Elbasymyzdyń Ult jospary – bes institýttyq reformasyn júzege asyrýdyń 100 naqty qadamynyń 57-qadamynda týristik klasterler qurýda úzdik tájiribesi bar strategiialyq investorlar tartý jaiy atap kórsetilgen. Ońtústikte týrizm baǵyty, onyń ishinde ekologiialyq týrizmniń damý qarqyny qalai? Osyǵan bailanysty Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi komitetine qarasty erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtardyń qurylýy, ondaǵy týrizm baǵytyndaǵy atqarylyp otyrǵan ister men týristerdiń kelý qarqyny týraly aitpaqpyz.
Bul oraida elimizde 2000 jyldardan beri erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtardy qurý, onyń ishinde ekologiialyq týrizmdi damytý tetikteri qolǵa alyna bastady.
Kezinde alashtyń aitýly azamaty Turar Rysqulovtyń airyqsha eńbegi, elge janashyrlyǵy men kóregendiginiń arqasynda 1926 jyldyń shilde aiynda respýblikalyq mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaq «Aqsý-Jabaǵyly» memlekettik tabiǵi qoryǵy qurylǵan. Biyl oǵan 90 jyl toldy. Qoryq aýmaǵynda búgingi kúni jaiaý júrginshilerge, atqa minip serýendeýshilerge, avtokólikpen júrip tamashalaýshylarǵa arnalǵan, talai sheteldik týristerdiń tabany tigen Taldybulaq, Jetimsai, Baibaraq, Kishi Qaiyńdy shatqaly – Úlken Qaiyńdy asýy, Kishi Qaiyńdy shatqaly – Úlken Qaiyńdy shatqaly, Úlken Qaiyńdy shatqaly – Boidaqsai shatqaly – Qyz ólgen kóli – Qasqabulaq shuqyry, Úlken Qaiyńdy shatqaly – Úlken Qaiyńdy asýy, Aqsý ózeni kanony – Aqsý ózeniniń kópiri, Aqsý ózeni kanony – Taiaqsaldy shatqaly, Kóksai shatqaly – Kóksai kóli baǵyttaryndaǵy 10 týristik soqpaq otandyq jáne sheteldik týristerge sapaly qyzmet kórsetip keledi. Bul soqpaqtar arqyly Talas Alataýy, Qarataý jáne Boraldai taýlarynyń ásem tabiǵatyn, ósimdikter dúniesin tamashalap qana qoimai, jabaiy jan-janýarlarmen jii ushyrasýǵa bolady. Atap aitqanda Tian-Shan qońyr aiýy, Sibir taý eshkisi, Tian-Shan jáne Qarataý arqarlary siiaqty ańdar osy qoryq aýmaǵyn meken etedi. Sondai-aq, qoryq keńsesinde jabaiy ań-qustarǵa arnalǵan mýzei ornalasqan.
Ótken jyly qoryq 1 471 týrist qabyldap, týristik jáne rekreatsiialyq qyzmetten 5 395 myń teńge kóleminde qarjy túsirgen. Týristerdiń ishinde elimizden ózge AQSh, Eýropa, Aziia qurlyqtarynyń birneshe memleketterinen týrister kelgen. Búgingi tańda Jabaǵyly aýylynda qoryqtyń 10 adamǵa arnalǵan qonaqúii men jeke kásipkerlerdiń qonaq-úileri jumys isteidi.
Qýantarlyq jaǵdai, 2015 jyldyń maýsym aiynda IýNESKO tarapynan «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵyna biosferalyq rezervat dárejesi berildi. «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵyn on jyldan asa basqarǵan qoryq basshysy A.Meńlibekovtiń aitýy boiynsha, kóptegen jyldar boiy joǵalyp ketken Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen qar barysy men Túrkistan sileýsini sońǵy jyldary memlekettik inspektorlarǵa ushyrasa bastaǵan.
«Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵynan keiin 2004 jylǵa deiingi seksen jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda zańdy tulǵa mártebesi bar erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtar ońtústik ólkemizde qurylmaǵan. Qazaqstan Respýblikasynyń «Qyzyl kitabyna» engen Qarataý arqary qurdymǵa ketip bara jatqan tusta, osy arqarlardy qorǵaý maqsatynda Túrkistan óńirindegi Qarataý taýynyń 34 300 gektar ýchaskesine 2004 jyly «Qarataý» memlekettik tabiǵi qoryǵy quryldy. Osylai bul da bir sheshimin tapqan is boldy. Sebebi, qoryq qurylǵan jyly qoryq aýmaǵynda arqarlar sany shamamen 38
basty qurasa, qorǵaý jáne kúzetý baǵytyndaǵy jumystardy mekeme basshysy J.Ádilbaevtyń júieli jolǵa qoiýy nátijesinde on shaqty jylda 8,5 esege kóbeiip, biylǵy jyldyń basyna 321 basty qurap otyr. Bul qoryqta da Hantaǵy-Kempirtas baǵytynda týristik soqpaq uiymdastyrylyp, jumystar atqarylýda. 2015 jyly barlyǵy 86 týrist «Qarataý» qoryǵy aýmaǵynda bolyp, tabiǵatyn tamashalaǵan. Týristik jáne rekreatsiialyq qyzmetten túsken qarjy kólemi 500 myń teńgege jetti.
Osydan keiin 2006 jyldyń aqpan aiynda oblystyń Túlkibas, Tólebi jáne Qazyǵurt aýdandarynyń taýly aýmaǵynda «Sairam-Ógem» memlekettik ulttyq tabiǵi parki quryldy. Biylǵy jyly bul parktiń qurylǵanyna on jyl toldy. On jyl kóleminde parkte týrizmdi damytýda, ǵylymi jumystar jasaý, qorǵaý kúzetý baǵyttarynda aýqymdy ister atqaryldy. Bul parkti sóz etkende, onyń qurylýyna muryndyq bolyp, on jyl kóleminde basqarǵan Jeńisbek Turǵanovtyń eleýli eńbegin atap ótý jón.
Ulttyq parktiń qoryqtarǵa qaraǵanda ereksheligi: munda shekteýli sharýashylyq aimaqtarynda belgili bir sharýashylyqpen ainalysý múmkindigi bar. Qazirgi tańda parktiń damý josparyna sáikes 34 ýchaske uzaq merzimdi jalǵa berildi. Atap aitqanda, «Altyn Dán» JShS, «East West company LTD» JShS, «Balnur» JShS, «Qasqasý Týr» JShS demalys aimaqtary, onda tek jergilikti emes sheteldik týrister de kelip taza aýamen tynystap, demalystaryn ótkizip jatady. Ótken jylǵy maýsymda barlyǵy 15 764 adam týristik rekreatsiialyq maqsatta park aýmaǵynda bolǵan. Aqyly qyzmetten 15930,7 myń teńge qarjy túsirilgen.
Park aýmaǵynda búgingi tańda Maqpal kóli, Ógem aýyly – Sýsińgen kóli, Sazan ata ózeni boiyndaǵy petroglifter, Sairamsý kóli, Saryaiǵyr ózeni – Sýsińgen kóli, Boztorǵai jylǵalary, Sairamsý ózeni – Vladislav shyńy – Sairamsý ózeni, Qasqasý ózeni – Sýsińgen kóli, Saryaiǵyr ózeni boiyndaǵy shatqal, Qus bazary týristik baǵyttary jumys jasap keledi.
Respýblikalyq mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtardan ózge jergilikti mańyzǵa ie Syrdariia-Túrkistan memlekettik óńirlik tabiǵi parki 2012 jyly quryldy. Óńirlik park aýmaǵynda da Boraldai shatqaly – Tura jartasy, Shuqyrshaq sarqyramasy, Buqar buǵylary týristik soqpaqtary ashylǵan. Túrkistan qalasy aýmaǵyndaǵy Buqar buǵylary soqpaǵymen serýendeý barysynda park filialynyń Syrdariia ózeni jaǵalaýynan buqar buǵylaryn kezdestirip, tamashalaýǵa bolady. Bul buǵylar kezinde Túrkistannyń 1500 jyldyq toiyna Elbasy N.Nazarbaevtyń tartqan úlken tartýy bolatyn. Búgingi kúni buǵylar sany kóbeiip júzden asyp otyr.
Osy jerde taǵy bir aita ketetin jaǵdai, Elbasynyń bastamasymen Astana mańynda qurylǵan «Jasyl aimaq» beldeýi ońtústik óńirinde de jalǵasyn taýyp, Shymkent qalasy mańyndaǵy «Jasyl aimaq» beldeýi 6 000 gektarǵa jýyqtap keledi. Budan bólek, Qostura – Tuttybulaq qoinaýy – Qasqabastaý – Moinaq ótkeli – Boraldai shatqaly, Qarajan taýy – Orta Súńgi shatqaly, Aiaq Súńgi ózeni – Aiaq Súńgi shatqaly, Shardara sý qoimasy mańy – Baiyrqum kópiri týristik marshrýttary bekitilgen.
Óńirlik park qurylǵanǵa deiingi osy aýmaqtarda qyzmetterin atqaryp kelgen 13 ańshylyq alqap qyzmetterin toqtatyp, búgingi kúnde ol jerlerde týrizm baǵytynda birshama jumystar atqarylýda. Atap aitqanda, 9 ýchaske týristik jáne rekreatsiialyq maqsatta uzaq merzimdi jalǵa berildi. Ótken jyly park aýmaǵynda 2 184 azamat bolǵan. Týristik qyzmetten túsken qarjy kólemi 1 831 myń teńge.
Jalpy alǵanda ótken jyly oblystaǵy erekshe qorǵalatyn tabiǵa aýmaqtarǵa kelýshilerdiń sany 19 505 adamdy qurap, týristik jáne rekreatsiialyq qyzmetterden 23 mln teńgeden astam qarjy túsirilgen. Biylǵy jyldyń 9 aiynda tabiǵi aýmaqtardy tamashalaýǵa kelgen týrister sany 20 470 azamatty qurap, 16 mln-nan astam qarjy biýdjetke quiyldy.
Áli de ólkemizde týrizmdi damytý maqsatynda qyrýar jumystar jasaýdy qajet etedi. Sondyqtan, ońtústik óńirinde týrizm indýstriiasymen jáne rekreatsiialyq qyzmettermen ainalysatyn uiymdardy bir jerge toǵystyrý, úzdik investorlar tarta otyryp týristik klasterler qurý – sala mamandarynyń basty mindeti.
Memleket basshysynyń 2013 jylǵy 30 mamyrdaǵy №577 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblikasynyń «Jasyl ekonomikaǵa kóshý» tujyrymdamasynyń ekojúielerdi tiimdi basqarý jáne saqtaý bóliginde orman, balyq sharýashylyǵymen birge tiri tabiǵatty keshendi basqarý men ekologiialyq týrizm máseleleri qaralǵan bolatyn. Onda Qazaqstanda ekologiialyq týrizmniń, onyń ishinde infraqurylymnyń qarqyndy damyp kele jatqandyǵy, sonymen birge, ekotýrizm landshaftarynyń saqtalýyna basa kóńil bólý kórsetilgen.
Sóitip, biz Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ulttyq parkteri men qoryqtary jaily sóz ettik. Otanymyzdyń osyndai bailyǵy turǵanda kóptegen qaltaly azamattarymyz ózge memleketterdiń ekotýrizmine qarjy quiyp jatady. Shyntýaityna kelgende, bizdiń jerimizdiń tabiǵaty álemdegi maqtaýly elderdiń ǵajaiyptarynan esh kem túspeidi. Ózimizdiń ekotýrizmdi damytý – elimizdiń keleshegine salynǵan zor investitsiia ekendigin azamattarymyz umytpasa eken.
Muhiddin AIaZOV,
Ońtústik Qazaqstan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne
janýarlar dúniesi aýmaqtyq inspektsiiasynyń basshysy
ShYMKENT
.jpeg)