Syr tunǵan Syr eli jaily sońǵy júzjyldyqtarǵa qatysty áńgime qozǵai qalsaq, Keńes ókimeti kezinde agrarlyq sektorǵa negizdelgen aimaqtyń aldymen aq kúrishi aitylady. Oblys jeriniń deni shóleitti bolǵandyqtan jergilikti turǵyndar atakásip mal sharýashylyǵyn da jaqsy damytty. Dei tursaq ta, bul óńirdegi negizgi qos sala da memlekettiń qoldaýyna muqtaj bolatyn. Ýaqyt kóshi ornynda turǵan ba? Egemendik alyp, etek-jeńimizdi jinaǵan shaqta naryq zańy óz talaptaryn qoia bastady. Óńir ekonomikasyn órkendetýdiń endi shyn mánindegi qajettiligi týdy. Ótken ǵasyrdyń sońyn ala Turan oipatynan Qumkól kesheni ashyldy. «Munaily eldiń muńy joq» degendei, qara altyn aimaqtyń áleýetin arttyryp, oblysty elimizdegi munai óndirýshi aldyńǵy bestikke qosty. Alaida, álemdegi almaǵaiyp ahýal munai baǵasynyń kúrt tómendeýine alyp kelip, ekonomikany alǵa aparýdyń ózge tetikterin qarastyrýǵa májbúrledi. Búgingi táýelsiz eldiń baǵy da bolar, keńestik kezeńde Syr boiyndaǵy qart Qarataýdyń qutty qoinaýy azdy-kópti zerttelse de, ony indetip igerý qolǵa alyna qoiǵan joq edi. Osy kúni málim bolǵan derekterge súiensek, Syr boiyndaǵy qazba bailyqta qisap joq deýge keledi. Ekonomikany ártaraptandyrý indýstriialyq jobalardy iske qosý arqyly júzege asatyny belgili ǵoi. Bul baǵytta Qyzylorda oblysynda da keshendi sharalar qolǵa alynýda. Áńgime ózegin osy jerden órbitip kórsek…
Aldymen ótkenge kóz jiberip shirek ǵasyr ishinde atqarylǵan isterge az-kem toqtalyp keter bolsaq, ónerkásip óndirisiniń úlesi boiynsha jalpy ishki ónim sońǵy 25 jyl ishinde 3 paiyzdan 48,9 paiyzǵa ósken. Sonaý táýelsizdik alǵan 1991 jyly 2,1 million teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirilgen bolsa, ótken jyly onyń kólemi 600,8 milliard teńgege jetti. Jas memleketimizdiń túrli qiyndyqtar men daǵdarystardy bastan ótkergenin qaperge alsaq, bul kórsetkishter óńirdiń qaryshtap damyǵanyn aiǵaqtai alady.
Negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiia on segiz jyl buryn 16,4 milliard teńgeni qurasa, byltyrǵy jyly 237,0 milliard teńgege ósti nemese 14 esege artty. Osy jyldarda oblys boiynsha jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim 1991 jyly – 2,7 myń teńgeden, 2015 jyly – 1 619,2 myń teńgege deiin jetti.
Biz búgingi tańda naqty atqarylyp jatqan jumystardyń jai-japsaryn oblystyq indýstriialyq-innovatsiialyq damý basqarmasynyń basshysy Rinat Sultangereevke jolyǵyp, jobalardy úilestirýshi basqarma jumysy jaily bilgen edik.
– Aldymen indýstriialandyrý baǵdarlamasynyń birinshi besjyldyǵy aiasynda atqarylǵan aýqymdy isterge toqtalyp óteiin, – dedi ol. – Birinshi bes jylda oblysta investitsiia kólemi 82 milliard teńge quraityn 17 joba iske asyrylyp, 1 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. Nátijesinde oblystyń áleýmettik-ekonomikalyq damýynda mańyzy bar, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa aitarlyqtai úlesin qosyp, jańa jumys oryndaryn qurýǵa yqpal jasaǵan oblys kóleminde buryn-sońdy bolmaǵan jańa óndiris oryndary men jańa ónim túrleri paida boldy. Atap aitqanda, 660 basqa arnalǵan taýarly-sút fermasy, Qyzylorda qalasy halqy men kásiporyndaryn kógildir otynmen qamtamasyz etetin mekemeler, oblystyń elektr qýatyna táýeldiligin tómendetýge yqpal etken elektr energiiasyn óndiretin kásiporyndar, himiia ónerkásibin qalyptastyrǵan – kúkirt qyshqyly men himiialyq reagent óndiretin zaýyttar jáne basqa da nysandar boi kóterdi. Indýstriialandyrýdyń birinshi besjyldyǵy Memleket basshysynyń qatysýymen 2014 jyldyń jeltoqsan aiynda jalpyulttyq telekópirde qorytyndylanyp, óz baǵasyn aldy. Nátijesinde kásipkerlik salasynda ótkizilgen konkýrstar boiynsha bizdiń oblystyń 2 kásiporny jeńimpaz atandy. Olar, «Qazaqstannyń úzdik taýary» konkýrsynda «Úzdik azyq-túlik ónimderin óndiretin kásiporyn» nominatsiiasy boiynsha indýstriialandyrý baǵdarlamasynyń qatysýshysy – «RZA» AQ jeńimpaz atansa, biznestiń jaýapkershiligin baǵalaityn «Paryz» konkýrsynda «QazGerMunai» BK» JShS gran-pridi utyp aldy. Jalpy alǵanda, indýstriialandyrý baǵdarlamasy óńdeý ónerkásibiniń oblys ekonomikasyndaǵy úlesin arttyrýǵa oń yqpal etti.
Basqarma basshysynyń aitýynsha, indýstriialandyrý baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵy aiasynda oblysta 2019 jylǵa deiin investitsiia kólemi 387 milliard teńgeni quraityn 50 jobany iske asyrý kútilip otyr. Bul jobalar arqaýynda barlyǵy 5 myńnan asa jumys orny ashylatyn bolady. Olardyń ishinde búgingi kúnge deiin quny 2,4 milliard teńgeni quraityn 8 joba iske qosylyp, jańa ónim túrleri – qurama-jem, metanmen avtokólikti jabdyqtaý stansasy, úi qurylysy kombinaty iske qosyldy.
Onyń ishinde ótken jyldyń jeltoqsan aiynda Memleket basshysynyń qatysýymen ótken telekópirde «RMZ Shapaǵat» JShS Germaniianyń «Weiller» kompaniiasynyń qural-jabdyǵy paidalanylǵan úi qurylysy kombinatyn iske qosty.
Aldaǵy ýaqytta investitsiialyq jobalardy júzege asyrý baǵytyndaǵy jumys – oblystyń áleýmettik-ekonomikalyq damýy úshin ǵana emes, jalpy respýblika úshin mańyzdy, eksporttyq múmkindigi bar iri jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Bir ǵana qurylys indýstriiasynda shyny zaýytymen qosa 2 tsement zaýyty salynady. Naqty ýaqytta shyny zaýytynyń qurylys alańyna Eýropadan shyny balqytý peshi, otqa tózimdi materialdar jetkizildi. Jyl sońyna deiin 700-dei konteinermen qural-jabdyqtar keletin bolady. Qazir 179 konteiner, iaǵni 26 paiyzy aldyrylyp, qurylys jumystaryna 300-dei adam tartylǵan.
Qarataý qoinaýyn igerý maqsatynda metallýrgiia salasynda «Balasaýysqandyq» kenishinde vanadii jáne «Shalqiia» kenishinde qorǵasyn-myrysh óndirý zaýyttaryn iske qosý josparda tur. Ken ornyndaǵy qor esebi boiynsha «Shalqiia» álemdegi eń iri kenishter qataryna jatady. Zerttelgen ken qory 120 million tonna bolsa, onyń ishinde 6,5 million tonna myrysh jáne 1,7 million tonna qorǵasynnyń qory bar. Biylǵy jyldyń mamyr aiynan bastap ken baiytý kombinatynyń qurylysy men qýaty 80 MVt-tyq gaztýrbinaly elektr stansasynyń qurylys jobasy júzege asyryla bastady. Josparǵa sáikes, birinshi kezeńdegi ken baiytý fabrikasy 2018 jyly iske qosylatyn bolady.
Syrdyń ekonomikasyna serpin beretin kelesi joba – «Balasaýysqandyq» vanadii kenishin igerý jobasy. Esepti merzimde óndirilgen metavanadat ammonii ónimin ótkizýge uzaq merzimdi kelisimshart jasaý úshin AQSh, Taivan, Resei elderine 20 tonnadan alǵashqy tájiribelik ónim joldandy.
Aimaqta tuzdyń asa mol qory bar. Demek, shikizat ózimizden. Soǵan orai himiia salasynda kaltsiilendirgen soda men molibden totyǵyn shyǵarý zaýyty salynady. Buǵan qosa, munai-gaz salasynda munai men gaz óńdeý zaýyttary iske qosylatyn bolady. Taiaý jyldary-aq júzege asatyn jobalar aiasynda jergilikti myńdaǵan turǵyndar osy kásiporyndardan nápaqalaryn aiyrady.
Ras, syrt kózge óńirden investorlar qyzyǵarlyqtai kózge uryp turǵan eshteńe joq ta siiaqty. Degenmen, alys-jaqyn sheteldik investorlardyń Syr boiynan jii tabylýy aimaq basshysy Qyrymbek Kósherbaevtyń jumysty joǵary deńgeide úilestire bilýinde jatqanyn joqqa shyǵara almaisyń. Biylǵy jyldyń sáýir aiynda Memleket basshysynyń Iranǵa resmi sapary aiasynda Qyzylorda oblysy ákimdigi ekonomikalyq sipattaǵy 6 kelisim men memorandýmǵa qol qoiyp qaitty. Odan bólek maýsym aiynda Qytai Halyq Respýblikasynyń Tsziansi provintsiiasynyń vitse-gýbernatory bastaǵan quramynda 40-tan astam túrli investitsiialyq kompaniialar men biznes ókilderi bar delegatsiia oblysqa arnaiy shaqyrtyldy. Nátijesinde quny 450,5 million AQSh dollaryn quraityn ózara yntymaqtastyq baǵytyndaǵy 13 memorandýmǵa qol qoiyldy.
Tamyz aiynda Vetnam Sotsialistik Respýblikasynyń Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Doan Thi Sýan Hien hanym oblysta issaparmen boldy. Ol aimaqtyń investitsiialyq múmkindikterimen jáne investitsiia qajet etetin jobalarymen tanysyp, biznesmendermen kezdesti. Nátijesinde Vetnam elshiligine investitsiia qajet etetin oblystyń investitsiialyq jobalary usynyldy. Biylǵy jyldyń qyrkúiek aiynda Astana qalasynda ótetin Qazaqstan men Vetnam elderi arasyndaǵy biznes-forýmǵa oblystan arnaiy delegatsiia qatysatyn boldy. Buǵan qosa, Túrkiia elshiligine birneshe jobalar usynyldy. Qyzyǵýshylyq tanytylǵan jobalar boiynsha aldaǵy ýaqytta arnaiy kezdesý uiymdastyrylady.
Óńirge investitsiia tartý baǵytyndaǵy jumystar bir sátke tolastaǵan emes. Ótken tamyz aiynyń úshinshi onkúndiginde Varshava qalasynda Polsha – Qazaqstan elderiniń qarym-qatynasy negizinde ótkizilgen forým aiasynda atalǵan eldiń «Enerdji and metallýrdjikal prodakts spolko» kompaniiasymen jobany júzege asyrý boiynsha kelisimshartqa qol qoidy.
Osy ýaqytqa deiin «Baiqońyr Invest» forýmy 7 márte ótip, 100 milliard teńgeden astam investitsiia tartýǵa qol jetti.
Qoryta kele aitar bolsaq, Syr óńirinde indýstriialyq baǵyttaǵy jumystar dál búgingidei buryn-sońdy qarqyn alǵan emes. Onyń bir ǵana mysalyna ondaǵan jyldar boiy sheshimin tappai kelgen shyny zaýyty kelesi jyly iske qosylatynyn aitsaq ta jetkilikti. Bastysy, Syr óńiri daǵdarys kezeńinde daǵdaryp qalmai, indýstriialyq aimaqqa ainalý maqsatynda batyl qadamdarǵa baryp otyr. Al bul kóńil qýantady.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy