Qazaqstan halyqty áleýmettik qorǵaýmen qamtý deńgeii boiynsha Ortalyq Aziia elderi arasynda birinshi orynda tur. Halyqaralyq eńbek uiymynyń málimetinshe, bul kórsetkish 94,3%-dy quraidy. Sonymen qatar 2027 jyldan bastap elde keibir járdemaqylardy taǵaiyndaý tártibi ózgeredi – áleýmettik qoldaý kórsetý kezinde otbasylardyń materialdyq jaǵdaiy eskeriletin bolady.
Aita keteiik, 2027 jyldan bastap Qazaqstanda birqatar áleýmettik tólemder otbasynyń ál-aýqat deńgeiine qarai taǵaiyndalady. Iaǵni jaǵdaiy jaqsy azamattar keibir járdemaqylardy ala almaýy múmkin. Ózgeristiń negizgi maqsaty – memlekettik kómekti shyn máninde muqtaj azamattarǵa baǵyttaý.
Qazaqstan áleýmettik qorǵaýmen qamtý boiynsha kórshi elderden alda
Halyqaralyq eńbek uiymynyń (HEU) sońǵy derekterine sáikes, Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy bes eldiń ishinde halyqty áleýmettik qorǵaýmen qamtý deńgeii boiynsha birinshi orynda tur.
Qazaqstanda bul kórsetkish 94,3% deńgeiinde.
Salystyrý úshin aitsaq, Ózbekstanda bul kórsetkish 56%, Qyrǵyzstanda – 42,9%, Túrikmenstanda – 42,7%, al Tájikstanda – 34,1%.
Bul kórsetkish tek aqshalai áleýmettik tólem alatyn azamattardy ǵana emes, áleýmettik saqtandyrý júiesine jarna aýdaratyn adamdardy da qamtidy.
Osylaisha, 94,3% kórsetkishi áleýmettik qorǵaý júiesiniń azamattardy qanshalyqty keń kólemde qamtitynyn kórsetedi.
Taǵy bir mańyzdy kórsetkish – BUU Damý baǵdarlamasy (BUUDB) esepteitin adam damýy indeksi.
BUUDB derekterine sáikes, Qazaqstan 0,837 indeksimen 193 el men aýmaqtyń ishinde 60-orynda tur.
Bul – Ortalyq Aziiadaǵy eń joǵary kórsetkish.
Onyń ústine Qazaqstan adam damýy deńgeii óte joǵary memleketter sanatyna kiretin óńirdegi jalǵyz el bolyp qalyp otyr.
Indeksti esepteý kezinde úsh negizgi faktor eskeriledi: ómir súrý uzaqtyǵy, bilim deńgeii jáne halyqtyń tabysy.
Bul derekter Qazaqstannyń óńirdegi basqa memlekettermen salystyrǵandaǵy ornyn kórsetedi. Alaida halyqaralyq reitingterdegi joǵary kórsetkishter áleýmettik salada másele joq degendi bildirmeidi. Sondyqtan qol jetkizilgen nátijelerdi saqtap, halyqty qoldaý júiesin odan ári damytý mańyzdy mindetterdiń biri bolyp qala beredi.
Memlekettik kómek kimderge beriledi?
Halyqaralyq uiymdar áleýmettik tólemderdiń qanshalyqty nysanaly túrde bólinetinine de erekshe nazar aýdarady.
Dúniejúzilik banktiń baǵalaýynsha, Qazaqstandaǵy ataýly áleýmettik kómekti (AÁK) alýshylar men olardyń otbasy músheleriniń 82,5%-y eldegi tabysy eń tómen 20% turǵyndardyń qataryna kiredi.
Bul ataýly áleýmettik kómektiń negizinen tabysy tómen azamattarǵa beriletinin kórsetedi.
Alaida 2027 jylǵa josparlanǵan ózgerister járdemaqylardyń keńirek tobyna áser etedi. Olardy taǵaiyndaý kezinde otbasylardyń materialdyq jaǵdaiy eskerilip, eń aldymen qarjylyq qiyndyq kórip otyrǵan azamattarǵa qoldaý kórsetý kózdelip otyr.
Járdemaqy taǵaiyndaý kezinde neni eskerý mańyzdy?
Jańa tártipke kóshý barysynda úsh másele erekshe mańyzǵa ie bolady: otbasylar týraly derekterdiń naqtylyǵy, ózgerister jónindegi aqparattyń qoljetimdiligi jáne sheshimderdi qaita qaraý múmkindigi.
Birinshi másele – otbasynyń materialdyq jaǵdaiyn dál baǵalaý.
Muqtajdyq deńgeiin anyqtaý kezinde tek tabys pen múlikti ǵana emes, naqty ómirlik jaǵdailardy da eskerý mańyzdy.
Mysaly, bir tabysqa qansha adam kún kórip otyrǵanyn, otbasy qarajatynyń qansha bóligi emdelýge jumsalatynyn jáne turaqty kútimdi qajet etetin týystarynyń bar-joǵyn nazarǵa alý qajet.
Turǵyn úidiń nemese avtokóliktiń bolýy árdaiym otbasynyń kúndelikti shyǵyndardy óteýge jetkilikti qarajaty bar degen sóz emes.
Sondai-aq azamattardyń materialdyq jaǵdaiy týraly málimetterdi ýaqtyly jańartyp otyrý mańyzdy. Otbasynyń qarjylyq ahýaly qysqa merzimde ózgerýi múmkin, sondyqtan eski derekter negizinde qabyldanǵan sheshimder olardyń naqty jaǵdaiyn kórsetpeýi múmkin.
Ekinshi másele – túsinikti ári ashyq erejeler.
Árbir otbasy ózine qandai ózgerister áser etetinin, járdemaqy taǵaiyndaý týraly sheshim qandai derekterge súienip qabyldanatynyn jáne qandai kómekke úmit arta alatynyn aldyn ala bilýi kerek.
Bul ásirese áleýmettik tólemderdi otbasy biýdjetiniń bir bóligi retinde josparlap otyrǵan azamattar úshin mańyzdy. Ózgerister týraly aldyn ala habarlaý jańa tártip engizilgennen keiin tabystarynyń qalai ózgerýi múmkin ekenin túsinýge múmkindik beredi.
Úshinshi másele – qateni jedel túzetý múmkindigi.
Materialdyq jaǵdaidy baǵalaý kezinde azamattardyń tarapynan da, aqparattyq júielerde de qate ketýi múmkin.
Mysaly, memlekettik bazalarda qate málimetter saqtalýy nemese otbasy ál-aýqat deńgeii boiynsha basqa sanatqa qatelesip engizilýi múmkin.
Mundai jaǵdaida azamattar sheshimdi qaita qaratýǵa artyq kedergilersiz qol jetkize alýy tiis. Qatelikterdi túzetý túrli mekemelerge uzaq ýaqyt júginýdi talap etpeýi mańyzdy.
Osylaisha, halyqaralyq kórsetkishter Qazaqstanda halyqty áleýmettik qorǵaý júiesi keń aýqymda qamtylǵanyn jáne eldiń adam damýy indeksi boiynsha óńirde joǵary oryn alatynyn kórsetedi. Al aldaǵy ózgerister birqatar járdemaqyny bólýdi anaǵurlym nysanaly etýge baǵyttalǵan.
