynda (Moskva. 1975. 117 b.) Tszin imperiiasynyń 1141 jyly Ońtústik Sýn memleketimen kelisim jasaý sebebi jaiyn: «Vajnym obstoiatelstvom, sredi prochih sklonivshim chjýrchjenei k zakliýcheniiý mira, okazalos obostrenie sitýatsii na severnyh granitsah imperii. Zdes jili mnogochislennye i po svoemý nravý eshe bolee voinstvennye, nejeli chjýrchjeni, plemena mengý (mongoly). Nekogda chjýrchjeny i mengý byli soiýznikami v borbe s kidaniami, no s padeniem Liao mejdý nimi nametilos sopernichestvo. Mengý postoianno vtorgalis v severnye predely Manchjýrii, i ni tsep ýkreplenii na granitse, ni posylka podarkov ne slýjili dostatochnoi garantiei bezopasnosti granitsy. Nakonets, v 1136 g. Tszin poslala v eti kraia bolshýiý voennýiý ekspeditsiiý, kotoraia voevala dolgo i ýporno, no v rezýltate soprotivleniia mengý i nedostatka pripasov byla vynýjdena vernýtsia. Na obratnom pýti v 1139 g. ona byla razbita. V etom je godý k mengý so svoimi soratnikami bejal syn kaznennogo chjýrchjenskogo velmoji Dalaia, i eto eshe bolshe ýsililo pozitsii mengý. Chjýrchjeni posylali na sever 80-tysiachnýiý armiiý pod komandovaniem izvestnogo polkovodtsa Ýchjý. Odnako dobitsia bolshih ýspehov on ne smog, i cherez neskolko let – v 1147 g. byl zakliýchen mir. Posle etogo vojd mengý provozglasil sebia imperatorom i daje vzial sobstvennyi deviz godov pravleniia, pravda prosýshestvovavshii vsego odin god. Nesmotria na zakliýchenie mira, stolknoveniia prodoljalis eshe neskolko let, no zatem svedeniia o nih prekrashaiýtsia»,–dep jazady, «Tan tarihtaryndaǵy» mený, menvý ataýlaryn «mengý» dep ózgertip jáne bul ataýdy «mongoly» – dep túsindirip.Al kitaptyń osy soǵys kezindegi Tszin imperiiasynyń ekonomikasy jaiyndaǵy taraýynda tipten «mongol» deýge kóshedi: «V 1146 g. vo vremia mongolskoi ekspeditsii v Tszin sýshestvovalo tri vida armeiskogo dovolstviia: garnizonnoe, polevoe, boevoe». (Rozov aýdarǵan «Tszin tarihynyń» 1139 jyl oqiǵalarynda Dalan degen tszindik bas qolbasshynyń Sýn memleketiniń jansyzy bolǵandyqtan óltirilgeni aitylady. Dalanniń balasy mený jerine osy kezde qashqan syńaily).
Osy mysaldardan orys zertteýshileri men aýdarmashylarynyń Shyńǵyz han qurǵan memlekettiń «Mengý el» ataýyn qalaisha burmalap «mongol» degen etnos ataýyna ainaldyrǵanyn kóremiz. M.Vorobev kitabynyń 328-332 betterindegi – tuńǵys mený taipasy men Shyńǵyz han halqynyń tarihyn aralastyrǵan qoiyrtpaqty túsiný múlde múmkin emes. Álginde ǵana tszindikterdiń soltústigindegi halyqty «mengý (mongoly), mongoly» – dei tura, endi batysyndaǵy halyqtýraly da: «Sobstvenno mongolskaia grýppa plemen, stavshaia iadrom býdýshego obedineniia, vo vtoroi polovine HII v. objivala basseiny rek Orhon i Kerýlen; djalairy jili v doline r.Onon, taichjiýty – v dolinh rek Onon i Selenga, kereity – v dolinah rek Orhon i Tola, naimany – mejdý Hangaiskim i Altaiskim hrebtami, tatary – ý ozer Býir-Nýr, merktiy – v basseine r. Selengi» – dep Qychanovtan silteme keltiredi. Bul «mongol» degeni túrk taipalary ekenin ár qazaq biledi. Biraq Vorobev bylai dep jalǵastyrady: «Nashe rassmotrenie my nachnem s mengýsy (mangýtszy, mengý, mokoshi) to-est s mongolov. «Da tszin go chji» soobshaet fantasticheskie svedeniia o narode mangýtszy, nadeliaia poslednih rostom v vosem fýtov, sposobnostiý videt za neskolko desiatkov li daje melkie predmety, obiasniaia eto svoistvo tem, chto oni ne eli goriachego, a pitalis odnim syrym olenim miasom. V period ýstanovleniia dinastii tszintsy verbovali ý mengýsy soldat, no narýshili ýsloviia oplaty».«Mengýsy (mangýtszy, mengý, mokoshi)» ataýlaryna: «Poslednii etnonim ýpotreblen v «Tszin shi» vmesto mengý ili mený, veroiatno, dlia maskirovki nepriiatnyh dlia mongolov faktov ih proshlogo, vchastnosti podchineniia Tszin na zare ih istorii» – dep Chan Hok-lam eńbegine silteme jasaidy. Mine, osylaisha Jalaiyr, Kerei, Naiman, Merkit, Tatar siiaqty túrk taipalary mengýsy (mangýtszy, mengý, mokoshi) atalyp shyǵa keledi!
M.Vorobev ári qarai: «Okolo 1135 g. vojd mongolov Habýl-han (predok Chingisa) prisýtstvoval na koronatsii Si-tszýna i v chest ego byl ýstroen pir. Boias ýsileniia Habýl-hana tszinskii imperator porýchil svoim liýdiam shvatit vojdia na obratnom pýti, no oni pogibli v shvatke. Etot epizod povlek za soboi ýbiistvo v 1137 g. tszinskih poslov i neýdachnýiý ekspeditsiiý protiv mongolov», – dep, zertteýshi Toiamaaǵa silteme jasaidy. Odan keiingi: «Hýtýla-han, syn Habýl-hana, razgromil tszinskogo vojdia i vernýlsia s bogatoi dobychei» – degen sóilem Shyńǵyz han týystary jaiynda, al asty syzylǵan sóilem jáne «Mir byl zakliýchen lish v 1147 g. iavno v polzý mongolov: byla ýstanovlena novaia granitsa mejdý dvýmia narodami, 27 chjýrchjenskih krepostei k severý ot etoi granitsy peredavalis mengý, chjýrchjeni snabjali ih ejegodno baranami, korovami i hlebom.Chjýrchjeni mogli kontorolirovat v etih mestah lish gornye prohody, no eto ne prepiatstvovalo mengý sovershat nabegi na tszinskie zemli. Vo vremia etih nabegov chjýrchjeni otkýpalis rabami, dragotsennostiami i tkaniami. Pozdnee mongoly stali zahvatyvat v plen kidanskih i kitaiskih jenshin i vstýpat s nimi v brak», – degeni tutastai tuńǵystar týraly.
Osylaisha M.Vorobev chjýrchjenderdiń soltústigindegi tuńǵys mený (menvý) taipasyn, batysyndaǵy, keleshekte, 1206 jyly ǵana «Meńgý el» alatyn túrk taipalarymen ábden shatastyryp bitken.Sóite tura M.Vorobev ózi: «Interesno, chto istochniki HII v. ne schitali mengý (durysy: mený, menvý) rodichami mongolov.Oni ýkazyvali, chto mený nahodiatsia na vostoke, a mongoly – na zapade i ih razdeliaiýt neskolko tysiach li», – deidi. Shynymen de; «Tan tarihtarynda»: «Shiveitsy... na iýge granichat s kidaniami», «Kidani jivýt k iýgý ot r. Hýanshýi. Na vostoke oni granichat s Gaoli, ...na severe – do zemel shiveitsev» – dese,Chjao Hýn: «Zemli, na kotoryh vpervye vozvysilis tatary raspolojeny k severo-zapadý ot (zemel) kidanei», – degen.
Li Sin-chýan «Tsza-tszi» kitabynda: «V period protsvetaniia gosýdarstva Tszin byli sozdany severo-vostochnoe verbovochno-karatelnoe ýpravlenie dlia oborony ot mongolov (túpnusqada men-ý) i Korei i iýgo-zapadnoe verbovochno-karatelyiýe ýpravlenie dlia kontrolia nad territoriei tatar i Si Sia (tanǵut)», – delingen. Hýan Chen mený taipasy týraly: «Sýshestvovalo eshe kakoe-to mongolskoe gosýdarstvo. Ono nahodilos k severo-vostoký ot chjýrchjenei. Vo vremena tszinskogo Liana [ono] vmeste s tatarami prichinialo zlo na granitsah», – deýi de bulardyń eki túrli halyq ekenin, Tszin imperiiasyna eki tustan shabýyldaǵanyn kórsetedi. (1739 jyly jazylǵan «Min tarihyndaǵy»: «Oiraty – mongolskoe plemia i nahodiatsia k zapadý ot tatar» – sóilemi: «Tatarami v minskih istochnikah nazyvalis vostochnye mongoly» – dep túsindirilgen).
«Shúrshittermen soǵysqan Amýr, Ýssýriidegi balyqshymený halqy qalaisha Ortalyq Aziiaǵa kóship kelip mońǵol-tatar bolyp, jarty ǵasyr ótpesten malshylyqpen ainalysatyn dala halqyna ainalyp ketken?» – degen suraqtarǵa aitarymyz – ol zamanda eki halyq ta óz oryndarynda bolǵanyna dálelder jeterlik. Mysaly, 1135 jyly batysyndaǵy «mońǵol» Qabyl han tszindikterge toiǵa barǵan kezde, olar soltústigindegi «men-ý»-larmen soǵysyp jatqan. Mený (nanai, ýlch), t.b. tuńǵystar bul ólkege kóshse, ol keiinnen, 1636 jyldary chjúrchjenderdiń «manjur» atanyp Qytaidy ekinshi ret jaýlaǵan kezde bolǵan jaǵdai. Qazirgi Mońǵoliia halqynyń tilin túsinbeitinimiz sodan.
Sonymen, qolymyzǵa túsken eshbir qujattan ózin «imperator» dep jariialaǵan Men-ý halqynyń basshysynyń esimi kezdespedi. Al M.Vorobev aitqan «1135 jyly Tszin imperatorynda qonaqta bolǵan Qabyl hannyń menýtuńǵysy emes, rýy Qiiat Shyńǵyz hannyń atasy ekeni belgili. Rashid ad-Din «Jami at-Taýrihynda» Qabyl hannyń sol toida bilep júrip Tszin imperatorynyń saqalyn tartyp oinaǵany, sol úshin artynan qýǵynshy jiberilip, olardy Qabyl hannyń áielderi, kelinderi, úi qyzmetshileri sabap óltirgeni keńinen baiandalǵan. Osy oqiǵadan soń kóp uzamai Qabyl hannyń aýrýdan qaitys bolýy da onyń ózin «imperator» dep jariialamaǵanyn bildiredi.
O. Iu. Dediahin maqalasynda: «Stoit li ýdivliatsia tomý, chto posle damanskih sobytii G.V. Melihov v svoei spetsialnoi rabote po severo-vostoký Mongolskoi imperii ýpotrebit slovo “Amýr” lish odnajdy, v skobkah, a v fýndamentalnoi (i, pojalýi, odnoi iz lýchshih v rossiiskoi orientalistike) monografii M.V. Vorobeva zagadochnym obrazom ischeznýt daje ýpominaniia o pogranichnyh sosediah imperii Tszin na severo-vostoke (letopisnyh plemenah tszilemi i ýdigai) davno vsem izvestnyh», – deýi, otaryndaǵy ulttardyń tarihyn, batyrlarynyń atyn umyttyrý máselesinde KSRO men Qytai úkimetiniń tsenzýralary birdei «qyraǵy»bolǵanyn kórsetedi. Mený kóseminiń atyn ataýǵa da, bizdiń Kenesaryǵa siiaqty, «tabý» salynǵany baiqalady.
AkademikV.P.Vasilev mońǵol sóziniń maǵynasy jaiynda: «Mongolydochingisovskoi epohi nichego obshego ne imeli s temi mongolami, nazvanie kotoryh vstrechaetsia v kitaiskih istochnikah v razlichnyh transkriptsiiah, i transkriptsiia men-gý, otlichnaia ot vseh prejnih i ýpotrebliavshaiasia v otnoshenii mongolov Chingis-hana, oznachaet v býkvalnom perevode “polýchivshii drevnee” («máńgi». H.Q-T) i iavliaetsia tolko nazvaniem dinastii Chingis-hana, kotoroe bylo priniato poslednim v podrajanie kitaiskim imperatoram», (V.P. Vasilev, «Istoriia i drevnosti», 159-161-b.) – degenin kitabymda jazǵan edim. Sál anyqtap aitaiyn – «Tan tarihtarynda» da, ózge qytaisha qujattarda da ózen halqy «mený», «menvý» delingen, al Shyńǵyz han memleketi, halqy «Da Men gý go» (Uly Mengý el) dep jazylǵan. Ekeýin shatastyrmalyq.
1905 jyly Resei imperiiasynyń Dýmasyna qazaq halqynyń da ókilderi kirmek bolǵanda Markov degen senator:«Bular Shyńǵyz hannyń, Temirlannyń tuqymdary, abai bolýymyz kerek!» degen eken. Bóten elder baiaǵydan bilip otyrǵan shyndyqty qazaqtardyń ózi moiyndaǵysy kelmei, rýy Qiiat Shyńǵyz handy «mońǵol» dep ytyrynýda. Al shetel zertteýshilerine salsaq qazaq rýlaryn (Jalaiyr, Naiman, Kerei, t.b.) «mońǵol» degenimen qoimai, endi tuńǵys (dońyz) taipasy etip shyǵarǵanyn kórip otyrmyz.
«Óli riza bolmai, tiri baiymaidy», – dep as bergenimizben, ata-babalarymyzdyń arýaǵyn riza qylýdaǵy eń úlken saýap is – olardyń tarihta atqarǵan eńbekterin nasihattaý, ózgelerge iemdengizbeý bolsa kerek. Ózge eldiń baqai-esep tarihshylaryna renjý bekershilik.Tarihymyzdaǵy aq-qarany áýeli ózimiz moiyndaýymyz qajet. Endeshe meniń osy taqyryptaǵy pikirlerim jazylǵan «Ǵasyrlarǵa jalǵasqan jańsaqtyq» jáne «Rýsskii iazyk drevnetiýrkskii?» atty kitaptarymdy (ekeýin de 2013-2014 jj. QR Ǵylym akademiiasyna, QR Tarih institýtyna, QR Prezidentine bergenmin) tiisti ǵylym mekemeleri talqyǵa salyp, durys ia burys ekenin anyqtap, oqýlyqtarǵa engizer ýaqyt jetti. Óitkeni ata-babalarymyzdyń uly isteriniń shyndyǵyn bilý halqymyzdyń búginine de, keleshegine de kerek mańyzdy másele.
Hasen QOJA-TÚRK,
"Juldyz" jýrnaly
