تاعى دا "موڭعول" اتاۋى جايىندا

شىڭعىز حان مەن ونىڭ قۇرعان مەملەكەتٸ مەسەلەسٸ ەلەم زەرتتەۋشٸلەرٸ ەڭ كٶپ قالام تارتقان تاقىرىپ سانالادى. بۇل تاريحتاعى كٸسٸلەر مەن رۋ-تايپا اتتارى تٷركشە, ەسٸرەسە قازاق تٸلٸنە جاقىن بولعاننان كەيٸنگٸ كەزدەرٸ بٸزدٸڭ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دە جازعاندارى مولايدى.

الايدا ولار شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن 1206 جىلى قۇرىلعان مەملەكەتتٸڭ «تٷركتٸگٸن» ايتا كەلە: «كٶپتەگەن تٷرك  رۋلارىن  باعىندىرىپ  ەل قىلعان «موڭعول» اتتى («سول ماڭايدا كٶشٸپ جٷرگەن سانى از تايپا») حالىق, شىڭعىز حان – موڭعول بولعان» – دەگەن تۇجىرىم ايتادى. ونداعان تٷرك رۋلارىن, حاندىقتارىن بٸر عانا موڭعول دەگەن تايپا باعىندىرىپ, مەملەكەت سونىڭ اتىمەن اتالعان بولسا بۇعان قازاق (تٷرك) زەرتتەۋشٸلەرٸ (حالقى) نەسٸنە شاتتانۋعا تيٸس?! بۇل, كەرسٸنشە, تٷرك نەسٸلٸن قورلايتىن جاي ەمەس پە!? سوندىقتان, بۇل تاريحپەن كٶپتەن تانىس بولسام دا, تٷركتٸك سٶز-اتاۋلاردى كٶرە تۇرا بۇل تاريحقا قالام تارتپاعان ەدٸم. ەيتسەدە, وسى تاريحقا  قاتىستى بۇرىن-سوڭدى جازىلعان بٸرتالاي ەڭبەكتەرمەن تانىسا جٷرە  «موڭعول» اتاۋى تۋرالى ٶز پٸكٸرٸم پايدا بولىپ, بۇل ەتنوستىڭ ەمەس, 1206 جىلى شىعىس تٷرك تايپالارى شىڭعىز حاننىڭ باسشىلىعىمەن قۇرعان وداعىنىڭ, مەملەكەتٸنٸڭ اتاۋى بولعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلدٸم. سٶيتٸپ 2008 جىلى باستاعان «عاسىرلارعا جالعاسقان جاڭساقتىق» (ورىسشاسى «زابلۋجدەنيە, دليۆشەەسيا ۆەكامي») اتتى كٸتابىم 2013 جىلى باسپادان شىقتى. كٸتاپ تاراۋلارى 2010 جىلدان بەرٸ ون شاقتى گازەت-جۋرنالداردا, ينتەرنەتتە جارييالاندى. دەگەنمەن «موڭعول» اتاۋى العاش رەت قاشان تاريحتا كٶرٸندٸ, بۇل اتاۋدىڭ ماعىناسى نە دەگەن سۇراقتار ەلٸ دە تولاستاماي وتىر. سوندىقتان كٸتابىمدا بايان ەتكەن دەلەلدەرٸمدٸ تولىقتىرۋدى جٶن كٶردٸم.

موڭعول دەگەن حالىق 1206 جىلى كەنەتتەن پايدا بولىپ, جارتى ەلەمدٸ 20-اق جىلدا جاۋلاۋى مٷمكٸن ەمەس دەپ ەسەپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر «موڭعول ەتنوسىنا» دەرەكتٸ 1206 جىلدان ارعى, ەرتە تاريحتان ٸزدەۋدە. ل.گۋميلەۆ «حۋننۋ» كٸتابىندا: «حۋننو-سيانبي – سمەشاننىە رودى ۆ حالحە ۆ چاحارە; ەتنيچەسكيي سۋبسترات, نا بازە كوتوروگو ۆسلەدستۆيە بولەە پوزدنيح پاسسيونارنىح تولچكوۆ ۆوزنيكلي تيۋركسكيە ي مونگولسكيە ەتنوسى ۆەليكوي ستەپي ۆ Vٸ-حٸٸ ۆۆ. ن.ە.»,– دەپ جازىپتى. يە, حۋننۋلار يمپەريياسى ىدىراعاننان كەيٸن ول ٶلكەدە 552 جىلى تٷرك قاعاناتى پايدا بولعانى مەلٸم.

  تٷرك قاعاناتتارىن قۇرۋشىلار جايىندا قىتايدىڭ ەسكٸ دەرەكتەرٸندە تٶرت رەت كەزدەسەدٸ ەكەن. «سٷيشۋ», جىۋشۋ»  كٸتابتارىندا: «تٷرٸكتٸڭ ارعى اتاسى پيڭلياندا ارالاس-قۇرالاس جٷرگەن حۋلاردان», «تٷرك ٷيٸنٸڭ اتا-باباسى «اشينا» دەپ اتالاتىن حۋننۋ ٷيٸنٸڭ بٶلەك بٸر بۇتاعىنان», «تٷرك – سيۋڭنۋدىڭ بٸر تۇقىمىنان»; «تٷركتٸڭ تەگٸ سيۋڭنۋلاردىڭ تەرٸسكەيٸندەگٸ سو مەملەكەتٸنەن شىققان» دەلٸنگەن. تٷركتٸڭ, ەرينە, تٷرك تەكتٸ حالىقتان شىعاتىنى زاڭدى. سوندىقتان, كٶپتەگەن دەرەكتەرگە سٷيەنگەن زەرتتەۋشٸلەر سيۋڭنۋلاردى (حۋ, حۋننۋ) تٷرك تەكتٸ حالىق دەپ وتىر. حۋننۋلارمەن بٸر مەزگٸلدە مەملەكەت قۇرعان قاڭلىلار مەن ٷيسٸندەر دە تٷركتەر ەكەنٸ بەلگٸلٸ. مىسالى جاڭا جىل سانۋعا دەيٸنگٸ 53 جىلى پايدا بولعان سولتٷستٸك سيۋڭنۋلاردىڭ جىجى شەنيٷيٸنە قانگٷيدٸڭ بيلەۋشٸسٸنەن  ٷيسٸندەردٸ  ەكٸ ەلدٸڭ بٸرٸككەن كٷشٸمەن جاۋلاپ الۋعا ۇسىنىس جاساعان ەلشٸ كەلگەنٸ قىتاي دەرەكتەرٸندە بار. سوندىقتان قىتايدىڭ تٶرت دەرەگٸن «بٷكٸل تٷرك تەكتٸ حالىقتار سيۋڭنۋلاردان تاراعان» دەپ تٷسٸنبەۋ كەرەك. بۇل قىتاي دەرەكتەرٸ تەك 552 جىلى تٷرك قاعاناتىن قۇرۋشىلار جايلى عانا بايان ەتكەن. تٷرك قاعاناتىمەن بٸر كەزەڭدە تٷرگەش, قىرعىز, وتىز تاتار, ت.ب. تٷرك تەكتٸ ەلدەر بولعانى كٶلتەگٸن, تونىكٷك ەسكەرتكٸشتەرٸندە دە جازىلعان.

سٶيتٸپ, گۋميلەۆتٸڭ «ۆوزنيكلي تيۋركسكيە ي مونگولسكيە ەتنوسى» دەگەن سٶزٸندەگٸ  تٷرك اتاۋىنا قاتىستى دەرەكتەر بارشىلىق ەكەن. ال «Vٸ عاسىردان موڭعول ەتنوسى دا پايدا بولدى»  دەگەندٸ نەگە سٷيەنٸپ ايتقانى بەلگٸسٸز, بۇعان ەش دەرەك تاپپادىق. «شىڭعىز حان زامانى كەزٸندە, وعان دەيٸن دە سول ٶلكەدە موڭعول دەگەن تايپا, حالىق بولىپتى» – دەۋشٸ  ٶزگە زەرتتەۋشٸلەر دە ٶز پٸكٸرلەرٸنە ەشبٸر دەرەك كەلتٸرمەگەن. تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ  انىق وقىلعاندارىنىڭ ەڭ كٶنەسٸ سانالاتىن 716 جىلى تۇرعىزىلعان تونىكٷك, 732 جىلى تۇرعىزىلعان كٶلتەگٸن, ت.ب. ەسكەرتكٸش جازۋلارىندا دا «موڭعول» سٶز نە كٸسٸ, ەل اتاۋى رەتٸندە مٷلدە كەزدەسپەيدٸ.

1074 جىلى جازىلعان «ديۋاني لۇعات ات-تٷرك» ەڭبەگٸنٸڭ «تٷرك حالىقتارى مەن تايپالارى جايىندا» تاراۋىندا ماحمۇت قاشقاري: «تٷركتەر تەگٸنەن 20 تايپالى. ولار بارلىعى تەڭٸرٸ ەزٸز كٶرگەن نۇق پايعامباردىڭ ۇلى يافاس جەنە يافاستىڭ ۇلى تٷرككە بارىپ تٸرەلەدٸ... ەربٸر تٷرك تايپاسىنىڭ قانشاما ۇرىق-شەرٸپتەرٸ بار, ولاردىڭ سانى ۇلى تەڭٸرٸنٸڭ بٸر ٶزٸنە ماعلۇم. مەن بۇلاردىڭ تٷپتامىرلارى مەن انا تاراپتارىن جازدىم. رۋ-ايماقتارىن تاستادىم... مۇسىلمان بولسىن, بولماسىن مەيلٸ. رۇم ٶلكەسٸ جانىنان كٷنشىعىسقا قاراي كەتكەن رەت بويىنشا, بٸرتٸندەپ, شىعىستاعى تايپالاردىڭ ورنالاسقان جايلارىن كٶرسەتٸپ ٶتتٸم. رۇم ٶلكەسٸنە بەرٸنەن جاقىن ورنالاسقان تايپا بەشەنەك; ودان قالسا قىپشاق, وعىز, يەمەك, باشعىرت, باسمىل, قاي, ياباقۋ, سودان تاتار, سودان قىرقىز تاراپتارى. قىرقىزدار شىنعا جاقىن جايلاسقان. بۇل تايپالاردىڭ بارلىعى رۇم ٶلكەسٸ جانىنان شىعىسقا قاراي وسى رەتپەن سوزىلىپ جاتىر. سودان, شٸگٸل, توحسى, ياعما, ۇعراق, جارۇق, جومىل, ۇيعىر, تاڭعۇت, حىتاي. قىتاي ٶلكەسٸ «شىن» دەپ اتالادى. ودان سوڭ, تابعاش, ونى «ماشىن» دەيدٸ. بۇل تايپالار جەنٷپ پەن شيمال اراسىندا تۇر. ولاردىڭ ورنالاسقان ورىندارىن وسى شەڭبەرلٸ كارتادا بٸر-بٸرلەپ كٶرسەتتٸم», دەيدٸ.

ال «تٷرك تٸلدەرٸ تۋرالى» تاراۋىندا: «جاپارقالىقتار (جاپوندىقتار) شالعاي الىستا ورنالاسقاندىقتان, ماشىن مەن ولاردىڭ اراسىن ۇلى تەڭٸزدەر بٶلٸپ تۇرعاندىقتان ولاردىڭ تٸلٸ بٸزگە بەلگٸسٸز, بٸلٸنبەيدٸ.

 شىن مەن ماشىن حالىقتارىنىڭ تٸلدەرٸ بٶلەك, ايىرمالارى بولسا دا, شاحارلىقتار تٷرٸكشە جاقسى بٸلەدٸ.  بٸزگە جازعان حات-حابارلارىن تٷرك جازۋىمەن جازادى. سونداي-اق, ارادا ۇزاق الىستىق جەنە شىن يٸنٸندەگٸ تاۋ, تەڭٸزدەر بولعاندىقتان يەجٷج بەن مەجٷجلەردٸڭ تٸلدەرٸ بٸزگە مەلٸم ەمەس.تٷبٷتتەردٸڭ بٶلەك تٸلٸ بار... ۇيعىرلاردىڭ تٸلٸ تٷركشە, ەيتسە دە, ٶزارا بٸر-بٸرٸمەن تاعى بٸر تٷرلٸ ٶزگەشە تٸلمەن سٶيلەسەدٸ. كٸتاپتىڭ باس تاراپىندا كٶرسەتٸلگەن جازۋمەن جازادى. ۇيعىرلار مەن شىنەلىقتاردىڭ بۇدان باسقا تاعى بٸر جازۋلارى بار. ول جازۋدى مۇسىلمان بولماعان ۇيعىرلار مەن شىنەلىقتاردان باسقالار وقي المايدى... ساحارا-قىر حالىقتارىنا جاتاتىن جومىلداردىڭ تٸلٸ بٶلەك بٸر تٸل بولىپ, ولار تٷركشەنٸ دە بەك جاقسى بٸلەدٸ. قاي, ياباقۋ, تاتار, باسمىل تايپالارى دا سونداي»,– دەپ جازادى(اۋد. ا.ەگەۋباي).

باتىستاعى رۋم مەن رۋس جەرٸنەن باستاپ, جاپوندارعا دەيٸنگٸ مۇسىلمان جەنە مۇسىلمان ەمەس حالىقتاردىڭ بەرٸن  بٸرنەشە رەت تٸزٸپ جازعاندا م.قاشقاري «موڭعول» دەگەن حالىقتى يا تايپانى اتاماعان. تٸپتٸ, تٷرك ەكەندٸگٸ كٷمەنسٸز, سول ٶلكەنٸ مەكەندەپ حاندىق قۇرىپ وتىرعان جالايىر, نايمان, كەرەيٸت, مەركٸت, قيياتتاردى دا اتامايدى. ٶيتكەنٸ م.قاشقاري دا شىعىستاعى تٷركتەردٸڭ بارشاسىن ولاردىڭ ٸٸ عاسىردا, سەنبيلەرمەن وداقتاسقان كەزدە قابىلداعان بٸرلەستٸگٸنٸڭ اتاۋىمەن «تاتار» دەپ كٶرسەتكەن.

كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر «موڭعول» اتاۋىنىڭ جازبا دەرەكتەگٸ العاش كٶرٸنۋٸ دەپ تابعاشتار قۇرعان تان مەملەكەتٸ (618-907 ج.ج.) تۋرالى جازىلعان «تسزيۋ تان شۋ» كٸتابىنداعى («ەسكٸ تان تاريحى», 945 ج.) «مەنۋ شيۆەي» دەلٸنگەن, تولىقتىرىلعان «سين تان شۋ» («جاڭا تان تاريحى», 1060 ج.) نۇسقاسىنداعى «مەنۆا»  («ك يۋگۋ وت رەكي ناحوديتسيا كوچەۆە مەنۆا») دەلٸنگەن  سٶزدەردٸ  ساناپ كەلەدٸ. بۇل اتاۋلار وسى ەكٸ كٸتاپتىڭ شيۆەي حالقىنىڭ تايپالارى جايىنداعى تاراۋىندا بايان ەتٸلگەن.«تسزيۋ تان شۋ»:«شيۆەيلٸكتەر قيدانداردىڭ جەكە بٸر بٶلٸگٸنە جاتادى. ولار ناويۋەحە ٶزەنٸنٸڭ (امۋر ٶزەنٸنە قۇياتىن زەيا ٶزەنٸ) سولتٷستٸگٸن مەكەندەيدٸ. ولاردىڭ يەلٸكتەرٸ استانادان (چانان) سولتٷستٸك-شىعىسقا قاراي 7 مىڭ لي جەردە. شىعىستا حەيشۋي موحە (شٷرشٸتتەردٸڭ ەسكٸ اتاۋى.ح.ق-ت)جەرٸنە دەيٸن, ال باتىستا تۋتسزيۋلەرمەن(تٷركتەرمەن.ح.ق-ت), وڭتٷستٸكتە قيداندارمەن شەكارالاس, سولتٷستٸكتەگٸ جەرلەرٸ تەڭٸزگە جەتٸپ تٸرەلەدٸ.  ولاردىڭ  جەرلەرٸندە  ورتاق  بٸر  بيلەۋشٸ  جوق. تەك موحەدو دەپ اتالاتىن ٸرٸ كٶسەمدەر بار. سولار قونىستاردى باسقارادى,  الايدا بەرٸ تٷركتەردٸڭ بوداندىعىندا. بٸزدٸڭ تان ەۋلەتٸنە  باعىنىشتى توعىز شيۆەي تايپاسى بار» – دەلٸنٸپ, ەكٸ كٸتاپتا دا شيۆەيدٸڭ 19 تايپاسى اتالادى: «لينسي, شانبەي, حۋانتوۋ, داجۋچجە, سياوجۋچجە, پوۆو, نوبەي, لودان. بۇلار ليۋچەننٸڭ  سولتٷستٸك-شىعىسىن مەكەندەيدٸ. جاقىنى 3 مىڭ لي, قاشىعى 6 مىڭ ليدەن استام  جەردە  تۇرادى.  ەڭ  باتىستا قونىستانعانى (كوچەۆە) ۋسۋگي تايپاسى. ولار حۋەيحەلەرمەن (ۇيعىرلارمەن)  شەكارالاسىپ, تسزيۋيلۋن كٶلٸنٸڭ وڭتٷستٸك-باتىسىندا ورنالاسقان. كٶلدٸڭ شىعىسىندايسايمو, ال ونىڭ شىعىسىندا سايحەچجي ورنالاسقان. ولاردان دا شىعىسقا قاراي  حەتسزە, ۋلوحۋ, نالي, لينسي تايپالارى قونىستانعان. ولاردىڭ سولتٷستٸگٸندە  نوبيچجي تايپاسى تۇرادى. وسى قونىستىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ ٷلكەن تاۋدىڭ ارعى جاعانداعى شيتسزيانحە ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا دا شيۆەيلەر(ۇلىق, ٷلكەن شيۆەيلەر) تۇرادى. بۇل ٶزەن تسزيۋيلۋن كٶلٸنەن باستاۋ الىپ, يرەلەڭدەي شىعىسقا قاراي اعادى. ٶزەننٸڭ وڭتٷستٸگٸندە مەنۆا قونىسى, ودان سولتٷستٸكتە لوتان قونىسى ورنالاسقان. وسى ٶزەن شىعىستا ناحە جەنە حۋحانحە ٶزەندەرٸمەن قوسىلادى دا حەيشۋي موحە(شٷرشٸتتەر ح.ق-ت) جەرٸنٸڭ  ورتاسىمەن اعىپ شىعىستاعى تەڭٸزگە قۇيادى», – دەلٸنگەن. («ەسكٸ تان تاريحىندا» ەلگٸ تۇس: «دالەە نا ۆوستوكە تەچەت ك سەۆەرۋ وت مەنۋ شيۆەي  ي ك يۋگۋ وت لوتسزۋ شيۆەي» – دەپ جازىلعان).

ال, شيۆەي حالقىنىڭ (تايپالارىنىڭ) تۇرمىس-سالتى جايىندا: «ۇساق قونىستاردا مىڭ, ٸرٸ قونىستاردا بٸرنەشە مىڭ ٷي بولادى, ولار ٶزەن اڭعارلارىندا شاشىراپ ورنالاسقان. اعاشتى ۇشتاپ سوقا جاسايدى. جەر جىرتقاندا سوقانى ادامدار سٷيرەيدٸ. ەگٸستەرٸنٸڭ ٶنٸمٸ ٶتە تٶمەن. ٶيتكەنٸ جەرلەرٸندە اۋا-رايى كٶبٸنە سۋىق, جازدا تۇمان مەن جاڭبىر, قىستا قىراۋ مەن قار بولادى... كٷيەۋٸ ٶلگەن ەيەل ەكٸنشٸ رەت تۇرمىسقا شىقپايدى. ەر قونىستا بٸرلەسٸپ ٷلكەن بالاعان جاسايدى دا, سوعان ٶلٸكتٸ قويىپ, ٷش جىل ازا تۇتادى... ولاردىڭ جەرٸندە التىن مەن تەمٸر از بولعاندىقتان مەتالداردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ گاوليدەن (كورەيا) ەكەلٸنەدٸ... ىستىق ەرٸ ىلعالدى جاز ايلارىندا ولار باتىستاعى دايبو مەن تساندۋي تاۋلارىنا كٶشەدٸ. مۇندا ماسا كٶپ بولعاندىقتان, ولاردان قۇتىلۋ ٷشٸن ادامدار اعاشتاردا ۇيالار جاساپ, سوندا تۇرادى... كٶبٸنەسە ٶگٸز جەگٸلگەن اربامەن جٷرەدٸ. ارباعا تالدان ٶرٸلگەن (تسينوۆكا) ٷي ورناتىلادى. ٷيدٸ تەرٸمەن نەمەسە اعاشتى يٸپ ٶرگەن توقىمامەن(تسينوۆكا) جابادى... شيۆەيلەردە قوي بولمايدى, جىلقى از, الايدا مٷيٸزدٸ ٸرٸ-قارا ۇستايدى. ٷلكەن شوشقالار اسىراپ, ەتٸن جەيدٸ, ال تەرٸسٸن يلەپ كيٸم تٸگەدٸ, ٷي جابۋعا قولدانادى. تٸلدەرٸ موحە تايپاسىمەن (شٷرشٸت) بٸردەي», – دەپ جازىلعان.

تان تاريحىنىڭ ەكٸ نۇسقاسىنداعى وسىنداي دەرەكتەرگە تٷسٸنٸكتەمەسٸندە ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ: «ەتنونيمى مەنۆا ي مەنۋ, كاك سپراۆەدليۆو سچيتايۋت بولشينستۆو ۋچەنىح, ترانسكريپتسييا سلوۆا «مونگول», ي ەتو ياۆلياەتسيا پەرۆىم دوستوۆەرنىم ۋپومينانيەم و مونگولاح», «ەسلي ەتنونيم «مونگول» پرويسحوديت وت نازۆانييا شيۆەيسكوگو كوچەۆيا مەنۆا, يلي مەنۋ, ەتوداەت ۆەسكوە وسنوۆانيە وتنوسيت شيۆەيتسەۆ ك مونگولام, ك كوتورىم دولجنى پرينادلەجات يۆسە ەتنيچەسكي رودستۆەننىە ك شيۆەيتسام پلەمەنا» – دەگەن تۇجىرىمدار جاسايدى. (وسى پٸكٸردٸ ٶزگەلەردٸڭ قايتالاۋ سەبەبٸ – و باستا زەرتتەۋشٸلەر «تان تاريحتارىندا» «مەنۆۋ» يا «مەنۋ» دەگەن حالىقتىڭ نەندەي وقيعاعا  بايلانىستى  جازىلعانىن تٷسٸندٸرمەي, كٸتاپ تاراۋىنانتەك «مەنۆۋ», «مەنۋ» اتاۋلارىن ٷزٸپ بەرۋدەن دە بولار).

«موڭعول» اتاۋى جايلى«ەكٸنشٸ دەرەك» دەگەنورىس تاريحشىلارى:«بولەە راننيە پو سراۆنەنييۋ  س راشيد-اد-دينوم سۆەدەنييا و مونگولاح, جيۆشيح ۆ ەتوم رايونە, يمەيۋتسيا ي ۆ سوچينەنيي ە  لۋنلي «تسيدانگوچجي»: «پريامو نا سەۆەرە زەملي  كيدانەي دوحوديات دو ۆلادەنييا مەنگۋلي. ۆ ەتوم ۆلادەنيي نەت پراۆيتەليا, كوتورىي بى ۋپراۆليال نارودوم. ناسەلەنيە نە زانيماەتسيا زەملەدەليەم, [وسنوۆنىم] زانياتيەم ياۆلياەتسيا وحوتا. ليۋدي نە جيۆۋت پوستوياننو نا ودنوم مەستە, ا كوچۋيۋت ۆ كاجدىي يز چەتىرەح سەزونوۆ گودا ۆ پويسكاح حوروشەي تراۆى ي ۆودى. پيششەي سلۋجات تولكو مياسو ي كۋمىس. س كيدانيامي نە ۆويۋيۋت, ا ليش تورگۋيۋت س نيمي يزدەلييامي يز شكۋر ي شەرستي كرۋپنوگو روگاتوگو سكوتا, وۆەتس, ۆەربليۋدوۆ ي لوشادەي», –  دەپ,  وسى «مەنگۋلي» مەن راشيد اد-دين جازعان «موڭعولدى» بٸر حالىق ەتٸپ كٶرسەتپەك بولادى. ال ە لۋنلي باستاپقىدا ٶزەن تۇنعىستارى جايىنباياندايدى دا, ارتىنشا قيدانداردىڭ سولتٷستٸك-باتىسىنداعى تٷركتەر تۋرالى (استىن سىزدىق!) ايتىپ كەتكەنٸن كٶرەمٸز.(حح عاسىردا كٶپ ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ دە وسىلاي ەتەدٸ). شىندىعىندا, وڭتٷستٸك سۋندىق ە لۋن لي بۇل ەڭبەگٸن 1180 ج., قيدان مەملەكەتٸ (1125 ج.) قۇلاعانىنان جارتى  عاسىردان كەيٸن جازعان, ٶزٸ ول ٶلكەلەردە بولماعان ەكەن.

ەندٸ «تان تاريحىنىڭ» ەكٸ نۇسقاسىندا ايتىلعان مەنۋ يا مەنۆۋ تايپالارىن1310 جىلى جازىلعان راشيد اد-دين «جاميع ات-تاۋاريح» بايانىمەن سالىستىرىپ كٶرەلٸك.

1. ورىس, ت.ب. باتىس ەلدەرٸنٸڭ زەرتتەۋشٸلەرٸ «تان تاريحىنداعى» شيۆەيدٸڭمەنۋ (مەنۆۋ) تايپاسىن «موڭعول» دەسە, ال راشيد اد-دين: «مونگولسكيە  پلەمەنا  بىلي  ودنوي يز گرۋپپ وبششەي ماسسى تيۋركسكيح پلەمەن, يح وبليك ي رەچ سحودنى مەجدۋ سوبويۋ» (ٸ ت. 1 كٸت. 153 ب.) دەپ, موڭعولدى تٷرك تايپالارىنىڭ بٸرٸ دەيدٸ;

2. راشيد اد-دين كٸتابىندا قييان مەن نٷكٸس باستاپ ەرگەنە قوندى  تٶرت جارىم عاسىر قونىستاپ شىققان تايپالار تۋرالى «ۋپومينانيە و تيۋركسكيح پلەمەناح, پروزۆانيەم كوتورىح ۆ داۆنەە ۆرەميا بىلو مونگولى» («موڭعول» دەگەن لاقابى بولعان تٷرك تايپالارى تۋرالى) دەپ تٸزٸپ جازعان16«موڭعول» تايپالارىنىڭ ەشبٸرٸنٸڭ اتاۋى «تان تاريحىنداعى» شيۆەيلٸك تايپالاردىڭ اتىمەن سەيكەس كەلمەيدٸ. سونداي-اق, شىڭعىز حان شىققان نيرۋن تايپاسى تۋرالى  4-بٶلٸمنٸڭ 2-تاراۋىن «ۋپومينانيە و تەح تيۋركسكيح پلەمەناح, كوتورىح نازىۆايۋت نيرۋن» دەپ, «موڭعول» سٶزٸن مٷلدە جازباعان. وسى, 19 نيرۋن  تايپالارىنىڭ دا اتاۋلارى «تان تاريحىنداعى» شيۆەيلٸك تايپالارمەن ەش سەيكەسپەيدٸ.

3. «تان تاريحتارىندا»  شيۆەيلٸك تايپالاردىڭ ورتاق باسشىسى جوق ەكەنٸ ايتىلعان. ال راشيد اد-دين دە, ٶزگە تاريحشىلار دا «موڭعولداردىڭ» تٷپ-تەگٸ تٷرك,  باباسى رەتٸندە قييان (قييات) اتالسا (قىتاي دەرەكتەرٸندە حۋننۋ مەملەكەتٸنٸڭ كنيازٸ حۋيان), ەرگەنەقوننان «موڭعولداردى» باستاپ شىققان  رۋى  قورالاس-قييات  بٶرتە اشۋننان (اسقان, ٶتكەن, العاشقى, الاش)  بەرگٸ شىڭعىز حاننىڭ 22 اتاسىنىڭ ەسٸمدەرٸ, ولاردىڭ ٶز تايپالارىنا باسشى بولعانى دا شەجٸرەلەردەن بەلگٸلٸ.

4. تان تاريحنامالارىندا شيۆەيلٸكتەردٸڭ ەلشٸلەرٸ 629 جىلداردان كەلٸپ تۇرعانى جازىلعان: «...وني پريسلالي پوسلوۆ, پودنەسشيح ۆ دان سوبولەي س گۋستىم مەحوم. ۆ دوباۆوچنوي 12-ي لۋنە 8-گو گودا ەرى پراۆلەنييا چجەن-يۋان (792) شيۆەيسكييگلاۆنو-ۋپراۆليايۋششيي  حەتسزەجەسۋ ۆو گلاۆە دەسياتي چەلوۆەك ياۆيلسيا كو دۆورۋ. ۆ 12-ي لۋنە 9-گو گودا  (835) وت شيۆەيتسەۆ پريبىلو كو دۆورۋ 30 چەلوۆەك ۆو گلاۆە س داشەندۋاچەنوم. ۆ ەرۋ پراۆلەنييا سيان-تۋن (860-874) شيۆەيسكيي  ۆوجد دالە ي سيستسى پريسلالي ۆ ستوليتسۋ پوسلوۆ, نو, تاك كاك شيۆەيتسى بىلي نەزامەتنىمي ينورودتسامي, پوسلەدۋيۋششيە يستوريكي نە وستاۆيلي و نيح زاپيسەي». ال وسى ەلشٸلەر مەن حالىق باسشىلارىنىڭ ەسٸمدەرٸ شىڭعىز حاننىڭ «موڭعولدارى» جايىنداعى كٸتاپتاردىڭ ەشبٸرٸندە كەزدەسپەيدٸ.

5. «تان تاريحىنداعى» شيۆەيلٸكتەر مەن شىڭعىز حان حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸ, تٸرشٸلٸگٸ دە ەكٸ باسقا – شيۆەيلەر قوي مالىن ۇستامايدى, جىلقىنى از ٶسٸرەدٸ, ال سيىر مەن دوڭىزدى كٶپتەپ ٶسٸرسە, شىڭعىز حان حالقى قوي مەن جىلقىنى كٶپ ٶسٸرٸپ, سيىردى از, ال دوڭىزدى مٷلدە اسىراماعان;1220-1221 جىلدارى مۇقاليدٸڭ ( بۇل ارابتىڭ «ەلي, عالي» سٶزٸنەن ەمەس,  التاي توبى تٸلدەرٸنە ورتاق «مۇقالعان» سٶزٸنەن, ماعىناسى – دومالاق كٸسٸ)  ورداسىندا بولعان وڭتٷستٸك سۋن ەلشٸسٸ چجاو حۋن«مەن-دا بەي-لۋ» ەڭبەگٸندە: «ۋ تاتار زەملي يزوبيلۋيۋت ۆودوي ي تراۆوي ي بلاگوپريياتنى دليا وۆەتس ي لوشادەي. ەتو ياۆلياەتسيا [يح] سرەدستۆوم ك سۋششەستۆوۆانييۋ. دوما يلي ۆنە دوما [تاتارى] پيۋت ليش كوبىلە مولوكو يلي رەجۋت وۆتسۋ نا پرودوۆولستۆيە. پوەتومۋ ۆ يح سترانە ۋ كوگو ەست ودنا لوشاد, نەپرەمەننو ەست شەست-سەم وۆەتس. سلەدوۆاتەلنو, ەسلي [ۋ چەلوۆەكا] ستو لوشادەي, تو [ۋ نەگو] نەپرەمەننو دولجنو بىت ستادو يز شەستيسوت-سەميسوت [گولوۆ] وۆەتس», دەپ جازعان;شيۆەي ەيەلٸ ەرٸ ٶلسە, قايتا تۇرمىسقا شاقپايدى, ال شىڭعىز حاننىڭ ەكەسٸ قايتىس بولعان سوڭ شەشەسٸنٸڭ تۇرمىسقا قايتا شىققانى بەلگٸلٸ; شيۆەي ەلٸندە تەمٸر از بولسا, ال ەرگەنەقوننان قييات, قوڭىراتتاردىڭ, ت.ب. «موڭعولداردىڭ» تەمٸر تاۋدى بالقىتىپ شىققانى, سول كٷندٸ جىل سايىن «قىزعان تەمٸردٸ تٶسكە سالىپ بالعامەن سوعىپ تويلايتىن دەستٷرٸ» بارى بەلگٸلٸ. تەمٸرشٸڭ دەگەن اتىنىڭ ماعىناسى «ۇستا» ەكەنٸن كٸتابىمدا دەلەلدەگەنمٸن. وسى ايتىلعان سالىستىرۋلار  «تان تاريحتارىنداعى» مەنۋ, مەنۆۋ موڭعول اتاۋىنا ەش قاتىسى جوق ەكەنٸن دەلەلدەسە كەرەك. شىندىعىندا, «تان تاريحتارىنداعى» شيۆەيلەر ٶزەن حالىقتارى. دەرەكتەر ولاردى «دوڭىزدى كٶپ  ٶسٸرەتٸندٸگٸ ٷشٸن «تۇڭعىس» اتانعان», – دەيدٸ.

شيۆەيلٸك مەنۋ تايپاسى  تۋرالى ٷشٸنشٸ رەت قىتاي تاريحشىلارى 1206 جىلى شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن شىعىس تٷرٸك تايپالارىنىڭ مەملەكەتٸ قۇرىلعاننان سوڭ قايتا سٶز ەتكەن.چجاو حۋن ەڭبەگٸندە: «ۆ ستارينۋ سۋششەستۆوۆالو گوسۋدارستۆو مونگۋس (تٷپنۇسقادا«مەن-گۋ-سى»). تسزينسكيە رازبوينيكي ۆوەۆالي س نيمي. ۆپوسلەدستۆيي جە [تسزينسكيە رازبوينيكي] دالي [يم]  منوگو زولوتا ي شەلكوۆىح تكانەي ي پوميريليس س نيمي. كاك گوۆوريتسيا ۆ «چجەن-مەنتسزي» لي ليانا: «مونگولى (تٷپنۇسقادا «مەن-جەن») نەكوگدا پەرەمەنيلي پەريود  پراۆلەنييا نا تيان-سين ي [يح ۆلادەتەل] نازۆال سەبيا «رودوناچالنيكوم ديناستيي ي پەرۆىم پروسۆەششەننىم اۆگۋستەيشيم يمپەراتوروم» ([يا], حۋن, چاستو راسسپراشيۆال يح [وب يح پروشلوم] ي ۋزنال, چتومونگولى (تٷپن. «مەن») ۋجە داۆنو يسترەبلەنى ي يسچەزلي»,– دەيدٸ.

لي سين-چۋاننٸڭ «تسزا-تسزي» ەڭبەگٸندە دە: “سۋششەستۆوۆالو ەششە كاكوە-تو مونگولسكوە گوسۋدارستۆو (تٷپن. «مەن-گو»). ونو ناحوديلوس ك سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت چجۋرچجەنەي. پري تان ەگو نازىۆالي پلەمەنەم مەن-ۋ. تسزينتسى نازىۆالي ەگو مەن-ۋ,مەن-گۋ. ەتي ليۋدي نە ۆاريلي پيششي. موگلي ۆيدەت نوچيۋ. وني يز شكۋر اكۋلى  دەلالي لاتى, كوتورىە موگلي زاششيتيت وت شالنىح سترەل. س ناچالا [گودوۆ پراۆلەنييا]  شاو-سين (1131-1162) وني ناچالي مياتەجي... يح ۆلادەتەل تاكجە نەزاكوننو نازىۆالسيا «پەرۆىم اۆگۋستەيشيم يمپەراتوروم-رودوناچالنيكوم»...وني بىلي داۆنو... تەپەر تاتارى نازىۆايۋت سەبيا ۆەليكيم مونگولسكيم گوسۋدارستۆوم («دا مەن-گۋ گو»), ي پوەتومۋ پوگرانيچنىە چينوۆنيكي يمەنۋيۋت يح [سوكراششەننو] مەن-دا («موڭعول-تاتار» اتاۋلىرىن قىسقارتىپ ايتقاندارى. ح.ق-ت). نو ەتي دۆا گوسۋدارستۆا وتستويات درۋگ وت درۋگا س ۆوستوكا نا زاپاد ۆ وبششەي سلوجنوستي نا نەسكولكو تىسياچ لي. نەيزۆەستنو پوچەمۋ وني وبەدينەنى پود ودنيم يمەنەم», –  دەيدٸ.

وڭتٷستٸك سۋن تاريحشىسى حۋان چجەن «گۋ-تسزين تسزي-ياو ي-پيان» (1256ج.) شىعارماسىندا: «سۋششەستۆوۆالو ەششە كاكوە-تو مونگولسكوە گوسۋدارستۆو.  ونو ناحوديلوس ك سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت چجۋرچجەنەي. ۆو ۆرەمەنا تسزينسكوگو ليانا [ونو] ۆمەستە س تاتارامي پريچينيالو زلو نا گرانيتساح. تولكو ۆ چەتۆەرتوم گودۋ ناشەگو [پەريودا پراۆلەنييا] تسزيا-دين (1211-1212 جج.) تاتارى پريسۆويلي يح يميا ي ستالي نازىۆاتسيا «دا مەن-گۋ گو»– دەپ جازعان.   

اكادەميك ۆ.پ.ۆاسيلەۆ(1818-1900):«دان-تسزين-گو-چجي» ۋتۆەرديتەلنو گوۆوريت, چتو نارود  مەنۆۋ جيل نا سەۆەرو-ۆوستوكە وت چجۋرچجەنەي, ي چتو ەتو سوۆسەم نە توت, كوتورىي سدەلالسيا پوسلە ي يزۆەستەن پود يمەنەم مونگولوۆ, كوتورىە جيلي نا سەۆەرو-زاپادە. تاكيم وبرازوم, نارود مەنۆۋ بىل توجە مانچجۋرسكيي; ون وبيتال نا ۋستە امۋرا, گدە مى ي نىنە ناحوديم يميا مانگۋنى, ناسكولكو يزۆەستنو يز راسسكازوۆ پۋتەشەستۆەننيكوۆ, گوۆورياششيح مانچجۋرسكيم  يازىكوم, ا سلوۆو مەنگۋ وزناچاەت نا يح يازىكە رەكۋ, ي ودنورودنو س سوۆرەمەننىم مانچجۋرسكيم سلوۆوم مۋكە», – دەگەن ەدٸ.

     شىنىمەن دە,امۋر, ۋسسۋري ٶزەندەرٸ بويىن مەكەندەيتٸن تۇڭعىس تايپاسى ۋلچ بٷگٸن دە «ماڭگۋسال», ال نانايلار «مەمعٷ, ماڭبۋ», دەپ اتالۋدا. تۇڭعىس تٸلٸندە قازٸر دە امۋر, ۋسسۋري, سۋنگاري سيياقتى  ٷلكەن  ٶزەندەر «ماڭگٷ,  ماڭمۋ», ال كٸشٸرەك ٶزەندەر «ماڭگۋقا(ن)», دەپ اتالادى. ماعىناسى – قازاقستانداعى جەم-ەمبا, ورتا ازيياداعى امۋ-دارييا اتاۋلارىنداعىداي «ەم, ەمۋ, جەم» – اسىراۋشى. مۇنى «تۇڭعىس-مانجۇر تٸلدەرٸنٸڭ سالىستىرمالى سٶزدٸگٸنەن» («سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ» لەنينگراد. ناۋكا. 1975) كٶرۋگە بولادى:

مامڭۋ  رەكا امۋر.

نەگيدال مامڭۋ, مامگۋ, مامۋ - ر. امۋر.

وروچ مەڭگيدي, ماڭگۋدنا – امۋرسكايا ستورونا;  ماڭگۋ 1) رەكا; 2) رەكا امۋر.

ۋدەي ماڭمۋ, مانعۋ  1). رەكي امۋر, ۋسسۋري, سۋنگاري; 2). حور, بيكين, سامرگين ديالەكت. - ناناەتس; 

ۋلچ  ماڭعۋ 1) رەكا (بولشايا); 2) ۋستار. رەكا امۋر; ماڭگۋقا(ن)  رەچكا.

وروك. ماڭعا – رەكا; ماڭعۇ – رەكا امۋر; مەمعۇ, ماڭبۇ - ناناەتس; ماڭگۋسال – ۋلچي. نانايماڭبو, ماڭبۋ, ماڭۋ 1) رەكا (بولشايا); 2) رەكا امۋر.

مەمە – ماما. سولون  مەمە – ماما; ناناي مەمە -1. گرۋد, سوسكي, ۆىميا; 2) گرۋدنوە مولوكو. مانچجۋر.مەمە, مەمەنە, مەمە+ەنە – مات, كورميليتسا, مامكا; مەمە +اما – وتەتس 1) مۋج كورميليتسى; 2) پەرەنوسن. كورميلەتس. ياكۋت. مەمە – سوسكا, روجوك (دليا كورملەنييا رەبەنكا مولوكوم).

«بٸز, تاتارلار!..»

شىڭعىز حان  مەن  ونىڭ حالقى جايلى زەرتتەۋشٸلەر جاۋلانعان تسزين جەرٸن (سولتٷستٸك قىتاي) باسقارۋعا  قويىلعان مۇقاليدٸڭ ورداسىندا 1220-1221 جىلدارى  بولعان وڭتٷستٸك سۋن ەلشٸسٸ چجاو حۋننىڭ «مەن-دا بەي-لۋ» شىعارماسىمەن تانىس بولۋعا تيٸس. ول: «يا, حۋن, ليچنو زامەچال, كاك يح ۆرەمەننو زامەششايۋششيي  يمپەراتورا گو-ۆان مو-حوۋ كاجدىي راز سام نازىۆال سەبيا “مى, تاتارى”; ۆسە يح سانوۆنيكي ي كوماندۋيۋششيە [تاكجە] نازىۆالي سەبيا “مى, دا-دا جەن”(«بٸز, تاتار ادامدار» ح.ق-ا.). وني داجە نە زنايۋت, ياۆليايۋتسيا لي وني مونگولامي (مەن گۋ) ي چتو ەتو زا نازۆانيە» – دەپ جازعان.سونداي-اق: «پلەمەنا [تاتار] پرويسحوديات وت وسوبوگو رودا  شا-تو. يح  يمەيۋتسيا تري رودا: چەرنىە, بەلىە ي ديكيە.نىنەشنيي يمپەراتور چينگيس, ا تاكجە ۆسە (ەگو] پولكوۆودتسى, مينيسترى  ي سانوۆنيكي ياۆليايۋتسيا چەرنىمي تاتارامي» – دەيدٸ.

(پ. پەلو: “...كيتايتسى ۆ ناچالە XIII ۆ. چاستو نازىۆالي ناستوياششيح مونگولوۆ, مونگولوۆ چينگيس-حانا, حەي-دا „چەرنىە تاتارى”, ا ونگۋتوۆ وبوزناچالي يمەنەم باي-دا يلي باي دا-دا „بەلىە تاتارى” – دەيدٸ. وڭعىتتار قازٸرگٸ قازاق رۋى ۋاق دەپ سانالادى. ەندەشە تاتارلاردىڭ اعى دا, قاراسى دا تٷرك رۋلارى).

    چجاو حۋننىڭ جازعانىنان بايقالاتىنى:

– رۋى جالايىر مۇقالي (جەنە ونىڭ نٶكەرلەرٸ) ٶزدەرٸن «بٸز تاتارلار» دەۋٸ – «تاتار»ول كەزدە (كەي جاعدايدا قازٸر دە) ناقتى بٸر تايپانىڭ عانا ەمەس, شىعىس تٷرك رۋلارىنىڭ بٸرلەستٸگٸنٸڭ اتاۋى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. («جامي ات-تاۋاريح»: «درۋگيە تيۋركسكيە رودى, پري ۆسەم رازليچيي  يح رازريادوۆ ي نازۆانيي, ستالي يزۆەستنى پود يح يمەنەم ي ۆسە نازىۆاليس تاتارامي» (ٸ ت. 2 كٸت.102 ب.). بٸز كٸتابىمىزدا ورتاق «تاتار» اتاۋى ٸٸ عاسىردا, سيۋڭنۋ (حۋننۋ) مەملەكەتٸ ىدىراپ, كٶپتەگەن شىعىس تٷرك رۋلارى سەنبيلەرمەن بٸرلەسكەن كەزدەن پايدا بولدى دەپ شامالادىق);

– جالايىر مۇقالي جەنە كٷللٸ شىعىس تٷركتەرٸنٸڭ 1206 جىلدان «موڭعول» اتالۋى بۇنىڭ دا جەكە تايپانىڭ ەمەس, بٸرلەستٸك (مەملەكەت) اتاۋى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.چجاو حۋننىڭ: «وني داجە نە زنايۋت, ياۆليايۋتسيا لي وني مونگولامي (مەن گۋ) ي چتو ەتو زا نازۆانيە» – دەۋٸ شىڭعىز حان حالقىنىڭ ەلٸ جاڭا اتاۋعا ٷيرەنبەگەنٸن, كسرو تارقاعاننان سوڭ بٸرازعا دەيٸن تمد اتاۋىنا ٷيرەنە الماعان بٸزدٸڭ كٷيدٸ كەشكەنٸن اڭعارامىز – ەگەر شىڭعىز حان حالقى «تان تاريحتارىندا» 945 جىلى جازىلعان مەنۆۋ بولسا  مۇقالي ورداسىنداعىلار بۇل اتاۋدى 1220 جىلدارى جاقسى بٸلگەن بولار ەدٸ, ٶزدەرٸن «تاتارمىز» دەمەس ەدٸ. «موڭعول» (مەنگۋ ەل) اتاۋىن بٸلمەۋ سەبەبٸ ونىڭ جۋىردا, 1206 جىلعى قۇرىلتايدا قابىلدانۋىنان (لي سين-چۋان «تسزا-تسزي» كٸتابىندا: “كوگدا مونگولى (مەن-جەن) ۆتورگليس ۆ گوسۋدارستۆو تسزين, [وني] نازۆالي سەبيا ۆەليكيم مونگولسكيم گوسۋدارستۆوم (دا مەن-گۋ گو). پوەتومۋ پوگرانيچنىە چينوۆنيكي پروزۆالي يح مونگوليەي (مەن-گۋ)” – دەۋٸ جاڭا اتاۋدىڭ كٶرشٸ ەلدەرگە 1211 جىلدان باستاپ قانا بەلگٸلٸ بولا باستاعانىن بٸلدٸرتەدٸ);

قورىتا ايتساق, تان مەملەكەتٸ, ت.ب. قىتاي تاريحنامالارىنداعى «مەنۋ» – ٶزەندٸك شيۆەيلەر, بٷگٸنگٸ تۇڭعىستىڭ ۋلچ, ناناي تايپالارىنىڭ اتا-بابالارى. ولاردىڭ تايپالىق اتاۋىنىڭ 1206 جىلى شىعىس تٷركتەرٸ قۇرعان «ەكە مەنگۋ ەل» (قىتايشا «دا مەن گۋ گو», قازٸرگٸ تٸلٸمٸزبەن ۇلى مەڭگٸ ەل) مەملەكەتٸنٸڭ دە, حالقىنىڭ دا اتاۋىنا ەش قاتىسى جوق. (گو – قىتاي تٸلٸندە «ەل», «مەملەكەت» سٶزٸ, ورىستىڭ «(گو)سۋدارستۆو» سٶزٸ وسىدان).

«موڭعول» ەمەس, «مەڭگٸ ەل» ەكەن

«عاسىرلارعا جالعاسقان جاڭساقتىق» كٸتابىندا جازعان وسى تۇجىرىمىما كەي زەرتتەۋشٸلەردەن  «مەڭگٸ ەل» اتاۋى بۇرىن دا ايتىلعان» دەگەن پٸكٸر ەستيمٸن. ييا, ل.گۋميلەۆتٸڭ, تاتار زەرتتەۋشٸسٸ ر.بەزەرتينوۆتىڭ كٸتابىنان «تٷرك قاعاناتىنىڭ  اتاۋى «ۆەچنىي ەل» بولىپتى» دەگەنٸن, ونى ق.سالعاراۇلى «مەڭگٸ ەل» دەپ اۋدارىپ«ۇلى قاعانات»كٸتابىندا: «تٷركتەردٸڭ 552 جىلى جىۋجەنداردى تالقانداپ, ٶزدەرٸنٸڭ مەملەكەتٸن «مەڭگٸ ەل»  اتاعانى بارشاعا ايان» (166-ب.) – دەپ جازعانىن وقىعانمىن.

وسى زەرتتەۋشٸلەر «تٷركتەر ٶز قاعاناتىن «ۆەچنىي ەل»(«مەڭگٸ ەل») اتاعان» دەپ قاي دەرەككە سٷيەنٸپ جازىپ جٷر ەكەن?» دەپ ٸزدەپ, كٶلتەگٸن «كٸشٸ جازۋىنىڭ» 8-جولىندا: «ٶتٷكەن يىش ولٷرسار بەڭگٷ ەل تۇتا ولىرتاچىسىڭ»  دەگەن  سٶيلەمدٸ  كٶرگەنمٸن.  «بەنگۋ ەل» سٶزٸن ورىس  شىعىستانۋشىلارى  «ۆەچنىي پلەمەننوي سويۋز» (س.مالوۆ), ««ۆەچنىيا پلەمەنا وبيتايۋششييا» (ۆ.رادلوۆ, پ.مەليورانسكيي), قازاق زەرتتەۋشٸلەرٸ ق.سارتقوجا, م.جولداسبەكوۆ, ع.ايداروۆ, م.مۇحيتدەنوۆ, «مەڭگٸ ەل», ا.امانجولوۆ «ۆەچنوە گوسۋدارستۆو» – دەپ اۋدارعان ەكەن. كٶنە تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸندەگٸ مەتٸندەرمەن تانىسا كەلە «مەڭگٸ ەل» تٷرك قاعاناتتارىنىڭ اتاۋى بولىپتى دەگەن ناقتى دەرەك تابىلماعانىمەن, مەڭگٸ ەل قۇرۋ شىعىس تٷركتەرٸنٸڭ ارمانى, يدەياسى بولعاندىعى انىقتالدى.

حارا داۆان كٸتابىندا  شىڭعىز  حاننىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸن «وزناچالو نامەرەنيە ۆوسستانوۆيت درەۆنيۋيۋ مونگولو-تيۋركسكۋيۋ يمپەرييۋ حٸ ۆەكا» دەۋٸ ماعان:«1206 جىلعى  قۇرىلتايعا قاتىسقان جالايىر, قييات, كەرەيٸت, نايمان, قىرعىز, ويرات, ت.ب. تٷرك تايپالارى ٶزدەرٸن VI-VIII عاسىرلارداعى تٷرك قاعاناتىنىڭ مۇراگەرٸ ساناعاندىقتان بابالارىنىڭ مەڭگٸ ەل قۇرماق يدەياسىن جاڭا بٸرلەستٸگٸنٸڭ (مەملەكەت) اتى رەتٸندە قايتا جاڭعىرتقان بولار?» – دەگەن وي كەلدٸ.(«مەڭگٸ» سٶزٸ «بەڭگۋ» (بەڭگٸ) تٷرٸندە كٶلتەگٸن «كٸشٸ جازۋىندا» بٸرنەشە رەت كەزدەسەدٸ: 12-جول: «بۇنى كٶرٷڭ-بٸلٸڭ بەنگۋ تاش توقىتتىم», 13-جول: «ەرٸگ يەرتە بەنگٷ تاش توقىتتىم» (ەرۋلەگەن جەردە مەڭگٸ تاس تۇرعىزدىرتتىم). 1069 جىلى جازىلعان جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بٸلٸك» شىعارماسىندا:  «ەraz qot tilek  arzu mengu  tile», – دەگەن سٶيلەم بار).

بۇرىن-سوڭدى ايتىلعان – موڭعول ەتنوسىن تۇڭعىستىڭ مەنگۋ, مەنۆۋ تايپاسىنا تەلۋ, سٶز ماعىناسىن جۋجان مەملەكەتٸن  قۇرعان شەلۋننٸڭ (402-410 جج.) اتاسى سانالاتىن سولتٷستٸك ۆەي ەلٸنٸڭ مۋگۋليۋي  دەگەن  ادامنىڭ اتى دەۋ, راشيد اد-دين  «جامي` ات-تاۋاريحتا» (1310 ج.): «سلوۆو جە مونگول سپەرۆا زۆۋچالو «مۋنگول», تو-ەست «بەسسيلنىي» ي «پروستودۋشنىي», ەبٸلعازى «تٷرك شەجٸرەسٸندە» (1663 ج.): «مۇڭعۇل»  سٶزٸ «مۇڭ» جەنە «ول» دەگەن سٶزدەردەن شىققان. «مۇڭنىڭ» ماعىناسى قايعى ەكەنٸن بارشا تٷرك بٸلەدٸ, – دەۋٸ, ت.ەبەنايۇلى  كٸتابىندا:  «ماڭ» – تٷرك تٸلدەرٸندە جٷرۋ, جىلجۋ ماعىناسىن بٸلدٸرەدٸ. وعان «قۇل» سٶزٸ جالعانىپ «ماڭعۇل» اتاۋى شىققان», – دەۋٸ, سانان شەشەنگەسٷيەنگەن اكادەميك گ.شميدتٸڭ:«مونگ» زناچيت «نەپوكورنىي, نەۋستراشيمىي», دەپ «مٶڭكۋ» سٶزٸنەن شىعارۋى, د.بانزاروۆتىڭ مۇنى تەرٸس دەپ: «ونو رازلاگاەتسيا نا مون-گول, «رەكا مون», –دەۋٸ,ق.دانيياروۆ, ە.تارازي, ە.قۇرمانباەۆ, ت.ب. «مىڭ قول», باشقۇرت اكادەميگٸ كۋزيەۆ پەن ٶ.جولىمبەتوۆتٸڭ: «موڭعول» ەتنونيمٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ «مىڭ قول» ەمەس, «مىڭ قۇل» سٶزٸنە بايلانىستى» دەۋٸ, ق.سالعاراۇلىنىڭ «مىڭ قۇل»يا «مۇڭدى قۇل» دەگەن پٸكٸرلەرٸ كٶڭلٸمە قونباعان.

سوندىقتان, مەنٸڭ ساناما تەڭٸرٸنٸڭ سالعانى  – جۇرتتىڭ سان-ساققا جٷگٸرتٸپ جٷرگەن «موڭعول» اتاۋىن  كٶلتەگٸن ەسكەرتكٸشٸندەگٸ «بەنگۋ ەل» (مەڭگٸ ەل) سٶزٸمەن سالىستىردىم. ەرٸ قاراي زەرتتەۋ بارىسىندا شىڭعىز حان زامانىندا «موڭعول»  ەتنوستىڭ اتاۋى بولماعان, بۇل – شىعىس تٷركتەرٸ 1206 جىلى قۇرعان مەملەكەتتٸڭ اتاۋ دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەنمٸن.

قازاق رۋلارىن «موڭعول»,  «تۇڭعىس» اتاتقىزىپ قويامىز با?!

قازاق ەلٸن قۇرعان  رۋلاردىڭ  كٶپشٸلٸگٸنٸڭ  حٸٸٸ-حٸV-عاسىرلارعا  دەيٸنگٸ تاريحى التاي تاۋىنىڭ ارعى جاعىندا ٶتكەندٸكتەن قيىر شىعىس ەلدەرٸنٸڭ تاريحى دا نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. سوندىقتان نەشە جىلدان بەرٸ مەن «باتىستى شىعىسىم ەتۋدٸ» ازايتىپ, شىعىستى شىعىسىما اينالدىرعانمىن.1125 جىلى قيدان مەملەكەتٸن جويىپ قازٸرگٸ قىتايدىڭ سولتٷستٸگٸن العان, ٸلە وڭتٷستٸك سۋن ەلٸمەن سوعىس باستاعان تسزين (التىن) يمپەريياسىنا سولتٷستٸكتەن شابۋىلداعان, تٸپتٸ  سالىق تٶلەتتٸرگەن مەنۋ تايپاسىنىڭ كٷشەيۋٸ قاي جىلدارى بولعانى, ولاردى باسقارىپ, ٶزٸن «اۆگۋستەيشيي يمپەراتور» دەپ جارييالاعان ٶزەن تۇڭعىسى كٸم ەكەنٸن انىقتاماق بولدىم.

قىتاي قۇجاتتارىنان كەزدەسەتٸن شيۆەيلٸك مەنۋ اتاۋىن تٷگەلدەي دەرلٸك ورىس اۋدارماشىلارى «مونگول» دەپ بۇرمالاپ جازاتىنىن كٶرگەن سوڭ: «شٸركٸن, قىتاي تٸلٸن بٸلٸپ,  تٷپنۇسقادان وقىسا عوي!» – دەگەنمٸن. سٶيتسەك, ول ەلدە دە بيلٸكتەگٸ ەۋلەت اۋىسقان سايىن, كەلەسٸسٸ كوميسسييا قۇرىپ, بٷكٸل ٶتكەندەگٸ تاريحي  جازبالاردى  رەداكتسييالايدى ەكەن. 135 تاراۋدان تۇراتىن «تسزين تاريحى» قىتايدى شىڭعىزحان ەۋلەتٸنٸڭ  سوڭعى قاعانى توعان تەمٸر بيلەگەن 1344 جىلى جازىلىپتى. الايدا ونى 1634 جىلى قىتايدى ەكٸنشٸ رەت جاۋلاپ «مانچجۋر» اتانعان تسين ەۋلەتٸ كەزٸندە ارنايى كوميسسييا انتيچجۋرچجەندٸك تۇستارىن الىپ تاستاپ 1644 جىلى قايتا شىعارىپتى. ورىسشاعا گ.م.روزوۆ (1808-1856) اۋدارعان «انچۋن گۋرۋن» (يستورييا زولوتوي يمپەريي) سول مانچجۋر نۇسقاسى ەكەن. تٷزەپ-كٷزەلگەن ونى تٷپنۇسقادا وقىعاننان دا پايدا جوق ەكەن. بۇل تۋرالى تٷسٸندٸرمەدە «چەتكو ناتسەلەننوە نا ۆوسحۆالەنيە دەيانيي پرەدكوۆ – چجۋرچجەنەي, ا تاكجە يح ۆوجدەي ي نا “ۋتۆەرجدەنيە ۆەليچييا مانچجۋرسكوگو نارودا” – دەلٸنٸپتٸ. سوندىقتان مانجۇر نۇسقاسىنان تسزيندٸكتەرگە قارسى ٶزەن تۇڭعىستارىنىڭ سوعىسىن كەزدەستٸرمەدٸك.

تسزين يمپەريياسى تۋرالى ٶزگە دە بٸرقاتار زەرتتەۋلەردە ٶزەن تايپالارىمەن سوعىس  جايى ايتىلماعان.سوعىستىڭ بولعان مەزگٸلٸ تۋرالى وڭتٷستٸك سۋن (قىتاي) تاريحشىلارى لي سين-چۋان «تسزا-تسزي» ەڭبەگٸندە: «س ناچالا [گودوۆ پراۆلەنييا] شاو-سين (1131-1162) وني ناچالي مياتەجي», ال حۋان چجەن: «ۆو ۆرەمەنا تسزينسكوگو ليانا (1150-1161) [ونو] ۆمەستە س تاتارامي پريچينيالو زلو نا گرانيتساح» –دەلٸنگەن.

«يزۆەستييا و ناروداح  نيجنەگو امۋرا ي ساحالينا ۆ يستوريچەسكيح دوكۋمەنتاح XIII-XIV ۆۆ.» كٸتابىنا كٸرٸسپە ماقالاسىندا و.يۋ.دەدياحين: «سەۆەرو-ۆوستوچنىمي پوگرانيچنىمي سوسەديامي  چجۋرچجەنسكوي يمپەريي ياۆلياليسپلەمەنا ۋدەگاي ي تسزيليمي, پروجيۆاۆشيە نا نيجنەم امۋرە ي ساحالينە. پوسلەدنيە نەرەدكو وتوجدەستۆليايۋتسيا س پرەدكامي ۋدەگەيتسەۆ ي نيۆحوۆ. ۆ كاكوي ستەپەني زاۆيسيموستي ناحوديليس وني وت تسزينتسەۆ, يز يستوچنيكوۆ, وپۋبليكوۆاننىح ۆ ناشەي سترانە, پوچتي نيچەگو نە يزۆەستنو, زا يسكليۋچەنيەم توگو, چتو پلەمەنا ۋدەگاي ۆ XII ۆ., پو مەنشەي مەرە, دۆاجدى پودنيمالي مياتەج ي پروتيۆ نيح ۆ ناچالە ەرى پراۆلەنييا تيان-حۋي (1123-1134 گگ.) پوسىلالاس كاراتەلنايا ەكسپەديتسييا يمپەراتورسكوي گۆارديي, سپۋستيۆشاياسيا نا سۋداح ۆنيز پو تەچەنييۋ ر. حۋنتۋنتسزيان (ت. ە. نيجنەمۋ تەچەنييۋ رەك سۋنگاري ي امۋر), – دەپتٸ.

م.ۆوروبەۆتٸڭ «چجۋرچجەني ي گوسۋدارستۆو تسزين» كٸتابىندا (موسكۆا. 1975. 117 ب.) تسزين يمپەريياسىنىڭ 1141 جىلى وڭتٷستٸك سۋن مەملەكەتٸمەن كەلٸسٸم جاساۋ سەبەبٸ  جايىن: «ۆاجنىم وبستوياتەلستۆوم, سرەدي پروچيح سكلونيۆشيم چجۋرچجەنەي ك زاكليۋچەنييۋ ميرا, وكازالوس وبوسترەنيە سيتۋاتسيي نا سەۆەرنىح گرانيتساح يمپەريي. زدەس جيلي منوگوچيسلەننىە ي پو سۆوەمۋ نراۆۋ ەششە بولەە ۆوينستۆەننىە, نەجەلي چجۋرچجەني, پلەمەنا مەنگۋ (مونگولى). نەكوگدا چجۋرچجەنى ي مەنگۋ بىلي سويۋزنيكامي ۆ بوربە س كيدانيامي, نو س پادەنيەم لياو مەجدۋ نيمي نامەتيلوس سوپەرنيچەستۆو. مەنگۋ پوستوياننو ۆتورگاليس ۆ سەۆەرنىە پرەدەلى مانچجۋريي, ي ني تسەپ ۋكرەپلەنيي نا گرانيتسە, ني پوسىلكا پوداركوۆ نە سلۋجيلي دوستاتوچنوي گارانتيەي بەزوپاسنوستي گرانيتسى. ناكونەتس, ۆ 1136 گ. تسزين پوسلالا ۆ ەتي كرايا بولشۋيۋ ۆوەننۋيۋ ەكسپەديتسييۋ, كوتورايا ۆوەۆالا دولگو ي ۋپورنو, نو ۆ رەزۋلتاتە سوپروتيۆلەنييا مەنگۋ ي نەدوستاتكا پريپاسوۆ بىلا ۆىنۋجدەنا ۆەرنۋتسيا. نا وبراتنوم پۋتي ۆ 1139 گ. ونا بىلا رازبيتا. ۆ ەتوم جە گودۋ ك مەنگۋ  سو سۆويمي سوراتنيكامي بەجال سىن كازنەننوگو چجۋرچجەنسكوگو ۆەلموجي دالايا, ي ەتو ەششە بولشە ۋسيليلو پوزيتسيي مەنگۋ. چجۋرچجەني پوسىلالي نا سەۆەر 80-تىسياچنۋيۋ ارمييۋ پود كوماندوۆانيەم يزۆەستنوگو پولكوۆودتسا ۋچجۋ. ودناكو  دوبيتسيا  بولشيح ۋسپەحوۆ ون  نە سموگ, ي چەرەز نەسكولكو لەت – ۆ 1147 گ. بىل زاكليۋچەن مير. پوسلە ەتوگو ۆوجد مەنگۋ پروۆوزگلاسيل سەبيا يمپەراتوروم ي داجە ۆزيال  سوبستۆەننىي دەۆيز گودوۆ پراۆلەنييا, پراۆدا پروسۋششەستۆوۆاۆشيي ۆسەگو ودين گود. نەسموتريا نا زاكليۋچەنيە ميرا, ستولكنوۆەنييا پرودولجاليس ەششە نەسكولكو لەت, نو زاتەم سۆەدەنييا و نيح پرەكراششايۋتسيا»,–دەپ جازادى, «تان تاريحتارىنداعى» مەنۋ, مەنۆۋ  اتاۋلارىن «مەنگۋ» دەپ ٶزگەرتٸپ جەنە بۇل اتاۋدى «مونگولى» – دەپ تٷسٸندٸرٸپ.ال كٸتاپتىڭ وسى سوعىس كەزٸندەگٸ تسزين يمپەريياسىنىڭ ەكونوميكاسى جايىنداعى تاراۋىندا تٸپتەن «مونگول» دەۋگە كٶشەدٸ: «ۆ 1146 گ. ۆو ۆرەميا مونگولسكوي ەكسپەديتسيي ۆ تسزين سۋششەستۆوۆالو تري ۆيدا ارمەيسكوگو دوۆولستۆييا: گارنيزوننوە, پولەۆوە, بوەۆوە». (روزوۆ اۋدارعان «تسزين تاريحىنىڭ» 1139 جىل وقيعالارىندا دالان دەگەن تسزيندٸك باس قولباسشىنىڭ سۋن مەملەكەتٸنٸڭ جانسىزى بولعاندىقتان ٶلتٸرٸلگەنٸ ايتىلادى. دالاننٸڭ بالاسى مەنۋ جەرٸنە وسى كەزدە قاشقان سىڭايلى).

وسى مىسالداردان ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ مەن اۋدارماشىلارىنىڭ  شىڭعىز حان قۇرعان مەملەكەتتٸڭ «مەنگۋ ەل» اتاۋىن قالايشا بۇرمالاپ «مونگول» دەگەن ەتنوس اتاۋىنا اينالدىرعانىن كٶرەمٸز. م.ۆوروبەۆ كٸتابىنىڭ 328-332  بەتتەرٸندەگٸ – تۇڭعىس مەنۋ تايپاسى مەن شىڭعىز  حان حالقىنىڭ تاريحىن ارالاستىرعان قويىرتپاقتى تٷسٸنۋ مٷلدە مٷمكٸن ەمەس. ەلگٸندە عانا تسزيندٸكتەردٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ حالىقتى «مەنگۋ (مونگولى), مونگولى» – دەي تۇرا, ەندٸ باتىسىنداعى حالىقتۋرالى دا: «سوبستۆەننو مونگولسكايا گرۋپپا پلەمەن, ستاۆشايا يادروم بۋدۋششەگو وبەدينەنييا, ۆو ۆتوروي پولوۆينە حٸٸ ۆ. وبجيۆالا باسسەينى  رەك ورحون ي كەرۋلەن; دجالايرى جيلي ۆ دولينە ر.ونون, تايچجيۋتى – ۆ دولينح رەك ونون ي سەلەنگا, كەرەيتى – ۆ دوليناح رەك ورحون ي تولا, نايمانى – مەجدۋ حانگايسكيم ي التايسكيم حرەبتامي, تاتارى – ۋ وزەر بۋير-نۋر, مەركتيى – ۆ باسسەينە ر. سەلەنگي» – دەپ قىچانوۆتان سٸلتەمە كەلتٸرەدٸ. بۇل «مونگول» دەگەنٸ تٷرك تايپالارى ەكەنٸن ەر قازاق بٸلەدٸ. بٸراق ۆوروبەۆ بىلاي دەپ جالعاستىرادى: «ناشە راسسموترەنيە مى ناچنەم س مەنگۋسى (مانگۋتسزى, مەنگۋ, موكوشي) تو-ەست س مونگولوۆ. «دا تسزين گو چجي» سووبششاەت فانتاستيچەسكيە سۆەدەنييا و نارودە مانگۋتسزى, نادەليايا پوسلەدنيح روستوم ۆ ۆوسەم فۋتوۆ, سپوسوبنوستيۋ ۆيدەت زا نەسكولكو دەسياتكوۆ لي داجە مەلكيە پرەدمەتى, وبياسنيايا ەتو سۆويستۆو تەم, چتو وني نە ەلي گورياچەگو, ا پيتاليس ودنيم سىرىم ولەنيم مياسوم. ۆ پەريود ۋستانوۆلەنييا ديناستيي تسزينتسى ۆەربوۆالي ۋ مەنگۋسى سولدات, نو نارۋشيلي ۋسلوۆييا وپلاتى».«مەنگۋسى (مانگۋتسزى, مەنگۋ, موكوشي)» اتاۋلارىنا: «پوسلەدنيي ەتنونيم ۋپوترەبلەن ۆ «تسزين شي» ۆمەستو مەنگۋ يلي مەنۋ, ۆەروياتنو, دليا ماسكيروۆكي نەپريياتنىح دليا مونگولوۆ فاكتوۆ يح پروشلوگو, ۆچاستنوستي پودچينەنييا  تسزين نا زارە يح يستوريي» – دەپ چان حوك-لام ەڭبەگٸنە سٸلتەمە جاسايدى. مٸنە, وسىلايشا جالايىر, كەرەي, نايمان, مەركٸت, تاتار سيياقتى تٷرك تايپالارى مەنگۋسى (مانگۋتسزى, مەنگۋ, موكوشي) اتالىپ شىعا كەلەدٸ!

م.ۆوروبەۆ ەرٸ قاراي: «وكولو 1135 گ. ۆوجد مونگولوۆ حابۋل-حان (پرەدوك چينگيسا) پريسۋتستۆوۆال نا كوروناتسيي سي-تسزۋنا ي ۆ چەست ەگو بىل ۋستروەن پير. بوياس ۋسيلەنييا حابۋل-حانا تسزينسكيي يمپەراتور پورۋچيل سۆويم ليۋديام سحۆاتيت ۆوجديا نا وبراتنوم پۋتي, نو وني پوگيبلي ۆ سحۆاتكە. ەتوت ەپيزود پوۆلەك زا سوبوي ۋبييستۆو ۆ 1137 گ. تسزينسكيح پوسلوۆ ي نەۋداچنۋيۋ ەكسپەديتسييۋ پروتيۆ مونگولوۆ», – دەپ, زەرتتەۋشٸ تويامااعا سٸلتەمە جاسايدى. ودان كەيٸنگٸ: «حۋتۋلا-حان, سىن حابۋل-حانا, رازگروميل تسزينسكوگو ۆوجديا ي ۆەرنۋلسيا س بوگاتوي دوبىچەي» – دەگەن سٶيلەم شىڭعىز حان تۋىستارى جايىندا, ال استى سىزىلعان سٶيلەم جەنە «مير بىل زاكليۋچەن ليش ۆ 1147 گ. ياۆنو ۆ پولزۋ مونگولوۆ: بىلا ۋستانوۆلەنا نوۆايا گرانيتسا مەجدۋ دۆۋميا نارودامي, 27 چجۋرچجەنسكيح كرەپوستەي ك سەۆەرۋ وت ەتوي گرانيتسى پەرەداۆاليس مەنگۋ, چجۋرچجەني سنابجالي يح ەجەگودنو بارانامي, كوروۆامي ي حلەبوم.چجۋرچجەني موگلي كونتوروليروۆات ۆ ەتيح مەستاح ليش گورنىە پروحودى, نو ەتو نە پرەپياتستۆوۆالو مەنگۋ سوۆەرشات نابەگي نا تسزينسكيە زەملي. ۆو ۆرەميا ەتيح نابەگوۆ چجۋرچجەني وتكۋپاليس رابامي, دراگوتسەننوستيامي ي تكانيامي. پوزدنەە مونگولى ستالي زاحۆاتىۆات ۆ پلەن كيدانسكيح ي كيتايسكيح جەنششين ي ۆستۋپات س نيمي ۆ براك», – دەگەنٸ تۇتاستاي تۇڭعىستار تۋرالى.

وسىلايشا م.ۆوروبەۆ چجۋرچجەندەردٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ تۇڭعىس مەنۋ (مەنۆۋ) تايپاسىن, باتىسىنداعى, كەلەشەكتە, 1206 جىلى عانا «مەڭگۋ ەل» الاتىن تٷرك تايپالارىمەن ەبدەن شاتاستىرىپ بٸتكەن.سٶيتە تۇرا م.ۆوروبەۆ ٶزٸ: «ينتەرەسنو, چتو يستوچنيكي حٸٸ ۆ. نە سچيتالي مەنگۋ (دۇرىسى: مەنۋ, مەنۆۋ) روديچامي مونگولوۆ.وني ۋكازىۆالي, چتو مەنۋ ناحودياتسيا نا ۆوستوكە, ا مونگولى – نا زاپادە ي يح رازدەليايۋت نەسكولكو تىسياچ لي», – دەيدٸ. شىنىمەن دە; «تان تاريحتارىندا»: «شيۆەيتسى...  نا يۋگە گرانيچات س كيدانيامي», «كيداني جيۆۋت ك يۋگۋ وت ر. حۋانشۋي. نا ۆوستوكە وني گرانيچات س گاولي, ...نا سەۆەرە – دو زەمەل شيۆەيتسەۆ» – دەسە,چجاو حۋن: «زەملي, نا كوتورىح ۆپەرۆىە ۆوزۆىسيليس تاتارى  راسپولوجەنى ك سەۆەرو-زاپادۋ وت (زەمەل) كيدانەي», – دەگەن.

لي سين-چۋان «تسزا-تسزي» كٸتابىندا: «ۆ پەريود پروتسۆەتانييا گوسۋدارستۆا تسزين بىلي سوزدانى سەۆەرو-ۆوستوچنوە ۆەربوۆوچنو-كاراتەلنوە ۋپراۆلەنيە دليا وبورونى وت مونگولوۆ (تٷپنۇسقادا مەن-ۋ) ي  كورەي ي يۋگو-زاپادنوە ۆەربوۆوچنو-كاراتەلىيۋە  ۋپراۆلەنيە دليا كونتروليا ناد تەرريتوريەي تاتار ي سي سيا (تانعۇت)», – دەلٸنگەن. حۋان چەن مەنۋ تايپاسى تۋرالى: «سۋششەستۆوۆالو  ەششە كاكوە-تو مونگولسكوە گوسۋدارستۆو. ونو ناحوديلوس ك سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت چجۋرچجەنەي. ۆو ۆرەمەنا تسزينسكوگو ليانا [ونو] ۆمەستە س تاتارامي پريچينيالو زلو نا گرانيتساح», – دەۋٸ دە بۇلاردىڭ ەكٸ تٷرلٸ حالىق ەكەنٸن, تسزين يمپەريياسىنا ەكٸ تۇستان شابۋىلداعانىن كٶرسەتەدٸ. (1739 جىلى جازىلعان «مين تاريحىنداعى»:  «ويراتى – مونگولسكوە پلەميا ي ناحودياتسيا ك زاپادۋ وت تاتار» – سٶيلەمٸ: «تاتارامي ۆ مينسكيح يستوچنيكاح نازىۆاليس ۆوستوچنىە مونگولى» – دەپ تٷسٸندٸرٸلگەن).

«شٷرشٸتتەرمەن سوعىسقان امۋر, ۋسسۋرييدەگٸ بالىقشىمەنۋ حالقى قالايشا ورتالىق ازيياعا كٶشٸپ كەلٸپ موڭعول-تاتار بولىپ, جارتى عاسىر ٶتپەستەن مالشىلىقپەن اينالىساتىن  دالا  حالقىنا اينالىپ كەتكەن?» – دەگەن سۇراقتارعا ايتارىمىز –  ول زاماندا ەكٸ حالىق تا ٶز ورىندارىندا بولعانىنا دەلەلدەر جەتەرلٸك. مىسالى, 1135 جىلى  باتىسىنداعى  «موڭعول» قابىل حان تسزيندٸكتەرگە تويعا بارعان كەزدە, ولار  سولتٷستٸگٸندەگٸ «مەن-ۋ»-لارمەن سوعىسىپ جاتقان. مەنۋ (ناناي, ۋلچ), ت.ب. تۇڭعىستار بۇل ٶلكەگە كٶشسە, ول  كەيٸننەن, 1636 جىلدارى چجٷرچجەندەردٸڭ «مانجۇر» اتانىپ قىتايدى ەكٸنشٸ رەت جاۋلاعان كەزدە بولعان جاعداي. قازٸرگٸ موڭعولييا حالقىنىڭ تٸلٸن تٷسٸنبەيتٸنٸمٸز سودان.

سونىمەن, قولىمىزعا تٷسكەن ەشبٸر قۇجاتتان ٶزٸن «يمپەراتور» دەپ جارييالاعان مەن-ۋ حالقىنىڭ باسشىسىنىڭ ەسٸمٸ كەزدەسپەدٸ. ال م.ۆوروبەۆ ايتقان «1135 جىلى تسزين يمپەراتورىندا قوناقتا بولعان قابىل حاننىڭ مەنۋتۇڭعىسى ەمەس, رۋى قييات شىڭعىز حاننىڭ اتاسى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. راشيد اد-دين «جامي ات-تاۋريحىندا» قابىل حاننىڭ سول تويدا بيلەپ جٷرٸپ تسزين يمپەراتورىنىڭ ساقالىن تارتىپ ويناعانى, سول ٷشٸن ارتىنان قۋعىنشى جٸبەرٸلٸپ, ولاردى قابىل حاننىڭ ەيەلدەرٸ, كەلٸندەرٸ, ٷي قىزمەتشٸلەرٸ ساباپ ٶلتٸرگەنٸ كەڭٸنەن باياندالعان. وسى وقيعادان سوڭ كٶپ ۇزاماي قابىل حاننىڭ اۋرۋدان قايتىس بولۋى دا ونىڭ ٶزٸن «يمپەراتور» دەپ جارييالاماعانىن بٸلدٸرەدٸ.

و. يۋ. دەدياحين ماقالاسىندا: «ستويت لي ۋديۆلياتسيا تومۋ, چتو پوسلە دامانسكيح سوبىتيي گ.ۆ. مەليحوۆ ۆ سۆوەي سپەتسيالنوي رابوتە پو سەۆەرو-ۆوستوكۋ مونگولسكوي يمپەريي ۋپوترەبيت سلوۆو “امۋر” ليش ودناجدى, ۆ سكوبكاح, ا ۆ فۋندامەنتالنوي (ي, پوجالۋي, ودنوي يز لۋچشيح ۆ روسسييسكوي وريەنتاليستيكە) مونوگرافيي م.ۆ. ۆوروبەۆا  زاگادوچنىم وبرازوم يسچەزنۋت داجە ۋپومينانييا و پوگرانيچنىح سوسەدياح يمپەريي تسزين نا سەۆەرو-ۆوستوكە (لەتوپيسنىح پلەمەناح تسزيلەمي ي ۋديگاي) داۆنو ۆسەم يزۆەستنىح», – دەۋٸ, وتارىنداعى ۇلتتاردىڭ تاريحىن, باتىرلارىنىڭ اتىن ۇمىتتىرۋ مەسەلەسٸندە كسرو مەن قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ تسەنزۋرالارى بٸردەي «قىراعى»بولعانىن كٶرسەتەدٸ. مەنۋ كٶسەمٸنٸڭ اتىن اتاۋعا دا, بٸزدٸڭ كەنەسارىعا سيياقتى, «تابۋ» سالىنعانى بايقالادى.

اكادەميكۆ.پ.ۆاسيلەۆ موڭعول سٶزٸنٸڭ ماعىناسى جايىندا: «مونگولىدوچينگيسوۆسكوي ەپوحي نيچەگو وبششەگو نە يمەلي س تەمي مونگولامي, نازۆانيە كوتورىح ۆسترەچاەتسيا ۆ كيتايسكيح يستوچنيكاح ۆ رازليچنىح ترانسكريپتسيياح, ي ترانسكريپتسييا مەن-گۋ, وتليچنايا وت ۆسەح پرەجنيح ي ۋپوترەبلياۆشاياسيا ۆ وتنوشەنيي مونگولوۆ چينگيس-حانا, وزناچاەت ۆ بۋكۆالنوم پەرەۆودە “پولۋچيۆشيي درەۆنەە” («مەڭگٸ». ح.ق-ت) ي ياۆلياەتسيا تولكو نازۆانيەم ديناستيي چينگيس-حانا, كوتوروە بىلو پرينياتو پوسلەدنيم ۆ پودراجانيە كيتايسكيم يمپەراتورام», (ۆ.پ. ۆاسيلەۆ, «يستورييا ي درەۆنوستي», 159-161-ب.) – دەگەنٸن كٸتابىمدا جازعان ەدٸم. سەل انىقتاپ ايتايىن – «تان تاريحتارىندا» دا, ٶزگە قىتايشا قۇجاتتاردا دا ٶزەن حالقى «مەنۋ», «مەنۆۋ» دەلٸنگەن, ال شىڭعىز حان مەملەكەتٸ, حالقى «دا مەن گۋ گو» (ۇلى مەنگۋ ەل) دەپ جازىلعان. ەكەۋٸن شاتاستىرمالىق.

1905 جىلى رەسەي يمپەريياسىنىڭ دۋماسىنا قازاق حالقىنىڭ دا ٶكٸلدەرٸ كٸرمەك بولعاندا ماركوۆ دەگەن سەناتور:«بۇلار شىڭعىز حاننىڭ, تەمٸرلاننىڭ تۇقىمدارى, اباي بولۋىمىز كەرەك!» دەگەن ەكەن. بٶتەن ەلدەر باياعىدان بٸلٸپ وتىرعان شىندىقتى  قازاقتاردىڭ ٶزٸ مويىنداعىسى كەلمەي, رۋى قييات شىڭعىز حاندى «موڭعول» دەپ ىتىرىنۋدا. ال شەتەل زەرتتەۋشٸلەرٸنە سالساق قازاق رۋلارىن (جالايىر, نايمان, كەرەي, ت.ب.) «موڭعول» دەگەنٸمەن قويماي, ەندٸ تۇڭعىس (دوڭىز) تايپاسى ەتٸپ شىعارعانىن كٶرٸپ وتىرمىز.

«ٶلٸ ريزا بولماي, تٸرٸ بايىمايدى», – دەپ اس بەرگەنٸمٸزبەن, اتا-بابالارىمىزدىڭ ارۋاعىن ريزا قىلۋداعى ەڭ ٷلكەن ساۋاپ ٸس – ولاردىڭ تاريحتا اتقارعان ەڭبەكتەرٸن ناسيحاتتاۋ, ٶزگەلەرگە يەمدەنگٸزبەۋ بولسا كەرەك. ٶزگە ەلدٸڭ باقاي-ەسەپ تاريحشىلارىنا رەنجۋ بەكەرشٸلٸك.تاريحىمىزداعى  اق-قارانى  ەۋەلٸ ٶزٸمٸز  مويىنداۋىمىز قاجەت. ەندەشە مەنٸڭ وسى تاقىرىپتاعى  پٸكٸرلەرٸم جازىلعان «عاسىرلارعا جالعاسقان جاڭساقتىق» جەنە «رۋسسكيي يازىك درەۆنەتيۋركسكيي?» اتتى كٸتاپتارىمدى (ەكەۋٸن دە 2013-2014 جج. قر عىلىم اكادەميياسىنا, قر تاريح ينستيتۋتىنا, قر پرەزيدەنتٸنە بەرگەنمٸن) تيٸستٸ عىلىم مەكەمەلەرٸ تالقىعا سالىپ, دۇرىس يا بۇرىس ەكەنٸن انىقتاپ, وقۋلىقتارعا ەنگٸزەر ۋاقىت جەتتٸ. ٶيتكەنٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلى ٸستەرٸنٸڭ شىندىعىن بٸلۋ حالقىمىزدىڭ بٷگٸنٸنە دە, كەلەشەگٸنە دە كەرەك ماڭىزدى مەسەلە.

حاسەن قوجا-تٷرك,

"جۇلدىز" جۋرنالى