ەلباسىمىزدىڭ ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىنىڭ 57-قادامىندا تۋريستٸك كلاستەرلەر قۇرۋدا ٷزدٸك تەجٸريبەسٸ بار ستراتەگييالىق ينۆەستورلار تارتۋ جايى اتاپ كٶرسەتٸلگەن. وڭتٷستٸكتە تۋريزم باعىتى, ونىڭ ٸشٸندە ەكولوگييالىق تۋريزمنٸڭ دامۋ قارقىنى قالاي? وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ كوميتەتٸنە قاراستى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرىلۋى, ونداعى تۋريزم باعىتىنداعى اتقارىلىپ وتىرعان ٸستەر مەن تۋريستەردٸڭ كەلۋ قارقىنى تۋرالى ايتپاقپىز.
بۇل ورايدا ەلٸمٸزدە 2000 جىلداردان بەرٸ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋ, ونىڭ ٸشٸندە ەكولوگييالىق تۋريزمدٸ دامىتۋ تەتٸكتەرٸ قولعا الىنا باستادى.
كەزٸندە الاشتىڭ ايتۋلى ازاماتى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەگٸ, ەلگە جاناشىرلىعى مەن كٶرەگەندٸگٸنٸڭ ارقاسىندا 1926 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق «اقسۋ-جاباعىلى» مەملەكەتتٸك تابيعي قورىعى قۇرىلعان. بيىل وعان 90 جىل تولدى. قورىق اۋماعىندا بٷگٸنگٸ كٷنٸ جاياۋ جٷرگٸنشٸلەرگە, اتقا مٸنٸپ سەرۋەندەۋشٸلەرگە, اۆتوكٶلٸكپەن جٷرٸپ تاماشالاۋشىلارعا ارنالعان, تالاي شەتەلدٸك تۋريستەردٸڭ تابانى تيگەن تالدىبۇلاق, جەتٸمساي, بايباراق, كٸشٸ قايىڭدى شاتقالى – ٷلكەن قايىڭدى اسۋى, كٸشٸ قايىڭدى شاتقالى – ٷلكەن قايىڭدى شاتقالى, ٷلكەن قايىڭدى شاتقالى – بويداقساي شاتقالى – قىز ٶلگەن كٶلٸ – قاسقابۇلاق شۇقىرى, ٷلكەن قايىڭدى شاتقالى – ٷلكەن قايىڭدى اسۋى, اقسۋ ٶزەنٸ كانونى – اقسۋ ٶزەنٸنٸڭ كٶپٸرٸ, اقسۋ ٶزەنٸ كانونى – تاياقسالدى شاتقالى, كٶكساي شاتقالى – كٶكساي كٶلٸ باعىتتارىنداعى 10 تۋريستٸك سوقپاق وتاندىق جەنە شەتەلدٸك تۋريستەرگە ساپالى قىزمەت كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بۇل سوقپاقتار ارقىلى تالاس الاتاۋى, قاراتاۋ جەنە بورالداي تاۋلارىنىڭ ەسەم تابيعاتىن, ٶسٸمدٸكتەر دٷنيەسٸن تاماشالاپ قانا قويماي, جابايى جان-جانۋارلارمەن جيٸ ۇشىراسۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا تيان-شان قوڭىر ايۋى, سٸبٸر تاۋ ەشكٸسٸ, تيان-شان جەنە قاراتاۋ ارقارلارى سيياقتى اڭدار وسى قورىق اۋماعىن مەكەن ەتەدٸ. سونداي-اق, قورىق كەڭسەسٸندە جابايى اڭ-قۇستارعا ارنالعان مۋزەي ورنالاسقان.
ٶتكەن جىلى قورىق 1 471 تۋريست قابىلداپ, تۋريستٸك جەنە رەكرەاتسييالىق قىزمەتتەن 5 395 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە قارجى تٷسٸرگەن. تۋريستەردٸڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدەن ٶزگە اقش, ەۋروپا, ازييا قۇرلىقتارىنىڭ بٸرنەشە مەملەكەتتەرٸنەن تۋريستەر كەلگەن. بٷگٸنگٸ تاڭدا جاباعىلى اۋىلىندا قورىقتىڭ 10 ادامعا ارنالعان قوناقٷيٸ مەن جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ قوناق-ٷيلەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ.
قۋانتارلىق جاعداي, 2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا يۋنەسكو تاراپىنان «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنا بيوسفەرالىق رەزەرۆات دەرەجەسٸ بەرٸلدٸ. «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىن ون جىلدان اسا باسقارعان قورىق باسشىسى ا.مەڭلٸبەكوۆتٸڭ ايتۋى بويىنشا, كٶپتەگەن جىلدار بويى جوعالىپ كەتكەن قازاقستاننىڭ «قىزىل كٸتابىنا» ەنگەن قار بارىسى مەن تٷركٸستان سٸلەۋسٸنٸ سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتٸك ينسپەكتورلارعا ۇشىراسا باستاعان.
«اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنان كەيٸن 2004 جىلعا دەيٸنگٸ سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا زاڭدى تۇلعا مەرتەبەسٸ بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار وڭتٷستٸك ٶلكەمٸزدە قۇرىلماعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قىزىل كٸتابىنا» ەنگەن قاراتاۋ ارقارى قۇردىمعا كەتٸپ بارا جاتقان تۇستا, وسى ارقارلاردى قورعاۋ ماقساتىندا تٷركٸستان ٶڭٸرٸندەگٸ قاراتاۋ تاۋىنىڭ 34 300 گەكتار ۋچاسكەسٸنە 2004 جىلى «قاراتاۋ» مەملەكەتتٸك تابيعي قورىعى قۇرىلدى. وسىلاي بۇل دا بٸر شەشٸمٸن تاپقان ٸس بولدى. سەبەبٸ, قورىق قۇرىلعان جىلى قورىق اۋماعىندا ارقارلار سانى شامامەن 38
باستى قۇراسا, قورعاۋ جەنە كٷزەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى مەكەمە باسشىسى ج.ەدٸلباەۆتىڭ جٷيەلٸ جولعا قويۋى نەتيجەسٸندە ون شاقتى جىلدا 8,5 ەسەگە كٶبەيٸپ, بيىلعى جىلدىڭ باسىنا 321 باستى قۇراپ وتىر. بۇل قورىقتا دا حانتاعى-كەمپٸرتاس باعىتىندا تۋريستٸك سوقپاق ۇيىمداستىرىلىپ, جۇمىستار اتقارىلۋدا. 2015 جىلى بارلىعى 86 تۋريست «قاراتاۋ» قورىعى اۋماعىندا بولىپ, تابيعاتىن تاماشالاعان. تۋريستٸك جەنە رەكرەاتسييالىق قىزمەتتەن تٷسكەن قارجى كٶلەمٸ 500 مىڭ تەڭگەگە جەتتٸ.
وسىدان كەيٸن 2006 جىلدىڭ اقپان ايىندا وبلىستىڭ تٷلكٸباس, تٶلەبي جەنە قازىعۇرت اۋداندارىنىڭ تاۋلى اۋماعىندا «سايرام-ٶگەم» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸ قۇرىلدى. بيىلعى جىلى بۇل پاركتٸڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولدى. ون جىل كٶلەمٸندە پاركتە تۋريزمدٸ دامىتۋدا, عىلىمي جۇمىستار جاساۋ, قورعاۋ كٷزەتۋ باعىتتارىندا اۋقىمدى ٸستەر اتقارىلدى. بۇل پاركتٸ سٶز ەتكەندە, ونىڭ قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ, ون جىل كٶلەمٸندە باسقارعان جەڭٸسبەك تۇرعانوۆتىڭ ەلەۋلٸ ەڭبەگٸن اتاپ ٶتۋ جٶن.
ۇلتتىق پاركتٸڭ قورىقتارعا قاراعاندا ەرەكشەلٸگٸ: مۇندا شەكتەۋلٸ شارۋاشىلىق ايماقتارىندا بەلگٸلٸ بٸر شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. قازٸرگٸ تاڭدا پاركتٸڭ دامۋ جوسپارىنا سەيكەس 34 ۋچاسكە ۇزاق مەرزٸمدٸ جالعا بەرٸلدٸ. اتاپ ايتقاندا, «التىن دەن» جشس, «East West company LTD» جشس, «Balnur» جشس, «قاسقاسۋ تۋر» جشس دەمالىس ايماقتارى, وندا تەك جەرگٸلٸكتٸ ەمەس شەتەلدٸك تۋريستەر دە كەلٸپ تازا اۋامەن تىنىستاپ, دەمالىستارىن ٶتكٸزٸپ جاتادى. ٶتكەن جىلعى ماۋسىمدا بارلىعى 15 764 ادام تۋريستٸك رەكرەاتسييالىق ماقساتتا پارك اۋماعىندا بولعان. اقىلى قىزمەتتەن 15930,7 مىڭ تەڭگە قارجى تٷسٸرٸلگەن.
پارك اۋماعىندا بٷگٸنگٸ تاڭدا ماقپال كٶلٸ, ٶگەم اۋىلى – سۋسٸڭگەن كٶلٸ, سازان اتا ٶزەنٸ بويىنداعى پەتروگليفتەر, سايرامسۋ كٶلٸ, سارىايعىر ٶزەنٸ – سۋسٸڭگەن كٶلٸ, بوزتورعاي جىلعالارى, سايرامسۋ ٶزەنٸ – ۆلاديسلاۆ شىڭى – سايرامسۋ ٶزەنٸ, قاسقاسۋ ٶزەنٸ – سۋسٸڭگەن كٶلٸ, سارىايعىر ٶزەنٸ بويىنداعى شاتقال, قۇس بازارى تۋريستٸك باعىتتارى جۇمىس جاساپ كەلەدٸ.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردان ٶزگە جەرگٸلٸكتٸ ماڭىزعا يە سىردارييا-تٷركٸستان مەملەكەتتٸك ٶڭٸرلٸك تابيعي پاركٸ 2012 جىلى قۇرىلدى. ٶڭٸرلٸك پارك اۋماعىندا دا بورالداي شاتقالى – تۇرا جارتاسى, شۇقىرشاق سارقىراماسى, بۇقار بۇعىلارى تۋريستٸك سوقپاقتارى اشىلعان. تٷركٸستان قالاسى اۋماعىنداعى بۇقار بۇعىلارى سوقپاعىمەن سەرۋەندەۋ بارىسىندا پارك فيليالىنىڭ سىردارييا ٶزەنٸ جاعالاۋىنان بۇقار بۇعىلارىن كەزدەستٸرٸپ, تاماشالاۋعا بولادى. بۇل بۇعىلار كەزٸندە تٷركٸستاننىڭ 1500 جىلدىق تويىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تارتقان ٷلكەن تارتۋى بولاتىن. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇعىلار سانى كٶبەيٸپ جٷزدەن اسىپ وتىر.
وسى جەردە تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جاعداي, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن استانا ماڭىندا قۇرىلعان «جاسىل ايماق» بەلدەۋٸ وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸندە دە جالعاسىن تاۋىپ, شىمكەنت قالاسى ماڭىنداعى «جاسىل ايماق» بەلدەۋٸ 6 000 گەكتارعا جۋىقتاپ كەلەدٸ. بۇدان بٶلەك, قوستۇرا – تۇتتىبۇلاق قويناۋى – قاسقاباستاۋ – مويناق ٶتكەلٸ – بورالداي شاتقالى, قاراجان تاۋى – ورتا سٷڭگٸ شاتقالى, اياق سٷڭگٸ ٶزەنٸ – اياق سٷڭگٸ شاتقالى, شاردارا سۋ قويماسى ماڭى – بايىرقۇم كٶپٸرٸ تۋريستٸك مارشرۋتتارى بەكٸتٸلگەن.
ٶڭٸرلٸك پارك قۇرىلعانعا دەيٸنگٸ وسى اۋماقتاردا قىزمەتتەرٸن اتقارىپ كەلگەن 13 اڭشىلىق القاپ قىزمەتتەرٸن توقتاتىپ, بٷگٸنگٸ كٷندە ول جەرلەردە تۋريزم باعىتىندا بٸرشاما جۇمىستار اتقارىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, 9 ۋچاسكە تۋريستٸك جەنە رەكرەاتسييالىق ماقساتتا ۇزاق مەرزٸمدٸ جالعا بەرٸلدٸ. ٶتكەن جىلى پارك اۋماعىندا 2 184 ازامات بولعان. تۋريستٸك قىزمەتتەن تٷسكەن قارجى كٶلەمٸ 1 831 مىڭ تەڭگە.
جالپى العاندا ٶتكەن جىلى وبلىستاعى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعا اۋماقتارعا كەلۋشٸلەردٸڭ سانى 19 505 ادامدى قۇراپ, تۋريستٸك جەنە رەكرەاتسييالىق قىزمەتتەردەن 23 ملن تەڭگەدەن استام قارجى تٷسٸرٸلگەن. بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىندا تابيعي اۋماقتاردى تاماشالاۋعا كەلگەن تۋريستەر سانى 20 470 ازاماتتى قۇراپ, 16 ملن-نان استام قارجى بيۋدجەتكە قۇيىلدى.
ەلٸ دە ٶلكەمٸزدە تۋريزمدٸ دامىتۋ ماقساتىندا قىرۋار جۇمىستار جاساۋدى قاجەت ەتەدٸ. سوندىقتان, وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸندە تۋريزم يندۋستريياسىمەن جەنە رەكرەاتسييالىق قىزمەتتەرمەن اينالىساتىن ۇيىمداردى بٸر جەرگە توعىستىرۋ, ٷزدٸك ينۆەستورلار تارتا وتىرىپ تۋريستٸك كلاستەرلەر قۇرۋ – سالا ماماندارىنىڭ باستى مٸندەتٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2013 جىلعى 30 مامىرداعى №577 جارلىعىمەن بەكٸتٸلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا كٶشۋ» تۇجىرىمداماسىنىڭ ەكوجٷيەلەردٸ تيٸمدٸ باسقارۋ جەنە ساقتاۋ بٶلٸگٸندە ورمان, بالىق شارۋاشىلىعىمەن بٸرگە تٸرٸ تابيعاتتى كەشەندٸ باسقارۋ مەن ەكولوگييالىق تۋريزم مەسەلەلەرٸ قارالعان بولاتىن. وندا قازاقستاندا ەكولوگييالىق تۋريزمنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە ينفراقۇرىلىمنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعى, سونىمەن بٸرگە, ەكوتۋريزم لاندشافتارىنىڭ ساقتالۋىنا باسا كٶڭٸل بٶلۋ كٶرسەتٸلگەن.
سٶيتٸپ, بٸز وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلتتىق پاركتەرٸ مەن قورىقتارى جايلى سٶز ەتتٸك. وتانىمىزدىڭ وسىنداي بايلىعى تۇرعاندا كٶپتەگەن قالتالى ازاماتتارىمىز ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ ەكوتۋريزمٸنە قارجى قۇيىپ جاتادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدٸڭ تابيعاتى ەلەمدەگٸ ماقتاۋلى ەلدەردٸڭ عاجايىپتارىنان ەش كەم تٷسپەيدٸ. ٶزٸمٸزدٸڭ ەكوتۋريزمدٸ دامىتۋ – ەلٸمٸزدٸڭ كەلەشەگٸنە سالىنعان زور ينۆەستيتسييا ەكەندٸگٸن ازاماتتارىمىز ۇمىتپاسا ەكەن.
مۇحيددين ايازوۆ,
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جەنە
جانۋارلار دٷنيەسٸ اۋماقتىق ينسپەكتسيياسىنىڭ باسشىسى
شىمكەنت
.jpeg)