سىر ٶڭٸرٸ يندۋسترييالىق ايماققا اينالا ما?

سىر تۇنعان سىر ەلٸ جايلى سوڭعى جٷزجىلدىقتارعا قاتىستى ەڭگٸمە قوزعاي قالساق, كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە اگرارلىق سەكتورعا نەگٸزدەلگەن ايماقتىڭ الدىمەن اق كٷرٸشٸ ايتىلادى. وبلىس جەرٸنٸڭ دەنٸ شٶلەيتتٸ بولعاندىقتان جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اتاكەسٸپ مال شارۋاشىلىعىن دا جاقسى دامىتتى. دەي تۇرساق تا, بۇل ٶڭٸردەگٸ نەگٸزگٸ قوس سالا دا مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنا مۇقتاج بولاتىن. ۋاقىت كٶشٸ ورنىندا تۇرعان با? ەگەمەندٸك الىپ, ەتەك-جەڭٸمٸزدٸ جيناعان شاقتا نارىق زاڭى ٶز تالاپتارىن قويا باستادى. ٶڭٸر ەكونوميكاسىن ٶركەندەتۋدٸڭ ەندٸ شىن مەنٸندەگٸ قاجەتتٸلٸگٸ تۋدى. ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭىن الا تۇران ويپاتىنان قۇمكٶل كەشەنٸ اشىلدى. «مۇنايلى ەلدٸڭ مۇڭى جوق» دەگەندەي, قارا التىن ايماقتىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ, وبلىستى ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي ٶندٸرۋشٸ الدىڭعى بەستٸككە قوستى. الايدا, ەلەمدەگٸ الماعايىپ احۋال مۇناي باعاسىنىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸنە الىپ كەلٸپ, ەكونوميكانى العا اپارۋدىڭ ٶزگە تەتٸكتەرٸن قاراستىرۋعا مەجبٷرلەدٸ. بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز ەلدٸڭ باعى دا بولار, كەڭەستٸك كەزەڭدە سىر بويىنداعى قارت قاراتاۋدىڭ قۇتتى قويناۋى ازدى-كٶپتٸ زەرتتەلسە دە, ونى ٸندەتٸپ يگەرۋ قولعا الىنا قويعان جوق ەدٸ. وسى كٷنٸ مەلٸم بولعان دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, سىر بويىنداعى قازبا بايلىقتا قيساپ جوق دەۋگە كەلەدٸ. ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ يندۋسترييالىق جوبالاردى ٸسكە قوسۋ ارقىلى جٷزەگە اساتىنى بەلگٸلٸ عوي. بۇل باعىتتا قىزىلوردا وبلىسىندا دا كەشەندٸ شارالار قولعا الىنۋدا. ەڭگٸمە ٶزەگٸن وسى جەردەن ٶربٸتٸپ كٶرسەك…

الدىمەن ٶتكەنگە كٶز جٸبەرٸپ شيرەك عاسىر ٸشٸندە اتقارىلعان ٸستەرگە از-كەم توقتالىپ كەتەر بولساق, ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٷلەسٸ بويىنشا جالپى ٸشكٸ ٶنٸم سوڭعى 25 جىل ٸشٸندە 3 پايىزدان 48,9 پايىزعا ٶسكەن. سوناۋ تەۋەلسٸزدٸك العان 1991 جىلى 2,1 ميلليون تەڭگەنٸڭ ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸ ٶندٸرٸلگەن بولسا, ٶتكەن جىلى ونىڭ كٶلەمٸ 600,8 ميلليارد تەڭگەگە جەتتٸ. جاس مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تٷرلٸ قيىندىقتار مەن داعدارىستاردى باستان ٶتكەرگەنٸن قاپەرگە الساق, بۇل كٶرسەتكٸشتەر ٶڭٸردٸڭ قارىشتاپ دامىعانىن ايعاقتاي الادى.

نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييا ون سەگٸز جىل بۇرىن 16,4 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇراسا, بىلتىرعى جىلى 237,0 ميلليارد تەڭگەگە ٶستٸ نەمەسە 14 ەسەگە ارتتى. وسى جىلداردا وبلىس بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸم 1991 جىلى – 2,7 مىڭ تەڭگەدەن, 2015 جىلى – 1 619,2 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن جەتتٸ.

بٸز بٷگٸنگٸ تاڭدا ناقتى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جاي-جاپسارىن وبلىستىق يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رينات سۇلتانگەرەەۆكە جولىعىپ, جوبالاردى ٷيلەستٸرۋشٸ باسقارما جۇمىسى جايلى بٸلگەن ەدٸك.

– الدىمەن يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ بٸرٸنشٸ بەسجىلدىعى اياسىندا اتقارىلعان اۋقىمدى ٸستەرگە توقتالىپ ٶتەيٸن, – دەدٸ ول. – بٸرٸنشٸ بەس جىلدا وبلىس­تا ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 82 ميلليارد تەڭگە قۇرايتىن 17 جوبا ٸسكە اسىرىلىپ, 1 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى. نەتيجەسٸندە وبلىستىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزى بار, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ايتارلىقتاي ٷلەسٸن قوسىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا ىقپال جاساعان وبلىس كٶلەمٸندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا ٶندٸرٸس ورىندارى مەن جاڭا ٶنٸم تٷرلەرٸ پايدا بولدى. اتاپ ايتقاندا, 660 باسقا ارنالعان تاۋارلى-سٷت فەرماسى, قىزىلوردا قالاسى حالقى مەن كەسٸپورىندارىن كٶگٸلدٸر وتىنمەن قامتاماسىز ەتەتٸن مەكەمەلەر, وبلىستىڭ ەلەكتر قۋاتىنا تەۋەلدٸلٸگٸن تٶمەندەتۋگە ىقپال ەتكەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىندار, حيمييا ٶنەركەسٸبٸن قالىپتاستىرعان – كٷكٸرت قىشقىلى مەن حيمييالىق رەاگەنت ٶندٸرەتٸن زاۋىتتار جەنە باسقا دا نىساندار بوي كٶتەردٸ. يندۋسترييالاندىرۋدىڭ بٸرٸنشٸ بەسجىلدىعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جالپىۇلتتىق تەلەكٶپٸردە قورىتىندىلانىپ, ٶز باعاسىن الدى. نەتيجەسٸندە كەسٸپكەرلٸك سالاسىندا ٶتكٸزٸلگەن كونكۋرستار بويىنشا بٸزدٸڭ وبلىستىڭ 2 كەسٸپورنى جەڭٸمپاز اتاندى. ولار, «قازاقستاننىڭ ٷزدٸك تاۋارى» كونكۋرسىندا «ٷزدٸك ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىن» نوميناتسيياسى بويىنشا يندۋس­ترييالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى – «رزا» اق جەڭٸمپاز اتانسا, بيزنەستٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن باعالايتىن «پارىز» كونكۋرسىندا «قازگەرمۇناي» بك» جشس گران-پريدٸ ۇتىپ الدى. جالپى العاندا, يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسى ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ وبلىس ەكونوميكاسىنداعى ٷلەسٸن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتتٸ.

باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكٸنشٸ بەسجىلدىعى اياسىندا وبلىستا 2019 جىلعا دەيٸن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 387 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرايتىن 50 جوبانى ٸسكە اسىرۋ كٷتٸلٸپ وتىر. بۇل جوبالار ارقاۋىندا بارلىعى 5 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. ولاردىڭ ٸشٸندە بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قۇنى 2,4 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرايتىن 8 جوبا ٸسكە قوسىلىپ, جاڭا ٶنٸم تٷرلەرٸ – قۇراما-جەم, مەتانمەن اۆتوكٶلٸكتٸ جابدىقتاۋ ستانساسى, ٷي قۇرىلىسى كومبيناتى ٸسكە قوسىلدى.

ونىڭ ٸشٸندە ٶتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن تەلەكٶپٸردە «رمز شاپاعات» جشس گەرمانييانىڭ «Weiller» كومپانيياسىنىڭ قۇرال-جابدىعى پايدالانىلعان ٷي قۇرى­لىسى كومبيناتىن ٸسكە قوستى.

الداعى ۋاقىتتا ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ باعى­تىنداعى جۇمىس – وبلىستىڭ ەلەۋ­مەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى ٷشٸن عانا ەمەس, جالپى رەسپۋبليكا ٷشٸن ماڭىزدى, ەكسپورتتىق مٷمكٸندٸگٸ بار ٸرٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. بٸر عانا قۇرىلىس يندۋستريياسىندا شىنى زاۋىتىمەن قوسا 2 تسەمەنت زاۋىتى سالىنادى. ناقتى ۋاقىتتا شىنى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىس الاڭىنا ەۋروپادان شىنى بالقىتۋ پەشٸ, وتقا تٶزٸمدٸ ماتەريالدار جەتكٸزٸلدٸ. جىل سوڭىنا دەيٸن 700-دەي كونتەينەرمەن قۇرال-جابدىقتار كەلەتٸن بولادى. قازٸر 179 كونتەينەر, ياعني 26 پايىزى الدىرىلىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا 300-دەي ادام تارتىلعان.

قاراتاۋ قويناۋىن يگەرۋ ماقساتىندا مەتاللۋرگييا سالاسىندا «بالاساۋىسقاندىق» كەنٸشٸندە ۆاناديي جەنە «شالقييا» كەنٸشٸندە قورعاسىن-مىرىش ٶندٸرۋ زاۋىتتارىن ٸسكە قوسۋ جوسپاردا تۇر. كەن ورنىنداعى قور ەسەبٸ بويىنشا «شالقييا» ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ كەنٸشتەر قاتارىنا جاتادى. زەرتتەلگەن كەن قورى 120 ميلليون توننا بولسا, ونىڭ ٸشٸندە 6,5 ميلليون توننا مىرىش جەنە 1,7 ميلليون توننا قورعاسىننىڭ قورى بار. بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى مەن قۋاتى 80 مۆت-تىق گازتۋربينالى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىس جوباسى جٷزەگە اسىرىلا باستادى. جوسپارعا سەيكەس, بٸرٸنشٸ كەزەڭدەگٸ كەن بايىتۋ فابريكاسى 2018 جىلى ٸسكە قوسىلاتىن بولادى.

سىردىڭ ەكونوميكاسىنا سەر­پٸن بەرەتٸن كەلەسٸ جوبا – «بالاساۋىس­قان­دىق» ۆاناديي كەنٸشٸن يگەرۋ جوباسى. ەسەپتٸ مەرزٸمدە ٶندٸرٸلگەن مەتا­ۆا­نادات اممونيي ٶنٸمٸن ٶتكٸزۋگە ۇزاق مەرزٸمدٸ كەلٸسٸمشارت جاساۋ ٷشٸن اقش, تايۆان, رەسەي ەلدەرٸنە 20 تون­نادان العاشقى تەجٸريبەلٸك ٶنٸم جول­داندى.

ايماقتا تۇزدىڭ اسا مول قورى بار. دەمەك, شيكٸزات ٶزٸمٸزدەن. سوعان وراي حيمييا سالاسىندا كالتسييلەندٸرگەن سودا مەن موليبدەن توتىعىن شىعارۋ زاۋىتى سالىنادى. بۇعان قوسا, مۇناي-گاز سالاسىندا مۇناي مەن گاز ٶڭدەۋ زاۋىتتارى ٸسكە قوسىلاتىن بولادى. تاياۋ جىلدارى-اق جٷزەگە اساتىن جوبالار اياسىندا جەرگٸلٸكتٸ مىڭداعان تۇرعىندار وسى كەسٸپورىنداردان نەپاقالارىن ايىرادى.

راس, سىرت كٶزگە ٶڭٸردەن ينۆەستورلار قىزىعارلىقتاي كٶزگە ۇرىپ تۇرعان ەشتەڭە جوق تا سيياقتى. دەگەنمەن, الىس-جاقىن شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ سىر بويىنان جيٸ تابىلۋى ايماق باسشىسى قىرىمبەك كٶشەرباەۆتىڭ جۇمىستى جوعارى دەڭگەيدە ٷيلەستٸرە بٸلۋٸندە جاتقانىن جوققا شىعارا المايسىڭ. بيىلعى جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ يرانعا رەسمي ساپارى اياسىندا قىزىلوردا وبلىسى ەكٸمدٸگٸ ەكونوميكالىق سيپاتتاعى 6 كەلٸسٸم مەن مەموراندۋمعا قول قويىپ قايتتى. ودان بٶلەك ماۋسىم ايىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تسزيانسي پروۆينتسيياسىنىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى باستاعان قۇرامىندا 40-تان استام تٷرلٸ ينۆەستيتسييالىق كومپانييالار مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸ بار دەلەگاتسييا وبلىسقا ارنايى شاقىرتىلدى. نەتيجەسٸندە قۇنى 450,5 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايتىن ٶزارا ىنتىماقتاستىق باعىتىنداعى 13 مەموراندۋمعا قول قويىلدى.

تامىز ايىندا ۆەتنام سوتسيا­ليس­تٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ دوان تحي سۋان حيەن حانىم وبلىستا ٸسساپارمەن بولدى. ول ايماقتىڭ ينۆەستيتسييالىق مٷم­كٸن­دٸكتەرٸمەن جەنە ينۆەستيتسييا قاجەت ەتەتٸن جوبالارىمەن تانىسىپ, بيزنەسمەندەرمەن كەزدەستٸ. نەتي­جەسٸندە ۆەتنام ەلشٸلٸگٸنە ينۆەس­تيتسييا قاجەت ەتەتٸن وبلىستىڭ ينۆەس­تيتسييالىق جوبالارى ۇسىنىلدى. بيىل­عى جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا استا­نا قالاسىندا ٶتەتٸن قازاقستان مەن ۆەت­نام ەلدەرٸ اراسىنداعى بيزنەس-فو­رۋمعا وبلىستان ارنايى دەلەگاتسييا قاتىساتىن بولدى. بۇعان قوسا, تٷر­كييا ەلشٸلٸگٸنە بٸرنەشە جوبالار ۇسى­نىلدى. قىزىعۋشىلىق تانىتىل­عان جوبالار بويىنشا الداعى ۋاقىتتا ارنايى كەزدەسۋ ۇيىمداس­تىرىلادى.

ٶڭٸرگە ينۆەستيتسييا تارتۋ باعى­تىن­داعى جۇمىستار بٸر سەتكە تولاستاعان ەمەس. ٶتكەن تامىز ايىنىڭ ٷشٸنشٸ ون­كٷندٸگٸندە ۆارشاۆا قالاسىندا پولشا – قازاقستان ەلدەرٸنٸڭ قارىم-قاتى­ناسى نەگٸزٸندە ٶتكٸزٸلگەن فورۋم ايا­سىندا اتالعان ەلدٸڭ «ەنەردجي اند مە­تاللۋردجيكال پروداكتس سپولكو» كوم­پانيياسىمەن جوبانى جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا كەلٸسٸمشارتقا قول قويدى.

وسى ۋاقىتقا دەيٸن «بايقوڭىر ينۆەست» فورۋمى 7 مەرتە ٶتٸپ, 100 ميل­ليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسييا تارتۋعا قول جەتتٸ.

قورىتا كەلە ايتار بولساق, سىر ٶڭٸرٸندە يندۋسترييالىق باعىتتاعى جۇمىس­تار دەل بٷگٸنگٸدەي بۇرىن-سوڭدى قار­قىن العان ەمەس. ونىڭ بٸر عانا مى­سالىنا ونداعان جىلدار بويى شەشٸمٸن تاپپاي كەلگەن شىنى زاۋىتى كەلەسٸ جىلى ٸسكە قوسىلاتىنىن ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ. باستىسى, سىر ٶڭٸرٸ داعدارىس كەزەڭٸندە داعدارىپ قالماي, يندۋسترييالىق ايماققا اينالۋ ماقساتىندا باتىل قادامدارعا بارىپ وتىر. ال بۇل كٶڭٸل قۋانتادى.

ەرجان بايتٸلەس,

«ەگەمەن قازاقستان»

قىزىلوردا وبلىسى