Svetqali Nurjan. "Eńsegei boily er Esim" (dastan)

Ult.kz portaly ult aqyny Svetqali Nurjannyń shyǵarmalaryn turaqty jariialap keledi. Jyrǵa adal, asa talapshyl hám tym kirpiiaz qalamger – Sóz Patshalyǵynyń Parasatty Murageri. Ait-Man – aqsúiek tulǵaly, bekzada bolmysty aqyn. Sondyqtan ol óziniń ádebi qaharmandary – handardyń, bilerdiń, batyrlardyń jan-dúniesin aiqyn ańǵaryp, buqaraǵa da uqtyrýǵa, oqyrman júregine jetkizip, sanasyna sińirýge sheber. Avtordyń bizdiń saitymyzda jariialanǵan «Tarǵyl taǵy» dastanyna jazǵan ańdatpamyzda: «Ol ár dastanynda Uly Dalanyń talaily tarihyn, uly tulǵalardyń tragediialyq taǵdyryn jyr tilinde sóiletedi. Onyń keiipkerleri – áýlie-pirler, handar, batyrlar men biler, aqyn-jyraýlar... Árqaisysy bólek beine, bútin bitim», – degenbiz. 

Bul shyǵarma da sonyń bir mysaly. «Eńsegei boily Er Esim» dastany – keiingi onjyldyqta tarihi taqyrypta jazylǵan kórkem ádebietimizdegi kemel týyndy. Jańa zamanda ult rýhaniiaty úshin janyn salyp kúresip júrgen qairatkerdiń, dinine berik erdiń talaby – ejelgi dáýirdegi han batyrlaryna laiyq kúreskerlik áreketke barabar. Shyǵarmanyń ádil baǵasyn berý úshin tarihshy, ádebiettanýshy, dintanýshy ǵalymdar jan-jaqty taldaý júrgizip, zerttep-zerdeleý kerek. Al, biz talǵamy joǵary mártebeli oqyrmandarymyzdyń kóńil-tarazysyna usynamyz. Rýhymyzdy jyrmen jańǵyrtyp, tarihi sanamyzdy serpilteiik.

EŃSEGEI BOILY ER ESIM

(dastan)

Bismilláhi-r-rahmaani-r-rahiim!..

...Bizdiń zamanymyzdyń VIII ǵasyrynyń basy. Osydan 12 (on eki) ǵasyr buryn Eskendir Zulqarnaiynnyń ǵaskeri jóńkip kelgen jolmen arab halifatynyń qolbasshysy Qutaiba ibn-Músilim Soiqandariianyń jaǵasyna jetip toqtady. Júrip ótken jolynyń bári: qiraǵan qala, opat bolǵan orda, órtengen dala, qyrqylǵan bas, kúiregen súiek, týralǵan tán, shashylǵan qan edi.

Rasýldan sońǵy tórt Dos ómirden ozyp, din buzylǵan kez-tin. Alla Taǵalanyń qasynda qabyl bolǵan din – Islamdy arab basqynshylyǵynyń qural-qoljaýlyǵyna ainaldyrǵan, qasietti Qaǵbany manjynyqpen atyp qiratpaq bolǵan zalym Hajjajdyń Bas qolbasshysy Qutaiba, sóitip, Seihýnǵa tireldi. Alda – tútini túzý ushqan túrkiniń elaty, qordaly qut qonysy jatyr edi. Iá, Allanyń aqyrǵy paiǵambarynyń ózi: «Túrkiler – Islamnyń qylyshy. Túrkimen soǵyspańdar!» – dep amanattap ketken mórli jurt, arly qaýym!

Qutaibanyń: «Kápir ordasyn oirandańdar!..» – dep buiryq bere bergeni sol edi, aldan dýlyǵasy bult jaiqaǵan, tabany alty aishylyq jer soiqaǵan aiyraýytty quba nar mingen, tizesi nardyń topshysyn qaqqan alyp adam kórindi. Shýdaqaqpai júrispen asyqpai keledi. Boiynda jigittiń jeti jaraǵy túgel sai: asfahani – siyrma qylysh, sary yrǵai sadaq, quruǵulyǵy tola bolat iasyshty sarnama jebe, qatuǵ oq, qurysh bashaqty segiz qyrly qimaly naiza, shomaq gúrzi, bereńgili aibalta, bolat qalqan, qyrpy jyǵaly ashuǵ-dýlyǵa, ústinde – aimaýyt-saýyt!.. Jasanyp turǵan qalyń qolǵa qyryq qadam qalǵanda túieden tústi. Dúńk ete qalǵan joq. Taidan sypyrylǵandai-aq. Sonaý qarta-tereńnen kúńirenip shyqqan eren daýyspen kelte saýal qoidy:

– Elmisiń? Jaýmysyń?!

Mynaý aspan-jerdi alapaty basyp turǵan Erge jaýap bermeýge Qutaibanyń áddi qalmaǵandai:

– Men – Qutaiba ibn-Músilim, jer betin kápir qaýymynan tazartýshy, Allahtyń haq dinin jer betine qylyshtyń júzimen taratýshy, Allahtyń pármenimen áreket etýshi sardarmyn. Óziń kimsiń?

– Men – Esekei-mergen, Allanyń qulymyn, sodan soń túrkiniń ulymyn!.. Qylyshtyń júzinen din taramaidy. Din – júrekten taraidy. Qylyshtyń júzinen tek qana obaldyń qany men kózdiń jasy ǵana aǵady. Saǵan bizdiń dalamyzda oryn joq. Esiń barda – eliń tap!..

– Qalai Allahtyń qulysyń!.. Allahtyń súigen jurty arab qylyshynyń júzinen haram qanyń dirdektep aqpai turyp, sen qalai Allahtyń quly bolmaqsyń?!

– Men – ál-Misaqtan musylmanmyn. Biz Ozǵan paiǵambar jurtynanbyz. Ol múbáráktyń Amanat etip ketkeni boiynsha, Haq Rasýl Muhammed Mustafa (s.ǵ.ý.)-nyń dańqy jetken kúni óz erkimizben ol Ulyq Zatqa úmbet bolǵanbyz!

– Seniń qonysyńda Ibilistiń ordasy bar. Put-qudailar bar. Biz sony óz qolymyzben oirandaýymyz kerek. Ol – Allahtyń buiryǵy!.. Sender Allahqa serik (shirk) qosasyńdar!

– Ibilistiń ordasy – seniń júregińde. Allaǵa serik qosýshy – óziń! Ol cerik – seniń qanǵa qanbas, malǵa toimas yndyn-nápsiń! Al bizdiń dalamyzda eshbir put-qudai joq, bolǵan da emes! Ólige qurymet, tirige úrmet úshin qoiylǵan belgi-tastar men sol tastarǵa – urpaqqa úlgi bolsyn dep qashalǵan, «Elim!» – dep eńirep ótken erlerdiń erlik isteriniń baiany ǵana bar. Ol – bizdiń shejiremiz. Shejiremizdi keýdede jan tursa, eshkimge taptata almaimyz. Sóz – támám!

Ashýdan jarylardai bolyp óńi qartalaqtanyp ketken Qutaiba janyn qarmandy.

Qoly qylyshynyń baldaǵyna bara bergeni sol edi, Esekei-mergenniń art jaǵyndaǵy jańa ǵana jym-jyrt, mop-momaqan kúide montiyp jatqan óli dalaǵa jan bitip júre berdi. Áýeli Uly Saryn estildi. Sosyn: «Alla-hý!», «Alla-hai!»-laǵan kúńirengen ún aspan astyn alyp ketti. Artynsha: «Ár-rýaq! Ár-rýaq!! Ár-rýaq!!!»-taǵan alapat daýys kók shynysyn kúlparsha qyla jazdady. Óli dalanyń betinde osy máýritte jerden ósip shyqqandai – kileń-buzdai kilsheigen kók temir qursanǵan jaýyngerler paida boldy. Qosyn týyn kótergen týǵashynyń sońynan toǵyz túmenniń: aq tý, qara tý, qyzyl tý, ala tý, kógala tý, shubar tý, jasyl tý, aqqarabas kis tý, aikóneli aidynala týlary boi túzep tura qaldy...

Sharasy taýsylǵan Qutaiba tuńǵysh iret atynyń basyn keri burdy. Jylandai ysqyrynǵan daýyspen:

– Sartaýyldar men soǵdylardy talqandaimyz!.. Dinge kirgizemiz. Musylman qaýymyna qosamyz!.. – dedi.

«Álqissa, – deidi kári tarih, – sodan beri Allanyń Haq dinin óz erkimen, júrek qalaýymen qabyldaǵan Halyq eshqashan týra joldan ainyp kórgen joq. Al qylyshtan qorqyp musylman bolǵandar, keiin Zymiian-Tor ordasy jasap bergen ár túrli azǵyryndy aǵymdarǵa ilesip, áli kúnge deiin ylań salýmen, adasýmen keledi».

___________________

Eskertý: dastandaǵy kóne sózderdiń bári ýaqiǵa ótip jatyrǵan kezeńdegi qazaq qaýymy qoldanǵan sózder. – Sóz Iesi.

1. Aqsyny alý

Miládi – 1624, hijranyń – ­1033-shi, qazaq sanasynda – it jyly. Qońyr kúz. Ferǵana jazyǵy. Aqsy shaharynyń túbi. Eńsegei boily Er Esimniń qosyny.

Sózdiń basyn bastaiyq «bissimilládan»,

«Bissimillásiz» musylman is qylmaǵan...

Qan josadai egilgen – úsh kún boran

Qyrǵyn ótti –

Qudaiym tús qylmaǵan.

Buqar qoly sheginip qamalǵa enip,

Aqsy qaldy mańdaida – úsh qyrly aran.

Imamquly* qashypty Kalan-Sharǵa*,

Dertin kómip júrekke ish tyrnaǵan.

Ferǵananyń jazyǵy tý saqtalǵan

Shaq edi bir qanǵa ábden sýsap, qanǵan.

Júz alpys myń ǵaskeri tájik-sarttyń

Osy úsh kúnde qazaqtan jýsap qalǵan!

Buqar qolyn Táńirdiń batpany urdy, 

Bir saý sarbaz qalmady sapta kúlli.

Júz alpys myń ǵaskerdiń úshten biri

Azyp-tozyp qamalǵa shaqqa kirdi.

Jaida azýyn aqsityp kúletuǵyn

Jiyp aldy ezýin qaqpa zildi.

Degen osy «jelkeden sapyny urma!» –

Bul is mundai bop shyqty aqyrynda.

Júz elý jyl qarjasqan qazaq pen sart

Kezek aýnap ajaldyń taqymynda.

Talai opyq jep edi Alash Eri,

Senemin dep san iret taty-qulǵa.

«Jatynynda ushynǵan teksiz teli,

Aqyryńda aitylmas «baqulyń» da!

Taty-qulǵa beremin sońǵy soqqy,

Anyqtap ur sapyny –

qapy qylma!»

Arystandai alshaiyp,

osy oimenen

Esim otyr óziniń shatyrynda.

Esim otyr alshaiyp arystandai,

Kóreiinshi turpatyn, qaǵys qalmai.

Shekesine tyqqandai qos judyryq,

Býnaq-býnaq qulja bas qarys mańdai.

Kelgen adam janyna sonsha qorash –

Arystannyń qasynda barys qandai?!

Mysy basyp ketedi kim-kimdi de,

Shónshik* qandai, mysaly, talys* qandai?!

Saýsaqtary – azýdai butaǵa qas,

Ustaǵanyn qolyna tutady oǵash.

Qulja basty keýdege jalǵastyrǵan

Jyǵa kergen moiyny – myqan aǵash*.

Adyrnadai kerilgen sándi dene

Jarasady qandai dúr áńgimeńe.

Beksaýytty teýip tur julyntuta,

Jaýyrynyna syimaidy qandy kóbe...

Qudai ólshep bitimin zor deneniń,

Óz ornyna qoiǵandai ár keregin.

Máýjimi* ursa topannyń tebirenbes

Sheńberindei aýdandy nán kemeniń.

____________________

Imamquly* – Buqar hany.

Kalan-Shar* – Buqardaǵy han sarailary.

Shónshik* – buzaý terisi.

Talys* – ógiz terisi.

Myqan aǵash* – daraq aǵash. 

Máýjim* – tolqyn.

Pendem edi Er Esim kórsem degen,

Syiǵyza alman pendelik ólshemge men. –

Shynar deseń jarasar shyńǵa bitken,

Daýyl ursa eńseden teńselmegen.

Qylaýdan kir tabatyn,

synadan – min

Dyq tappaidy synshyńyz – synaǵan kún.

Dómpesh taýdai turady tóbesi asyp,

Ortasyna kirgende myń adamnyń.

Darqan kúlip, aibyntyp salqam qylyq,

Ań-tań qylyp kórgendi, tarpań júrip;

«Úi jyǵar» dep at qoiǵan jeńgeleri,

Mańdaishasyn san úidiń talqan qylyp.

Aýmai qonǵan basyna qydyrsha-baq, 

Shiratady sharýasyn shyǵyrsha orap.

Qabylandai samdaǵai, qimyly eren,

Bilem-bilem bulshyqty – sińir-sadaq.

Qiǵash kerip qastaryn qyran qanat,

Tuńǵuiyq kóz janyńnan syr ańdamaq.

Synarǵa – jat, zil tússe iyǵyna,

Qashan kórseń taǵydai turar jarap.

Shatyrda otyr atandai eńseli Esim,

Júreginen sýyryp sher shegesin.

Kórse elesin túsinde – jaý úrikken,

Aidyndanyp ketetin – kórse dosyń.

Ótti ómiri Ai qusap bult keshken,

Shaqtar boldy jan sóngen, úmit te óshken.

«Qońyraýly aqsaqal» atanǵan shaq,

Byltyr ótti qairaýly qyryq besten!

Samarqanǵa ámir bop jiyrmasynda,

Alamany jiyrma myń bir basynda,

Táýekeldei aǵanyń arqasynda

Týmai jatyp túsken-di bul da synǵa.

Bári esinde.

Umytsyn Esim neni,

Kóship jatyr kóp eles esindegi.

Mórli hattai sanada qattaýly tur

Esten ketpes san bulǵaq meshindegi.

...Osy shyǵar Allanyń qalaǵany,

Kókirekten súr-kektiń taraǵany. –

Abdolla han sarbazyn opat qylyp

Táýekeldiń júz on myń alamany;

On kún boldy –

Buqardyń kóp qaqpasyn

Alamany qazaqtyń qamaǵaly.

Yrza shyǵar san bozdaq armanda ótken –

Urpaǵyna shynjyryn jalǵap jetken.

Shaibanidiń kúiretpek shańyraǵyn

Kerei menen Jánibekten qalǵan kekpen!

Tańba bar ed óshpes bop Arda qalǵan,

Eski kek-tin daryǵan qanǵa zardan.

Qanmen jýmai tazarmas, aǵarmas-dúr

Qalǵan kek ol –

Qasym men Haq-Nazardan.

Turaqtaidy júrekpen tuta alsa qut,

Tamyr menen súiekti jupar shalyp.

«Jerden kókke Haq dini kóterilgen»

Qasietti shahar bul – Buqar-Shárip.

Munarasyn Allanyń Nury kómgen,

Haqtyń asyl shaihylar syryna engen;

Yńylaǵan azanyn mýázini,

Áýliesi saharda kúńirengen

Shahar edi –

ámirdi Piri bergen,

Sybai qonǵan óliler – tirilermen!

Talmai oqyp talaǵy bitti oǵylan,

Shahar edi shyqqan shyn biikke Quran.

Biraq bizder tym jii umytamyz

Bolatynyn «jerlerge ósh it qoryǵan».

Umytamyz –

dushpannyń or qazaryn,

Túsirmekke qapyda kórge zalym;

Jaratqannyń qai jerge Nury kelse,

Ibilistiń sol Nurǵa tor jazaryn.

Bul jerge de Zymiian-Tor qurylǵan,

Dosty dosqa aitaqtap sorly qylǵan.

Haqtyń dinin iritip ishten keýlep,

Irindi ense bolǵany – el qyrylǵan!

Bul shahardy –

tegi jat tezik-tebir, –

Kóp zamannan júr edi kezip tobyr.

Zulqarnaiyn Eskendir ǵaskerinen

Qalyp qoiǵan bar edi jemit-jemir.

Jemit-jebir qurǵan tor shyrmap boldy

El qaldyrmai –

júretin erikke bir.

Týra kelmes kápirlik tanymyna

Arda jurt bar, ári er, ári bula.

Zymiiannyń armany –

dindi iritip,

Balta shabý túrkiniń tamyryna...

Sol túrkińiz bult qusap torlaǵasyn,

Tóger soidy –

armansyz sher-nalasyn.

Tezge basyn urmai ma qyńyr aǵash,

Túzelmei me qisyq ta morlaǵasyn?!

Abdolla han qusadan ólip ketti –

Torǵa basyn bir uryp,

jarǵa basyn.

«Atanam dep ekinshi Ámir Temir»,

Kóterisken Keshenniń* ol da basyn.

ATA JOLDAN adasyp orta jolda,

Qylmaq boldy sartteki –

sorly Alashyn!

Shár-qalasyn iemdep naqyshpandtar,

Tóndi qater qazaqy Ordaǵa shyn!..

«Jutam, – deýshi ed, – qazaqty!» –

ýdy jutyp,

Ketti imansyz – nieti ońbaǵasyn!

Iasaýidi qurtam dep –

tapty aqyry

Bahaýbaddin piriniń kórhanasyn.

Shyn shaihylar dúrbesin harap qylǵan

Shyqty óziniń «tórine» kórbala sum!

Shyn qahary ustady Táýekeldiń,

Jemitterdiń tyǵam dep kórge basyn! –

Tezik-tebir kázzaptar –

Buqardaǵy

Áýlieler qabirin qorlaǵasyn!

____________________

*Zamanynda «ekinshi Ámir Temir» atanǵan Buqar ámiri Abdolla han Túrkistandaǵy Q.A. Iasaýi (r.ǵ.) kesenesiniń bitpei qalǵan mańdai bóligin kótergen. Bul jerde sol ýaqiǵa meńzelip otyr.

Jaýyp ketti Buqardyń shaharyn qan,

Jer de, kók te kórip tur qaharyn tań.

Osy joly Zymiian-Tor ordasyn

Talqan qylmaq –

Táýekel bahadúr han!..

Buqar-Shárip – Islam saia-baǵy

Óz nurymen kelbetin boianady.

Budan bylai –

Minardyń munarasy

Alash týy astynda oianady!..

Osy armanǵa jetýge sál qalǵanda,

Ajal oǵy áketti erdi armanda.

Er Táýekel – málikýl múslimin

Kete bardy syia almai keń jalǵanǵa.

Aǵa ólimin esitip qany sýyp,

Esim jetken Buqarǵa janushyryp.

Áziret Sultan janyna aq sheiitti

Jónelipti jerleýge bári sýyt.

...Sodan beri – Buqardy baǵyndyrý 

Bolyp qalǵan Esimge alys úmit.

Degenmenen, deme erdiń eńbegi kem,

Esh ketpedi qan keshý meldeginen.

Ǵajam, Aýǵan, moǵoldar bosap shyqty

Abdollanyń záharly sheńgelinen.

Sodan soń-aq,

Ándijan, Samarqandar

Shyǵa almady qazaqtyń sheńberinen.

Bas qolbasshy Esimniń árýaǵyn

Moiyndady bar dáýlet tanyǵanyn.

Ábdimýmin* tyndy aqyr, ustai almai,

Shatynatyp Shaibani shańyraǵyn.

Arqalandy qazaqty dos tutar kóp,

Er isine essiz – qor, esti tań bop.

Táýekeldiń qaldy ustap týyn jyqpai

Shyǵai hannyń uǵyly Es-Muhammet*.

Shyny buiryq kelgen kún Haq-Táńirden

Sor da sespei qatady,

Baq ta múrdem.

Jat jebirmen jalǵasqan jeń ushynan

Abdolla da úlesin tapty ólimnen.

Haq-Táńirden alatyn úles basqa,

Attanady qara da – aq kebinmen...

Ulys qaldy kózedei qaq bólingen,

Taq kemirgen záre ushty jat jebirden.

Qaqpany ilgen tyshqan joq, bóri túgil,

Sýmańdady sum piǵyl – jatqan innen.

...Shyrǵalady Esimdi

Buqardaǵy

Toqai-Temir áýleti taqqa mingen.

____________________

Ábdimýmin* – Abdolla hannyń balasy.

Es-Muhammet* – Esim hannyń shyn esimi.

Alyp qalǵan atadan boitumaryn

Joǵaltpaǵan –

satýshy ed qaitip aryn?! –

«Elshimiz» dep kileń sart keldi birde, 

Supysynǵan salqy tós, qaiqy qaryn.

«Týra jolǵa túsirmek Er Esimdi», –

Kózderinde oinaidy saiqy-jalyn.

Isqaq qoja shyǵardy aiqyǵan ún...

Montany «pir» bolǵasyn aityp «ánin»,

Túrip aidap shyqty Esim ordasynan

Naqyshbandy jolynyń «shaihylaryn».

Bul aidaýdyń artynyń qyzyǵy bar,

Buzyq bilmes kep edi, túzik – uǵar.

«Kún de jelkem, jer shalǵai, – dedi Esim han, –

Shaihy, káne, boi jylyt, qyzynyp al!

Erip keter kez-kelgen ultan-qulǵa

Men, nemene, buralqy-burqanmyn ba?! –

Qudai súigen shyn shaihy bolsań eger

Kórset keremetińdi –

kir tandyrǵa!

Haiar bolsań, –

Kálámi baǵytyń joq

Myna tandyr qalady tabytyń bop.

Qara tándi tazartsyn qyzyl jalyn,

Túsir túgel túimeńdi, aǵyt ilgek.

Shyn órtenseń tirlikte, – tozaq haram,

Shyqpaidy aldan Ahiret taǵy tún bop.

Qaptap ketti pirsinip qyrshityn sum,

Túsedi otqa oilanbai, –

kim súise ultyn.

Baýyrshy bek*! –

Tandyrdy órte, jandyr,

Tamuqtaǵy malǵun men jynsha úitilsin!

Yrshi tursyn shaitany qalǵanynyń,

Ot ishinen baiqaiyq pir siqyn shyn.

Áýlieniń kóreiik keremetin,

Sabyr qylyp jamaǵat tynshi tursyn!

Otqa janbai,

tandyrdan tiri shyqsań,

Men – múritiń, biradar,

múrshitimsiń!»

___________________

Baýyrshy bek* – ordanyń, soǵys jaǵdaiynda qoldyń as-sý jabdyǵyn basqaratyn bek.

Shańqyldap tur han-qyran bultqa shúiip,

Sheshimine yrazy jurt bas iip.

Qyzyl jalyn tandyrdy kórgen kezde,

Isqaq qoja jiberdi butqa siip.

«Qaitara gór, Táńirim, bu qahardy, –

dep qarmandy Baýyrshy – Buzahardy. –

Bosaǵasyn kórmeiin Túrkistannyń,

Túsimde de kórsetpe myna shárdi! –

«Pir» qalshyldap qulady jerdi qushyp, –

Taqsyr, bizdei keshe gór kúnáhardy!..»

«Men keshpeimin kúnáńdi –

Haq keshirsin! –

Qarańdy óshir, munafyq, zátte sumsyń!

Bul «tozaqtan» ketersiń tiri ólik bop,

Shyn tozaqta kim, sirá, otty óshirsin?!

Táńirdi aldap,

halyqty jalmap júrgen,

Júziqara! –

Basyńnan Baq kesilsin!

Jolyń – anaý!

Sálem de hanshyǵyńa,

Sher keýlese keýdesin, – taqqa osyrsyn!

Elshige ólim joq edi – Ulyq Iste,

Elshi emessiń! –

Kórshisiń – Ibiliske!

Hanshyǵyńa aita bar,

endigári

Abyroisyz jekpesin pirin iske.

Turǵan seniń yǵyńda kisige obal,

Birge as ishken –

mezette ushynady, al...

Jez qumanyn biradar umytpasyn,

Bylai shyǵyp tazarar – ǵusyl alar!..»

Qarq-qarq kúldi han iem shyrqai qarap,

Bezip barad «elshiler» surqai qabaq.

Áziret Sultan qaraidy arqalanyp,

Qarataýdyń qarynan kún taiǵanap...

...Kóp uzamai, Ǵiraq pa, Iran túbi,

Zymiian-Torǵa shyrmalǵan iman tini,

«Shejirede» – «Temirdiń áýletinen»

Buqaraǵa han boldy Imamquly.

Sodan soń ba? –

Sekildi toǵysqan seń

Shár-talaý men jan-talan – qonysta óńsheń.

Jeti márte jandasty qazaq pen sart

Táýekel han óletin soǵystan soń.

Buqar qoly alty iret oiraqan bop,

Qazaq jeńdi – Allasy bolysqan soń.

Eńsegei boi Esim júr qol aldynda,

Ań patshasy syqyldy – arystan-shen.

Bólmei bersin Táńirim, ylǵi bersin,

Baqyt basyn qazaqqa shulǵi kelsin!

Qanǵa toimas kári jer qylǵi bersin,

Kórmegen bop kóz jumyp múlgidi ór shyń.

Er Esim júr, shúigende – qyrǵi dersiń!

Jaýǵa jebe tigende – shyrǵui* dersiń!!

Jutty soǵys! –

Jaisań men jaqsyny aldy,

Juldy soǵys shyńdaǵy taq shynardy.

Qaqshyp aldy – jalqynyń jalǵyzdaryn,

Kóp qorymnan oqshaý tek baqsy qaldy.

Kúlli handyq qazaqqa tize búkti,

Alynbaǵan –

Buqar men Aqsy qaldy.

Eń saidaýyt Buqardyń bulyqtaryn

Toz-toz qyldy, inshalla, túrip tańyn.

Kózimenen kemirip Esim otyr,

Qyran-shabyt –

shaharǵa tigip kárin.

____________________

Shyrǵui* – jebeniń bolat ushy.

Jaýdy kórse qýanǵan Esim edi,

Beksaýyty kúldirlep, esinedi.

Ǵaryq qylmaq qanyna Buqar qolyn,

Qamap qoiyp Aqsyǵa osy joly!

Ferǵananyń jazyǵy – jupar álem,

Kóteretin jemisin butaǵy áreń.

«Osy joly Aqsyny enshilesek,

Sosyn jeke sóilesem – Buqaramen!..

Qudai bizdi ermeksiz qur qoia ma?!» –

Qosyn jatyr qanatyn qyrǵa jaia...

Qarǵyp turyp, shashty Esim jarlyq qylyp:

– Qolbasshylar jiylsyn, Bulǵai-aǵa*!..

Aba-Tarqan*, maisara*, maimenesi* –

Keldi bári – atyna sai denesi.

Neshe kúngi qyrǵynnan, shúkir, Alla,

Joq biriniń júzinde qaiǵy elesi.

– Táńir urmai – jaý oǵy eńsege enbes,

Júirik pe eken – ór kórse órshelenbes?!

Ǵazilarym, baqul bol, sheiit ketsek,

Jetti, mine, oiymmen ólshegen kesh.

Qynymyzdan shaq keldi sýrylatyn,

Eshqashanda qynynda semser ólmes!

Qylysh ólmes eshqashan qynabynda,

Kórip aldyq taǵdyrdyń synaǵyn da.

Júreginde iman joq kápir sarttyń

Úniń qalsyn, tym qursa, qulaǵynda!

Aǵynshy top* úkekke* basyp kirsin,

Sáti keldi iske asar – turanyń* da.

Júz jigitten keledi – on kisige,

Adyrnańdy, buqarja*, endi shire!

Shaitandardyń shárine órt qoiatyn

Osy shaiqas, bolady sońǵy súle*.

____________________

Bulǵai-aǵa* – handyqtyń ishki isin basqarýshy bek.

Aba-Tarhan* – Bas qolbasshy.

Maisara* – hannyń sol qoly;

Maimene* – oń qoly.

Aǵynshy top* – tosyn shabýylshy top.

Úkek* – qaraýyl munara.

Tura* – jyljymaly munara.

Buqarja* – sadaq túri.

Súle* – soǵys. 

Eń áýeli, sarnatyń sarnamany*,

Uiqysynan oiatsyn Perǵanany.

Kúi kúńirent qandaǵai* múiizinen,

Myqyi* kelip shúigendei tarbaǵany*.

Sodan keiin yńyrant ysqyrmany*,

Ish-qundaǵyn qarnasyn tis-tyrnaǵy.

Jemitterdiń toqaly –

tezik-sarttyń

Myqty bolsa, ustasyn yshqyrlary!

Zar eńirep sońynan qatuǵ* ketsin,

Mańdaiynan dushpannyń batyq* tepsin.

Jáhannamǵa attanǵan imansyzdar

Záharynan qatuǵtyń tatyp ketsin!

Kidirmeimiz –

jaýsa da ot-qorǵasyn,

Otqa túsip quriyq –

joq bolǵasyn!

Dát qalmasyn dushpanda qarsy turar,

Qylshan*, tolai*, qurmanda* oq qalmasyn!

Toqtamaimyz –

tóbeden ot quiylsa,

Shatynatyp shahardy soq quiynsha!

Dop túiilse – basyńmen qaǵyp jiber,

Kóp túiilse – shyrq ainal aq tiynsha...

Baq buiyrsa – alamyz búgin túni,

Erteń týdy tigemiz –

Haq buiyrsa!

Hany qashyp,

qan jasyp tóreleri,

Bul shahardyń bosap tur shegeleri.

Neshe kúngi qyrǵynnan tityqtaǵan

Áskeriniń –

qan-túbit kóbeleri.

Attanyńdar, káne, endi, sardarlarym,

Shattanyńdar Baqty alyp tóbedegi!

Sárýar pirdiń basshysy –

Qoja Ahmet

Rahmetolla ǵalei-hi,

jebe meni!..

____________________

Sarnama, ysqyrma* – jebe túrleri.

Qandaǵai* – buǵy.

Myqyi* – jyrtqysh qus.

Tarbaǵa* – sýyr.

Qatuǵ* – záharly (ýly) jebe.

Batyq* – shoqpar túri.

Qylshan, tolai, qurman* – qoramsaq túrleri. 

Ferǵananyń basqanda túni kelip,

Ketti kókti Esimniń úni kerip.

«Ámin!» – dep sardarlar jaidy qolyn,

Bata berdi Aq Seiit kúńirenip...

Ulpa samal túrtedi qumnyń úrpin,

Kúlte kekil jatqandai qulyn emip.

Dattanǵan bir qanjardai qynda jatyp,

Ai da týdy kúp-kúreń – syrǵa batyp.

«Túsinbedim, adamdar, qylyǵyńdy», –

Deitin syndy tylsym bir muńǵa batyp.

Mundai shaqta – sezim de, oi da jyraq,

Nazar salǵan pende joq Aiǵa, biraq.

Adamdyqtan adamdar alys tún bul,

Sol jeńedi – bolsa kim aiýanyraq.

Tura tursyn aita almai Ai da zaryn,

Estilmeidi bul túni sairaǵan ún.

Qamal da tur,

bilmeidi erteńgi kún

Molaǵa, álde qalaǵa ainalaryn.

Bolǵan kezde bir belgi shyǵaýyldan*,

Jyljyp berdi shaharǵa tura qyrdan.

Jerden ónip shyqqandai kóp munara

Jany bar zat syqyldy zyban urǵan.

Dyraý urǵan kópektei bolsyn dushpan,

Bosan endi, sur jebe, buǵaýyńnan!

Ai janary qan-jasqa shúpildesin,

Birin-biri pendeler tútip jesin.

Lypyldasyn shyradai tamyrda qan,

Júrek bitken keýdede lúpildesin.

Ot bailanǵan qasaly* zymǵap kirip,

Órt shypyldap, shahar da tútindesin...

Ne de bolsa, osy bir ýaqiǵany

Tamashalap ótedi búkil keshiń...

Tura-qalqan* tizilip tura qalǵan,

Sadaqshylar sharýasyn bitirgesin.

Syńsyp ótti aq qutan, tyrna kókten,

Mekenine asyǵyp jylda ketken.

Jaqsylyqqa joryp tur Esim muny:

«Habary, – dep, – Jeńistiń bul da jetken.»

Baspaldaqpen qamalǵa kóterilip,

Aǵynshy top barady zymǵap eppen.

Shahardy ońai alatyn tásil edi,

Shyńǵys baba tusynda synnan ótken.

Kózapara ketkendei shójip, shógip,

Keýde kerip nán shahar turǵan óktem.

Baspa qoiyp,

qamalǵa arqan asyp,

Úkekti aldy aǵynshy tarpa basyp.

Syn saǵattyń soqqanyn sezgen sart ta

Jandármengún qarmandy jantalasyp.

Alarman bop qamalǵa jańa ǵana

Tónip barǵan ertaýyl* jorta qashyp,

Tasty qardai boratty manjynyqpen*,

Qazaq qoly áp-sátte ortany ashyp.

Ótesiń-aý qapyda, qasqa jalǵan,

Baǵalamai baqytty basqa qonǵan.

Qazaq-qalmaq jatqanda qidalasyp,

Osy sarttar balaq pen bastan alǵan.

On jyl buryn qaldy sart tabanynda –

Qarataýdai qaiǵy men Aspara-arman,

Ólse esinen ketpeidi Er Esimniń

Qaryndasy – kirpigin jasqa malǵan.

«Sartqa qatyn bolman!» – dep shyńnan ushqan

«Han qyzy» dep at qaldy – jas maraldan.

Osy joly, inshalla, sarttyń Esim

Elesterin oiatad este qalǵan.

...Shár ishinde qalyń sart sansyrap júr

Otqa oranǵan úiler men tas borannan.

____________________

Shyǵaýyl* – sholǵynshy.

Qasaly* – jebeniń túri.

Tura-qalqan* – jyljymaly bekinis. 

Ertaýyl* – áskerdiń aldy-artyn qorǵaýshy jasaq. 

Manjynyq* – tas atatyn qural-qondyrǵy. 

Álsiz jerin qazaqtyń kózdep baǵar,

Sart qasynda – túrkpen de, ózbek te bar.

Ǵiraq, aýǵan, qyzylbas, tájik te júr,

Pýshtý, ýrdý, bulysh pen bezbet hazar.

Qazaq qanyn ishpekshi kil shibóri:

«Ákeldi, – dep, – qai Qudai?!» – bezgek qaǵar.

Izdep tabar árkim de nesibesin,

Tabar* taýyp tamyryn – kez kepti ajal.

Meiirim qashqan qazaqtan,

Haqtan – medet, 

Qoldamai tur Páýeden* jatqan jebep.

Imamquly tyǵyldy ketegine,

Joq mysqaldai keletin arttan kómek.

Ne de bolsa, ólispei-berispeýge

Shapqan da álek, árine,

sarttar da álek.

Aqsy qazir qazandai qainap jatyr,

Kóshti qamal ishine maidan da aqyr.

Qairap jatyr azýyn jyrtqysh-qamal, 

Munara-tis qazaqty shainap jatyr.

Ajal – Toryn,

Ai – Nuryn jaiǵan ǵafyl

Bul da – dáýren, bitirgen oiranǵa til.

Talai jaisań bastary myljalanyp,

Otqa úitilip ketti san qairan batyr.

Taiǵan ǵafyl basynan ǵumyr-dáýren

Quiyp jatyr qan bolyp sailarǵa aqyr.

Bul qandai kep –

Aq-Qara alyssa da,

Qyzyl Qany tabanda jairap jatyr?!

Ǵajap syndy ed bóten kent, ózge baý-baq,

Bul kenttiń de basynan bezgen-aý baq.

Ajal-Súlde tap berip aiaq-asty,

Ketip jatyr Aily aspan kózden aýnap.

____________________

Tabar* – balta. 

Páýeden* – Bahaýbaddin Naqyshpand (1318-1389).

Osy soǵys qashannan júr esimde,

Tastai alman esimdi kúresinge.

Qaraǵasyn san ǵasyr biiginen,

Qylyǵyna Babańnyń kúlesiń be?

Jylaisyń ba joq, álde, ulisyń ba? –

Aitshy, ne bar –

ózińniń úlesińde?!

Jatqan ańqaý qazaqty,

nesibesi –

Jer máýesi, malynyń súmesinde,

Orynynan turǵyzyp ertip qoiǵan

Qandai kúsh ol,

barlyǵyn – bir Esimge?!

Sol soǵysta ARYMNAN ÓRGEN NAMYS,

Endi meniń qanymnan túgesilme!

...Ferǵananyń jazyǵyn,

Aqsy aspanyn

Kezip júrgen tún edi ol Súle-Súlde!

Súle-Súlde Aqsynyń kóshelerin

Júr aralap – órt alǵan neshe jerin.

Sartty qazaq baýyzdap júr saqaldan ap,

San ǵasyrlyq qaitaryp eselerin.

Kúńirengen Súldeniń sazy jaman,

Jan saýǵadan úmit joq, bazynadan.

Ár buryshta astyna búktep basyp,

Túlki-ómirdi tamaqtap tazy-zaman;

Ajyraǵan keýdeden bas domalap,

Tastap shyǵyp uiasyn qazyna-jan;

Qushyp jatyr qazaqtyń aiaǵyn sart

Ógizdeiin ókirip, azynaǵan!

Haq qara kún týǵyzsa pendesine,

Áddiń bar ma táýbaǵa kelmesińe?!

Kellesimen jer sabap jatyr áka,

Túsken syndy Allasy endi esine.

Aqsy ústinde Ajal tur únsiz barlap,

Qorǵaýshysyn shahardyń qunsyz jalmap.

Qazaq qanyn ishine tartyp alǵan:

«Dindi sarttan jaqsy, – dep, – dinsiz qalmaq!..»

Barshyn-túni Aqsynyń, baisyn-keshi

Qara maqpal qanatyn jaisyn deshi!

Qan-dariiada dirdektep aýnap jatyr

Aqqan qannan jerkengen Ai súldesi.

Bul tún jaily bizde de bar ǵoi derek,

Aita alamyz eshkimnen almai kómek.

Tuz – tamaqtyń imany, sýret – sózdiń,

Ýaqiǵany aitaiyq sál beinelep:

Otqa orandy tolǵan shár boqtashaqqa,

Týralǵandai, mysaly, et qasapta.

Qara qazan-aspandy jalap tili,

Qala qazir ainaldy otty oshaqqa.

Sol tún jaily aitqanda jyrshy-dala,

Dóń kúrsine túsip sál, tynshyr o da.

Qazandaǵy – Ai-qazy, juldyz-sorpa

Qaisymyzǵa buiyrar bul sybaǵa?!

Shyǵarmaityn kep-ti bul máńgige esten,

Shaq boldy bir sanadan áńgime óshken.

Sybaǵasynan qur qalǵan tarihtyń

Otty oshaqta erler ed qandy keshken.

...Artqy kóshte qalǵan Er – eskerýsiz,

Habaryńdy estirmiz – alǵy keshten...

Biraz boldy shyqqaly han shatyrdan,

Otty oshaqqa qarap tur qan sapyrǵan.

«Jazadan tys – baldar men áielder!» – dep,

Has-Hajibke* álginde jar shaqyrǵan.

Jalyn bir sát aspanǵa shyrqady erek,

Betin basty tútinmen bulty ala kók.

Neshe ǵasyr shirenip turǵan shahar

Kóz aldynda kúiredi shilpara bop.

Jalyn tili –

tat basyp qalǵan kókti

Tazartýda ysqylap zimpara* bop.

Kúndegiden tań búgin jailap atty,

Bultpen júzin jasyryp Ai da batty.

Kúreń shaidai astynda kilkigen qan, –

Sút-qaimaq bop sáýlesi saiǵa qatty.

____________________

Has-hajib* – Esik aǵasy bek.

Zimpara* – tat ketirgish qural.

Kún de shyqty.

Alapqa qarady ań-tań,

Dala qan-qan bolǵanda,

qala talqan.

Habarlady qalanyń bas igenin

Er-Jalańtós bahadúr –

Aba-Tarqan.

Birjolata soǵystyń tynshydy úni,

Qanyn súrtti qamaldyń kún synyǵy.

 – Iásirlerdi* qaitemiz?...

 – Qyr erkegin! –

Qursaǵyńdy azdyrad qul sidigi!

Baiandaýda sardarlar birindep kep:

– Boljalyńyz, han iem, qyryn ketped...

...Tańuq* taqqan basyna Alash týy

Tuǵyryna ornady dúrildep kep!

– Qyn biledi qashanda qanjar qunyn,

El biledi –

Kek penen Arman qunyn!.. –

Qarqýardai sańqyldap órgek daýys,

Júmilaǵa taratty –

Han jarlyǵyn!

– Aýrý basyn kóterer, arý qasyn

Shaiqas boldy –

Ar menen qarýǵa syn!..

Alash týy astynda bolady Aqsy! –

Kel-Muhammet! –

Ózińsiń – darýǵashym*!..

____________________

Iásir* – tutqyn.

Tańuq* – týǵa taǵylatyn belgi, bul jerde Jeńis belgisi.

Darýǵashy* bek – mirasqor bileýshi bek.

2. Buqar shári. Imamquly han ordasy

...Jaman habar Aqsydan aldy jańa,

Búgingi tań jetkendei tarlyq ala.

Qaldy búgin bir túrli búgejektep,

Kúnge sozǵan moiynyn san munara.

Kúpi shyqty ýázir, apy kirip,

Sónip tyndy sózinen soqyr úmit.

Ánsheiinde aspandy tirep turǵan

Shahar búgin qulardai opyrylyp.

Alqymynan alǵandai dúlei jendet,

Bara jatyr ón boiyn úrei meńdep.

Aq qara bas qurt qusap janyn ýlap,

Alasuryp bir oiyn bir oi jeńbek.

Bólmedi oiyn kánizák aq shaǵala,

Tursa – dertti júregi,

jatsa – jara.

Tipti búgin tábeti tartpai qoidy

Shorta begi* ákelgen bátshaǵa* da.

Altyn sarai astyna  

qara basy

Syimai barad – qorqynysh aran ashyp.

Maqtanyshy – Minardyń munarasy

Syqyldanyp kórindi dar aǵashy.

Buqar kórgen qiiamet az ba, toba?! –

Kópke qorǵan qonys ed,

azǵa pana.

Qýdy kózdep,

bul taǵy qazdy ata ma? –

Qorǵa kúlki bola ma,

ezge taba?..

...Jaishylyqta buralǵan arý-Mýliian*

Jutatyndai –

ainalyp ajdahaǵa!

Dos jaqynnan tamsanǵan,

jat alystan,

Qos aqqý ed Buqardan qatar ushqan –

Registan – quryrdai otqa oranyp,

Shańyraqtai shatyrlap – Shaharistan.

____________________

Shorta begi* (sahib-ash-shýrta) – tártip basshysy bek.

Bátsha* – sart sarailaryndaǵy bileýshiler ermek qylatyn er bala.

Mýliian* – Buqardaǵy ózen.

Qorqynysh pen súiegin uiat qaryp, 

Otyrmaidy taǵynda miiat taýyp.

Buqaranyń on eki qaqpasy da

On eki bas ábjylan siiaqtanyp.

Qutqarmastai bul joly jaý qahardan, 

Esim qazir –

qol jetpes zaý qaharman.

Qalar ma eken kúl bolyp kóz aldynda

Myń san bulbul jyrlatqan náýbet-orman?..

Kúreń jalyn qalardai qamap qazir,

Shalqi kirip lapyldap – Naýbahardan*.

...Esim bolyp júrgende Altaiǵa alań,

Qazaq jerin ózi edi maiqandaǵan.

Sol qylǵanyn ózine qyldy Qudai,

Tóndi qara basyna soiqan zaman...

– Uryqsat pa?.. –

Sáldesi tandyr peshtei

Isqaq qoja kirdi ishke baipańdaǵan.

Kóz sholasyn úrei men kúdik kómip,

Qarai bered pirine úmittenip.

– Bahaýbaddin babamyz aian berdi,

Qashyq emes keler kún túrikke jut!..

Shibóridei shýyldap elge antalap,

Jalyn shashyp tilinen,

shel qantalap;

Qyryp jatqan shyǵar-aý musylmandy

Qahar soqqan Esim han –

ol zántalaq!..

Jibergendei shapalaq osyp betten,

Óz sózinen pir otyr shoshyp ketken.

Alaq-julaq qaraidy jan-jaǵyna,

Esim kirip kelerdei esik betten.

Han túńildi piriniń jaiyn kórip,

Maida sóilep júretin máiin kelip,

Ánsheiinde degdar-aq adam edi,

Úrgedek bop ketipti ýaiym jeńip.

____________________

Naýbahar* – Buqardyń on eki qaqpasynyń biri.

Bolar ma dep janyna saia myna

Kútken piri – jetpedi aiaǵyna.

Bar aitary – babasy Bahaýbaddin,

Baiany da bitpeidi, aiany da.

Buqaranyń aspanyn qaiǵy urǵanda:

Samarqan men Tashkentten airylǵanda,

Shahrýhiia túbinde qyrǵyn taýyp,

Taǵy jamsap qalǵanda Aiǵyr-Jarda;

Shahrhana boiynda kileń shahit

Qanatynan qaqyrap qairylǵanda –

Qaida boldy, –

qoldasa Bahaýbaddin,

Áýlie bar emes pe – Ai, Kún barda?!.

Ylǵi Buqar tap bolad ajaldy oqqa,

Qaida – burǵan pirimiz nazar Haqqa? –

Iasaýige múrit bop –

ólgennen soń

Shyǵyp ol da ketti me qazaq jaqqa?!

«Naqysh joly – bizderdiń silsala-dúr», –

Degen sózge ilandyq sonshama jyl.

Qyryp-joiyp Iasaýi múritterin,

Buqarada qirattyq qansha qabir?!

Juqpaly dert juqtyryp qanshasyna,

Sonshasyna kórsettik malsha zábir.

Ketpedi me bizderdi sile soǵyp? –

Degenge pir: «Bularmen kúreselik!» –

Jahri zikir* ústinde basyp kirip,

Qansha tyqtyq zyndanǵa, dúre soǵyp!

Birdei qylyp talqandap esik-tórin,

Jendettiń de jiberdik óshikkenin.

Iasaýidiń kitabyn túgel órtep,

Japtyq qansha tekke* men meshitterin!

«Súimeidi, – dep, – bulardy ulyq Alla», –

Jel beredi qoltyqqa pirim ol da.

Qarǵa-quzǵyn qanshasyn jemtik qyldy,

Bolmasa da zábiri tiri janǵa...

____________________

Jahri zikir* – jariia zikir.

Tekke* – iasaýilik rýhani oryn. 

Sonyń bárin estipti Esim zalym,

Ersal ailap*, jasyrmai óshin, zárin:

«Pirimenen qosaqtap darǵa asam!» – dep,

Kórgender bar Esimniń tós urǵanyn...

...Munyń bári ishki syr pir ala almas,

Óle-ólgenshe syrtyna shyǵara almas.

Túbi shiki óziniń – qyldykóten,

Pir kárine shalynsa, sirá da, ońbas!

Sondyqtan da bir syry shashaý shyqpai,

Jyǵadan bas shyǵarad, shyradan – jas.

____________________

Ersal ailaý* – joldaý. 

Nurly júrek joq pirde Táńir shaiǵan,

Biledi ishi – emes bul kámil soidan!..

...Dál osy sát, ái-shái joq, uryqsat joq,

Kirip keldi saraiǵa Jábir-Sháibam.

Qorlady-aý dep tys taptap, ish basynyp,

Qýyp shyqpaq edi bul tús qashyryp;

Jábir-Sháibam kózine ilikkende,

Sus jasyryp, jym boldy, mys basylyp!

Tintip Sháibam shynykóz janarymen,

Aidap pirdi jiberdi qabaǵymen.

Baipań qaǵyp jóneldi Isqaq qoja,

Baratqandai syrǵanap tabanymen.

Pir ketkesin oraldy han qasyna,

Sáp sap qarap qaiǵynyń tańbasyna.

Nazar tiged oqshaý bir aianyshpen

Hannyń mynaý altyndy ordasyna.

– Neǵyp otsyń jer bolyp, jigeriń qum?

Qysqardy ma órisi shiderińniń?

Aqsyńdy alyp qazaqtyń,

estip keldim

Qulaǵanyn aqyrǵy tiregińniń.

Tóndi bilem shyn qater Astanańa?! –

Tap bolar kún jýyqta masqaraǵa!

Jynyn shashyp kúrkirep Esim kelse,

Baspanaǵa zarsyń ǵoi, qasqa bala! –

Qarq-qarq kúldi sodan soń Jábir-Sháibam,

Jón úiretken aǵadai jas balaǵa.

Sarai tar ma, bilmeidi túrme tar ma? –

Ushyrady han búgin kil qaharǵa.

Jábir-Sháibam pátýa bermese eger,

Sailanbaidy bul elde – pir de, han da!

Handy biraz jer qylyp taptap alyp,

Jábir-Sháibam otyrdy taqqa baryp.

– Qazir qýyp jibersem syrtqa seni,

Qashpaisyń ba Esimge, boqtap alyp?

Kelem deme, biraq sen esen-aman

Piriń qusap – artyńdy boqqa malyp...

Já!

Ózińe boǵyń da!!

Taq ta saǵan!!!

Jol tappaidy tar jerde sappas adam.

Sen sappasty han qylǵan mende myi joq,

Sendei qulǵa qor bolǵan –

Aq bosaǵam!..

Ashyǵyna kósheiik áńgimeniń,

Jaraldyń ǵoi soryma máńgi meniń.

Jandy jeriń qaida, aitshy, mende me, álde

Bailanǵan ba taqqa ana – jandy jeriń?!

Jaýshy jiber Qytaiǵa túnde búgin,

Qalmaqtardyń qozǵasyn irgeligin.

Qalmaq jaqqa Esim han attanǵanda,

Túrkistanǵa Tursyn han kirmek uryn.

Uryn emes,

kiredi kún ashyqta,

Esim júrsin Altaida – ylashyqta.

Azyp-tozyp qalmaqtan aman qaitsa,

Tursyn shyqsyn!

Aldynan, sirá, shyqpa!

Búldiresiń sen shyqsań, kórinse Esim,

Butyńdaǵy taiǵanap yza-shyqqa!..

Esim dese, Tursynnyń jyny bar sum,

Bar bilikti, men dese, búgin alsyn!

Kópten qany qatyp júr han taǵyna,

Iesi joqta qonjiyp minip alsyn.

Julyp alsyn táj-taǵyn baýyrynyń,

Qoisyn órtin –

jylannyń ini jansyn!

Baqqumar jan paidaly bizder úshin,

Al, áitpese, biri ólip, biri qalsyn!..

Tiri jansyń!

Umytpa!

Bizdiń hannyń

Kirsin endi ajary, qyby qansyn!

Keshirińiz, han iem, minnen ada,

Men de keide bop ketem múlde bala...

Eki bóri jatqanda jarǵylasyp,

Ilinemiz, inshalla, bir qaraǵa!..

...Ketti hannyń kenetten tóri keńip,

Sháibam jaqqa qaraidy emirenip.

Tebirenip kóz saldy terezeden,

Júrek jaǵyn kemirgen jegi kemip.

Kún tur kókte patshany súiip betten,

Meiirlenip bar nury iip ketken.

San munara samǵaidy kókke qarai

Buqaranyń aspanyn biiktetken...

3. Túrkistan shahary. Esim han ordasy

...Túrkistannyń qylaý joq aspanynda, 

Nurǵa balqyp jatqandai tas ta, qum da.

Áziret Sultan kúmbezin kúńirentken

Jamaǵat bar –

múrshiti qastarynda.

Boztorǵai qus shyrlaidy migir tappai

Kóktemeniń búr jarǵan jas talynda.

Jaratqanǵa tań atpai madaq aitqan

Qus umytqan sekildi bas qamyn da.

Bas jaǵyńda kógershin:

«Alla-hý-lap!»

Túsirerdei bir sáýle tas-tanymǵa.

...Esim otyr ordada elegizip,

Baldy qymyz jutady ash qarynǵa.

Kópten júrgen bir oi bar tynshyn alyp,

Baq ta, sor da zaman ǵoi qas-qaǵymda.

Shúkir, Moǵol bas urdy, Máýrennahyr,

Buqar basy kópshirmen* daý bop jatyr.

Shalysh, Turfan –

ainalyp bazaryna,

Úndistannan kerýen saý keldi aqyr.

Degenmenen, jimasa etek-jeńin,

Ótpesine kim kepil dáýren ǵafyl?!

Qataǵan – búk.

Alshy tur Oirat jaǵy,

Qandy qara qylyshyn qairap taǵy.

Beker boldy, –

qalmaqty baǵyndy dep,

Saryarqasyn qazaqtyń jailatqany.

____________________

Kópshir* – han salyǵy.

Kerip ketti Arqany ósken túlik,

Qozǵalatyn tolqyndai tósten tunyp.

«Otqa aidasań esekti – boqqa qashar»,

Artyq emes dinsiz jurt mesten tulyp.

Islamǵa kirgizem dep júrgende,

Shah-Muhammet sultandy kóshti óltirip.

Joly ylańnan ketpedi-aý,

qoly – qannan,

Kókirekte ketti ólip ne bir arman.

Shidertiden shyǵyna qashqan jaýdy

Qýyp jetip, aǵanyń kegin alǵan.

«Mingeni Esim hannyń Alabel-di,

Boiynda Shidertiniń qara kórdi.

Kóringen sol qarany «Kertaǵy» dep,

Attaryn shider salyp, qala berdi».

Sol kúnderden osy bir óleń qalǵan,

Qaldyrdy artqa shyndyǵyn el ańǵarǵan.

Shúrshit jolyn qalmaqpen bógemek ed,

Onyń bári –

sherli syr, shemendi arman...

Tústik jaqtyń irgesi bútindelse,

Jáýkemder ed qalmaqty utyr kelse.

Qalai da oirat tynysh bop turý kerek,

Buqarmenen sharýasyn bitirgenshe.

Órttiń aldyn almasań kúnilgeri,

Orysiet gúrlep tur búginderi.

Tý-talaqai qylmaq bul aqyrdemde

Qamaldardy Edil men Sibirdegi.

Qiyn bop tur búiirden Qataǵan-sum,

Amalyń joq –

tamyrdan mataǵansyn.

Kúni týsa – asqardai jan asyrmas,

Jaishylyqta jympiǵan jataǵan shyń.

Imamquly kázzapqa quryq bergen

Týys bolmai Tursyn han,

qata qalsyn!

Bul – qalmaqpen jatqanda qidalasyp,

Sartpen birge el shapqan topalańsyń!

Kerei, Jánibek babalar – altyn-kórik! –

Záýzatyna bermepti parqyn bólip.

Atasynyń atymen at ozdyryp,

Náiisimen solardyń dańqyn kómip

Júrgen Tursyn, –

bas iip: «baýyrym» dep,

Qylysh ústi qutyldy Antyn berip.

Adyrnanyń qos basy teń shirenip,

Turǵan shaq bul – Baq pen Sor qońsy qonyp.

Qyryq rýdan tańdap ap qyryq jigit,

Jaýly ketken qalmaqqa elshi bolyp.

Sol elshiler keshikken saiyn, hanǵa

«Haýf-rija»* bergendei enshi bólip.

Basyna altyn aidarly kúllá kiip,

Eńkip, ergek kóilekti tulǵany iip,

Yrym qylyp erteńgi istiń jaiyn,

Otyr Esim dabylǵa tillá iirip.

Tynyshtyqtyń ishegin shertip qalyp,

Estiledi emeski entik talyp.

Jar bola gór, Jasaǵan! –

Dabylǵa kep

Ompy turyp qaldy asyq tolqyp baryp.

Turdy qarǵyp, dedi de: «Berdi Qudai!..» –

Bult jaiqaǵan múiizi ker buǵydai...

Kirip keldi sol sátte Tarǵýshy bek*:

– Qalmaqqa elshi jiberme endi bylai!..

Keshir, Iem, boldy ma munym ersi?.. –

Aidap salyp ar jaqtan uly kórshi;

Qara-Qula qontaishy otqa úitipti,

Opat bopty –

Jaýly men qyryq elshi!

____________________

Haýf-rija* – qaýip pen úmit. Múminniń háli.

Tarǵýshy bek* – shendiler daýyn sheshetin qazy hám mór saqtaýshy bek.

Sátke ǵana turdy han ań-tań qalyp,

Alqymynan ystyq bir arqan qaryp.

Ájeptarqy daýysy,

óń qabarjyp,

Ishten ulyp ún shyqty jarqaýlanyp.

Boiyn ilez han qaita jinap aldy,

Sol baiaǵy darqan júz, salqam qalyp.

– Qara-Qula bastady jaman yrym,

Elshige ólim kespegen Baba buryn.

Dinsizdigin taǵy da qylǵan eken,

Qalmaǵyna sengen ǵoi qaraqurym.

Qara-Qula oirattyń turǵysy edi,

Qyryq rýdyń qarǵysy urdy seni!

Elshige ólim keskenge qandai jaza

Qoldanaryn úiretken –

Shyńǵys edi!

Ushyraidy uzamai apatqa ordań,

Elshi óltirip el bar ma ataq qonǵan?

Umyttyń-aý,

elshige qastyq qylyp,

Qarazymnyń Dáýletin –

opat bolǵan?!

Qara-Qula bul joly bos qaǵyndy,

Batyramyn qanyńa qos qolymdy.

Tas taǵyńdy tóbeńe tóńkerem de,

Qabystyram –

Altai men aspanyńdy!..

Qalmaq bizdiń kórgen jaý! –

Eshteńe emes! –

Buzyp ketti demeseń jospalymdy.

Attanamyz!

Bul bulǵaq búgin emes! –

Oianyp – kek, attansaq, tiriledi – es.

Jar shash barlyq Dáýletke,

jetsin bári,

Sársenbide ótedi – Uly Keńes.

Batalasyp Áziret dúrbesinde,

Júrgizemiz Altaidyń túbine kósh!..

4. Oirat qonysy. Qara-Qula qontaishy qosyny

...Qaptai qonyp Altaidyń balaǵyna,

Oirat jatyr jabysqan jaraǵyna.

Orda tigip Sharyshtyń jaǵasyna,

Jasanyp tur qontaishy Qara-Qula.

Osy jerde – dúrbit te, torǵaýyt ta,

Urańhai da, hoshaýyt, oimaýyt ta.

Hoiyt, zaqshyn, bileýit, qalqa, shoras

Kúren túzip, ainalǵan saidaýytqa.

Oirat ta jurt jalpyǵa erligi áńgi,

Bitispestei qazaqpen endi máńgi –

Qara bulan terisin etik qylyp,

Kólik qylyp mingen el ker qulandy.

Ozatyn el qashsa – órtten, qýsa – jelden,

Qyran baptap – qanatyn týsha kergen;

Sýsha jelgen – jyljysa jazyqpenen,

Qulan qusap torlaýsyz jýsap-órgen.

Sharysh ózen bereze – túimedegi,

Bir jaǵynda qalmaqtyń Ine kóli.

Qontaishynyń jońǵary* – Baibaǵys ta,

Baruńǵary* – ataqty Shine-Bóri.

____________________

Jońǵar* – sol qol.

Baruńǵar* – oń qol.

Qara-Qula – bir min joq tulǵasynda,

Baruńǵar men jońǵary júr qasynda.

Qaitkenmen de ada emes qobaljýdan,

Abyrjý bar azdaǵan bul qosynda.

Baruńǵar da, jońǵar da – sai qaharly,

Joryqtarda júrgender qaida qandy.

Osy joly qoiyp júr syr aldyryp:

«Oiattyq-aý beker, – dep, – aidahardy...»

Baǵynbaǵan Qudaiǵa erkin halyq

Semserine keledi sertin janyp.

Endi, mine, bolǵandai tilegeni,

Jaý kelip tur irgege –

jer tuldanyp.

Er Esim tur irgede kúrkiregen,

Boiy Altaidyń talasqan bultymenen...

El taǵdyryn boljamaq Orda búgin,

Qara oryn ed ejelden jyn túnegen.

Bilý úshin buiyrmys sybaǵasyn,

Qontaishy otyr jiyp bar ǵulamasyn:

Kikan shaǵan, kiský men ýnzot, kishl,

Burhan, manjy, kýra men lamasyn*.

«Ia, burhan bahchi-lep», mal óltirip,

Keiin azyq qylatyn tyǵady asyn.

«Sybaǵasyn» qazaqtyń bermek bári,

Atyn elep qontaishy suraǵasyn.

«Atas-Piras»* kiesi –

Ylat-Manat*

Orda ústinde jaiyp tur jylap qanat.

Ottan qarǵyp jádigói-elbi kempir,

Shyńǵyrady daýyspen qulaqqa jat!

Salǵan sardan* ótedi bii de ármán,

Otqa taptap tániniń ii qanǵan.

Sákákúli saitandai syqylyqtap,

Qara túlki qarmaljyq kiip alǵan.

____________________

Kikan shaǵan, kiský, ýnzot, kishl, burhan, manjy, kýra, lama* – qalmaq dindarlary.

Atas-Piras* – qazaqtardyń dinsiz jaýyna qoiǵan aty. 

Ylat-Manat* – kiesi. 

Sar* – baqsylar saryny.

Bitirgendei kil baqsy shyraqqa jan,

Myń qarǵidy otynan bir attaǵan.

Lama otyr baqyryp:

«...ýam mani

Batbah... hoiýr ǵýrbýn da... shrah-taǵan!»

Shaitan – ony, ol – jyndy dúrelegen,

Dińkelegen, sharshaǵan, silelegen

Barlyq baqsy jiylyp,

qontaishynyń

Aldynda otyr qalpynda júrelegen.

Ketipti-mis kieler aian berip,

Aitylypty erteńgi is baian bolyp.

Qashady-mys bytyrap kelgen qazaq,

Aldyndaǵy bóriniń qoian delik!..

Soǵys sóitip jeńispen aiaqtalar,

Qazaq betin qanymen boiap baǵar.

Óz qolymen Esimniń qanyn iship,

Qara-Qula qontaishy toiat tabar!

Aýzymenen jeńgizip qalmaqtardy,

Ketti barlyq baqsylar zarlap báńgi.

Birin-biri ólerdei qostaǵasyn,

Qara-Qula mardiyp, marlattandy.

Qarsy turar, árine, aianǵa kim?! –

Baiandadym, men-daǵy aianbadym.

...Berip jatty aqyrǵy buiryqtaryn

Jiyp alyp qontaishy noiandaryn...

5. Oirat-Qazaq súlesi

Miládi 1627, hijranyń 1036 – qoian jyly. Jazǵa salym.

...«Barsań sálem aita bar – Aisanǵyzǵa*,

Qulasurdan dámem bar taisam muzǵa!..» –

Jiembettiń armanyn kókke áketti,

Jańǵyrǵan ún soǵylyp qaisar quzǵa.

Bozdady-ai bir Jiembet kári narsha,

Daýsyn jutyp betkeide qalyń arsha.

Ór Altaidy kórgende

Qazaq uly

Qalai únsiz qalady, – jany bolsa?!

Altyn besik ata-jurt Altai mynaý,

Seni ańsaýmen kókirek qartaidym-aý.

Bulǵanǵanda seniń bult-oramalyń

Jetem qylyp kón etik, sharqaidy ylaý.

Jaratqanǵa kórmegen sájde qylyp,

Turyp siip tóbeńnen taltaidy jaý.

Ai týǵanda – bóri bop ulyp kórip,

Bult bolyp eńirep tarqaimyn-aý!..

___________________

Aisanǵyz* – Jiembet jyraýdyń báibishesi.

Jan dertime, Ór Altai, sen keregip,

Jeter edim ózińe delbe bolyp.

Kóship ótip jatasyń kózim jumsam,

Ótpeli bir dáýrendei dóńgelenip.

Qoiynyńa túsedi syńǵyr etip

Aqqan juldyz –

altyn bir teńge bolyp.

Aqqaiyń júr qaraǵai jeteginde,

Shyqqan qyzdai seiilge jeńgege erip.

Tórge qonyp gaýhar-Ai otyrady,

Qyzǵa kórik enshilep, erge – jelik.

Sherge kómip shanaǵy qobyz-kóldiń,

Zyńyranǵan shyǵady ún perne kerip.

Shyńyraýqus syńsidy shyr ainalyp,

Boz moiyndy sur úirek kólge qonyp.

Qurqyltai da, kúikentai, saqaltai da,

Surqyltai da, turymtai, jaǵaltai da,

Taýqudiret, bidaiyq – qus tóresi,

Kezquiryq ta, árine, bar Altaida.

Jarasady qandai qus jazǵy qyrǵa? –

Suńqyldaidy toryala qaz zytymda.

Jaiqalady kógergen kóksynýlar,

Kógalsynǵa qonaqtap tájdityrna.

Quzǵa qonǵan habar al qarqaradan,

«Qaýyrsynyn qarqara san taraǵan».

Kúmispenen sheńberi kúmbezdelgen

Arqalaǵan shańyraq arqar ámán.

Tarqamaǵan Altaida bir toi bar-aý,

Aqsha bulty moiynyn alqalaǵan.

Alqasy bar aq bulttan ana shyńǵa

Arzý bolyp armanda qalasyń da!

Panasynda saialap kúdir, quný,

Butaq múiiz buǵy júr salasynda.

Taý eshkisi baqyryp betkeige órip,

Aiýlary aqyryp ketpei me erip?..

Ketpei qonyp jatatyn kún bolar ma,

Bulany men qulany shekpei joryq?! –

Balaýsaly saiyna ordam ornap,

Betegeli beline bettei qonyp.

Ordalarym ornaǵan tóskeiinde

Qaldy dáýren, qaiteiin, kósh keiinde...

Kápir qalmaq Altaidy jatyr jalmap,

«Ósh!» – deiin be, ne deiin, –

«Kósh!» – deiin be?!

Jasy ketip barady janarymnyń

Nar-taýlardyń bóktergen meskeiinde...

Qoiynyńa sońynan kirip orys,

Ólige sus kórsetti, tirige – kúsh.

Búrine qus uialar, dińine kis,

Tabylar ma ózińdei uly qonys?!

Shertti kúnim jetkenshe sen jata tur,

Túni – beiish mekenim, kúni – kenish...

...Qos arystap kidirdi qazaq qoly,

Tap bolǵandai jánnatqa ǵajap toly.

Mazaq tóli Altaidyń – qaida qalmaq? –

Keldi Er Qazaq –

Ór Altai azatkeri!

Jánnat kógi syqyldy myna qonys

Sálden keiin bolady tozaq tóri!

Baq buiyrdy – alda tur ańsaǵan bel,

Sap tyiyldy sarnaýmen sharshaǵan jel.

Qamsyz el me ed qalmaq ta,

aldan shyqty

Samyrsyndai sap túzep samsaǵan qol.

Ketti dala qurttaǵan qiǵa ainalyp,

Kezquiryqtar tóbeden shúidi ainalyp.

Syimaidy anyq oirattar kókjiekke,

Shymyrlap tur qazandai – myidai jazyq.

Zyńyldap tur júike-jip! –

Sál shydasań,

Qazaq-qalmaq qalardai shi bailanyp.

Baqsy boljap,

jeńerin put ta nusqap,

Qalmaqtar tur – bered dep qut qonys baq.

...Jaýdyń syryn bilmekti Esim keshe

Sardarlarǵa qoiǵan-dy nyq tabystap. –

Jetpis myń qol daiyn-dúr ólisýge,

«Til» shyn aitsa, ákelgen tutǵaq* ustap.

Qalmaqtardyń Altai tur art jaǵynda,

Uzynairyq sý jatyr qaptalynda.

Bel bailaǵan – ólispei-berispeýge

Sońǵy kerjú* qalǵansha saqpanynda.

Shaq taiandy qan kesher úzeńgiden,

Jannan úmit qos jaq ta úzer bilem.

Kúpsermenen* jizek-top* sýdan ótti,

Kejeýil* de ainaldy kúzergiden*.

«Tildiń» aitqan deregin yrastaýda,

Bólinipti jetige túzem kileń.

...Dúrildep tur, han iem, týyń múldem,

Sen – qarqýar*, aidynnan qýymdy ilgen...

Shalqaqtaidy Er Esim qol aldynda,

Taqymyna alabel sýyn mingen.

Didarynda oinaidy nur-shuǵyla,

Jarq-jurq etip shekede shyrpy-kúlá.

Kúldirleidi beksaýyt bereńgili,

Ashuq kigen basyna – qyrpy jyǵa.

____________________

Tutǵaq* – jaýdan «til» ákelýshiler.

Kerjú* – saqpan tas.

Kúpser* – aǵyn sýdan ótý úshin paidalanatyn úrmeli torsyq.

Jizek-top* – sholǵynshy jasaq.

Kejeýil* – sholǵynshy ásker.

Kúzergi* – ótkel.

Qarqýar* – teńiz búrkiti.

Oqshaýlana beredi torysaq ta,

Jatqaq*, jandar* qoryp tur ony shaqqa.

Altyn turman salypty, kónnen – quiar*

Sadaq-siraq, kúpshek-san tobyshaqqa...

Adyrnadai kerilip meze-qasy,

Ketti Esimniń qiialy kezeń asyp.

Jaqsy nyshan tanytyp tur Altaidyń

Tý bailaǵan aq bulttan eje basy.

Esten shyqqan aldaǵy ný-qasiret,

Kúrkildeidi úlektei shýdasy joq...

Orda bidiń* aldyna jetti eppenen

Aidynala tý ustap Týǵashy bek.

Tústi qulap boz bie yrshyp baryp,

Saparǵa – qut sadaqa, qyrsyqqa – jut.

Siltep qaldy han kenet (baýyzdaý-belgi)

Bairaǵdardyń* qolynan bunshyqty* alyp.

Yrshyp tamyp qan juqty ala týǵa,

Jel dý etti,

sál ǵana tynshyp qalyp.

Han tistedi jalynan boz bieniń,

Sypyranyń* ishine qylshyq malyp.

Gý etken jel endi sál sýmańdasyn,

Taýshymyldyq ýildep, ýqorǵasyn.

Barlyǵy da jaqsy yrym, han kórip tur,

Orda bi kep bappenen tý qandasyn!

Jel soqqanda,

bitkendei gúlge qanat

Qol shapaqtap talpyndy kúnge qarap.

Bata tilep Er Esim sodan keiin

Qolyn jaidy Aq Seiit pirge qarap.

Quran oqyp Aq Seiit kúńirensin,

Osy daýys Altaidyń túbine ensin!

«Tábárák» pen «Iasin» jetti ólige,

Endi árýaqtyń qulaqqa úni kelsin!

Jyny kelsin kápirdiń estigende,

Tebiren, taý!

Jyla, kól!!

Shimiren, shyń!!!

«Jan shydasa – er shydap»,

aq sheiit bop,

Tý túbinde Aq Seiit turyp ólsin!

Kórine ensin – súimese Qudai sózin,

Jat dýalap ishinen irigen sum!

Qosyn týy bolady Pir qolynda,

Jyǵa almaidy jyn, zili – kimi kelsin!

____________________

Jatqaq*, jandar* – han saqshylary.

Quiar* – attyń saýyty.

Orda bi* – Shyńǵys han zamanynan bar, han men pirden keiingi bilik iesi.

Bairaǵdar* – han bairaǵyn ustaýshy.

Bunshyq* – at tuiaǵy men jalynan jasalǵan han quraly.

Sypyra* – eshki terisinen jasalǵan, sýsyndy salqyn qalpynda saqtaityn ydys.

Qolǵa aldy endi bilikti arqaly Pir,

Dei almaimyn Pir júgin tartady pil...

Basyn uryp alǵa-artqa, ońǵa-solǵa,

Bastady Pir sálden soń «Alqa zikir*!»

Haqtyń Nuryn júrek pen janǵa shaiǵan

Qoldamasyn qazaqty Alla, qaidan?! –

Altai shyńy eńirei tebirendi,

Jer terbengen –

«Alla-hý*»,

«Alla-hai*-dan»!

Úreii usha tyńdaýda mundar qalmaq,

Júrekterin ketkendei muń-zar qarnap.

Qaraǵailar búgilip qiiamda tur,

Qazaq únin áketti shyńdar jalǵap.

Shyńdar daýsyn jańǵyrtty búkil aspan,

Taý túndigin jel aitty tútip ashqan.

Qalmaq bitken qamystai qaltyrady,

Jannan – shaitan,

boiynan quty qashqan!..

Bulbul bitken ún qosty baqtarynan,

Kók kepter de qaldy arnap Haqqa bir án.

Jadqa Quran oqydy hafiz-shynar,

Samyrsynnyń samsaǵan saptarynan.

Qurbaqa da yrǵydy batpaǵynan,

Tasbaqa da jyljydy soqpaǵynan.

Jylan ǵana tyǵyldy tas astyna,

Quzǵyn ǵana bul Jyrdan tappady mán.

Qaqta qulan kisinep únin qosty,

Jyryn qosty sonaý shyń jaqta qyran.

Kókke ulydy tilenip kók bóri qan,

Dúr silkindi búiiri toq qabylan...

Kirpikterin gúlderdiń shyqqa malyp,

Shyqty, al aǵyp bulaqtar kóp qobydan...

Kek qaryǵan júzderin kileń sarbaz

Qulai jazdap tur qazir attarynan.

Betpaǵy zań yrqynan bosap sátke –

Taptaǵy bi,

attaǵy er,

taqtaǵy han!..

____________________

Alqa zikir* – jamaǵatpen salynatyn jariia zikir túri.

Alla-hý* – OL (BIR) ALLA; 

Alla-Hai* – ALLA mÁńgi tiri degen Táńiriniń sipattary. 

Esim edi pendege muń shaqpaǵan,

Qorqyp jylap tur dep pe eń bul soqtadan! –

Tóńiregin alǵandai qursap boran,

Álde jalyn shalǵandai tumshap ǵalam,

Bir Alladan basqanyń bári bezip,

Janyn ezip – qoimasy nur saqtaǵan;

«Ill-Alla-lap!» Esim tur qol aldynda,

Juldyzdai jas janardan burshaqtaǵan!

Kózderinen tamshylap mór-qorǵasyn,

Kóterdi endi sarbazdar zordan basyn. 

Bata berdi Aq Seiit, 

Zikirden soń

Paiǵambarǵa salaýat joldanǵasyn!

Tamsanǵanda barys-bel, alys bókter,

Yńyrandy qaptalda Sharysh, kók kól...

Sarbazdardy soǵysqa sailap jatyr

Qolbasylar, Jurtshy bek*, Shabush bekter*.

Kenet kernei shyǵardy ulyǵan ún,

Qosyldy oǵan shyń*, kepshik*, buǵyqaryn*.

Daýylpaz tur nabatqa* únin qosyp,

Sákákúli selkildep dudyǵanyń*!

____________________

Jurtshy bek* – áskerdiń ornalasý, qozǵalýyn basqaratyn bek.

Shabush bek* – sapty túzeýshi, tártip qadaǵalaýshy bek.

Shyń, kepshik, buǵyqaryn, nabat, dudyǵa* – ún, saryn shalatyn aspaptar.

Han baiqap tur bárin de tasa qylmai,

Úshkúl túzem túzýge jasaq yńǵai.

Masaǵyndai, mysaly, jebe deseń,

Naiza deseń, qobyly bashaǵyndai*.

«Qadalarmyn keýdeńe búgin, qalmaq,

Ant buzǵandy qoiyp pa ed – qasam urmai?!»

Hannyń qazir osyndai oi-shamasy,

Qan bop aqpaq Altaidyń sai-salasy.

Kóp ishinen airiyp kózge urady,

Kóp juldyzdyń ishinde Aisha basy.

Maimenesi – Jiembet dúldúl edi,

Bulbul edi Marǵasqa – maisarasy.

Kei serigin óteiik súgirettep,

Osal dep eń qazaqtyń qaisy aǵasy?!

____________________

Bashaq* – naizanyń bolat ushy. 

Kúittemegen tirlikte bas qamy dep,

Qan jaýsa da júzderin jasqary joq.

Ósken kileń taǵydai órde jortyp,

Bóri syndy azýyn tasqa bilep.

Sal buǵyny taýdaǵy tańdap atqan,

Betin burmas kil jebe – janǵan ottan.

Qaiqy qara qan juqpas bolat qusap

Shyǵady oinap qyrǵynnan qanǵa batqan...

Oqyǵandar habardar kóne jyrdan,

Qara basy hany úshin nege qurban? –

Jerge – kie,

eliniń iesi olar:

Qoja – saǵym degen bar, tóre – nurdan!

Oljasy kem jeri joq, ese – tómen,

Osynda tur nur-tekti neshe tóreń.

Shyńǵyshannan taraǵan altyn shynjyr,

Sońǵy jaǵy – Qasym men Ósekeden.

Aibar jasyr jeri joq, ese – buǵar,

Jastyǵy muz jandar ed, tósegi – qar.

Táýekeldiń toǵyzy, Kelim sultan,

Uzyn oqty Ondannyń Kóshegi bar.

Adyrnasyn arqardai ańyratqan,

Shyńdaǵy ushqan qusty atqan shańyraqtan –

Úisindegi Súleimen, qyrǵyz Ties,

Alataý bar árýaqty – Qońyrattan!

Atqa – zaty, ózi sai quralyna,

Shaýyp ólgen Alashtyń uranyna,

Qalmaq búgin tap keldi qazaq-jaýdyń

Shúideli aiaq, kók shegir qyranyna.

Oshybai men Jaýbasar osy joly

Ainalady eliniń uranyna!

Jaqynǵa aidyn qashannan, jatqa da aibar,

Bar oljasyn Haq penen taqqa bailar,

«Naizasynyń ushyna jaý mingizgen»

Naimandaǵy qandai-dúr Qaptaǵai nar?!

Taǵy qyran Tobyqty – almasy zár, –

Qojabergen, Sarydai qolbasy bar.

Sadyrynan Naimannyń – Qudaiberdi,

Qarakesek-Arǵynnan Oljashy bar.

Qarakesek Boshannyń qalyńynan

Er Baibóri –

shyńdaǵy ol da shynar.

Tórt batyrdyń susy bar bir basynda,

Qyryq túrli sharǵy bar shyrǵasynda –

Er Jalańtós – Alshynnyń ulys begi,

Jolbarystai Jolymbet tur qasynda.

Sadaqkerler, qylyshker, naizagerler

Jaýǵa basqan tańbasyn taiǵa mórler.

Baiulynyń bekteri Aqymbet bar,

Qalqaman men Sholandai qairan erler.

Jaýdan júzin kórmegen buryp keri,

Taqymynda júretin túrikpeni –

Kileń-buzdai kilsheiip miz baqpaidy

Jebe-tańba Adaidyń jigitteri.

«Belgili erden Begei bar» – kári shynar,

«Kóknaizaly Tabynai» arysy bar.

Sádýaqas saqydai Atalyq pen

Jez aiyrly Jaýlynyń Jarysy bar.

Jaqsylyqqa qashannan jarshy-jyrym,

Erler dańqyn daspanǵa jaishy búgin.

Bul erlerdi bilgen joq Edil*, Saiyn*,

Qońsy Qyrym kórgen joq, baisyn Urym.

Shyǵý bárin adaqtap múmkin emes,

Taýysarsyń madaqtap qaisy birin?!

Qanaǵat qyp, oqyrman, osyny da,

Úńileiik Babanyń josynyna.

Adyrnadan zý eter jebe qusap

Turǵan myna nazar sal qosynyńa.

Qimyly tań Esimniń, isi de erek,

Aqyl sala bermeidi kisige kóp.

Istep júrgen dushpanǵa bul da qyry,

Ár túmende tuǵzaqtyń* túsi bólek.

Tumar moiyn tobyshaq pyryldaǵan,

Tizgin súzip orynsyz urynbaǵan.

Tarpań menen qulandy býdan qylyp

Jasap ketken pyraqtyń túrin Babań.

Aiǵa qarap enesi býaz bolyp,

Kúnge qarap kelesi qulyndaǵan.

Qudai qoldap Seiisti,

árýaq – alqap,

Aralasqan jeri bar sýynǵa qan.

Zýyldaǵan úreidei –

dushpanyńnyń

Júreginiń tusynan sýyldaǵan!..

Bir túmende –

tel shubar shyń qarmaǵan,

Bir túmende –

shańqan kók kir qonbaǵan.

Jez tuiaqty jirenshe – bir túmende,

Kúmis tuiaq kúreńshe til jalmaǵan.

Qoi moiyndy qula bar mingen qaǵan*,

Ai moiyndy ala bar – jynnan jaman!

Tobylǵy meń toryǵa syn bolmaǵan,

Týǵan túlik aiannan Pir qoldaǵan!

____________________

Edil* – Attila.

Saiyn* – Batyr (Batý) han. 

Tuǵzaq* – hannyń soǵys aldynda sarbazdaryna mingizetin óz attary.

Qaǵan* – Shyńǵys han.

Jarasady bári de erge – mingen,

Qanaty men quiryǵy teńgerilgen.

Qynnan alyp zyń eter selebedei,

Shyńǵa baryp shyń eter – ker kerilgen.

Sermeýińnen qaldyrmas semser syndy,

Tuiaǵymen tasty untap, jer kemirgen.

Osylarǵa mingen kil abadan bar,

Shoqtyqtary shoqyǵa bara-bar nar.

Torǵaýytty* noiandar, bekterli* bek,

Bóktergilep aimaýyt* Aba qamdar.

Batyr, basa bóktergen badanańdy al,

Qazir keship ótetin qara qan bar.

Jalańqatty* jas jigit bolady ańǵal,

Qattaý* kigen jón sura aǵadan, bar!

Qyzyl talǵa qynaǵan qyzyl almas –

Qiia tartyp jiberseń,

izi qalmas.

Janabynan jan shyǵyp ketpei turyp,

Saǵaǵynan alshadai úziler bas.

Súiek qapqan aq semser –

sharainany*

Ettei týrap ketýden júzi janbas!

Sary yrǵai-sher qos basyn idi nege? –

Qyran jemin kórmese shúilige me?! –

Tanyp tur ol qurbanyn, syrlap salǵan

Qandy aýyzdan sailanǵan syily jebe.

Eksimimen baýraǵan máńgi meni

Oida júrgen bul da bir áńgime edi.

Qol biledi ustaǵan bul qarýdy,

Qylyp ótken tán-qamsaý jan biledi.

Qozyjaýyryn kókjendet* qylshanda tur,

Kóbebuzar*, qasaly*, ándigeni*.

On eki tutam*, shai jibek*, ala bilek*

Tur, qalmaqtyń qaida dep jandy jeri!

Bederińdi beinelep bere almasam,

Kúshigen jún saigez oq*, ańdy meni!

____________________

Torǵaýyt, bekter, aimaýyt, jalańqat, qattaý, sharaina* – saýyt túrleri.

Qozyjaýyryn kók jendet, kóbebuzar, qasaly, ándigen, on eki tutam, shai jibek, ala bilek, kúshigen jún saigez oq* – jebe túrleri.

Janǵa qamsaý Babamyz qural alǵan,

Óltirmeitin, ólmeitin mura qalǵan.

Surap alǵan árkimnen sózim emes,

Kejim emes kór-jerden qurap alǵan.

Osy oqtardyń barlyǵyn Bai-Ólkede

Óz kózimmen kórgenmin Suraǵannan*!

Bárin tizý – artyq júk bir aqynǵa,

Emes jáne ol eń basty muratym da.

Múdirgenim emes dúr – kidirgenim,

Kelmep edi tez kirgim surapylǵa!

Atqan jebe qaitpaidy kirisine,

Sheginerge taǵdyr joq,

shyǵatynǵa.

Qyratynda taýlardyń qalmady oryn

Meiirimge!

Aqylǵa!!

Raqymǵa!!!

Qolatynda Altaidyń ótken is bul,

Bolǵan is bul qalmaqtyń ylatynda...

Bir-birine qozǵaldy qol súmelip...

Túser eken qai asyq alshy bolyp?..

Pendelerdiń qylyǵyn ersi kórip,

Shyń basynan qaraidy pańsyp elik.

Qońsy qonyp kók tasqa bedireigen,

Tańdanady kún salyp tal shirenip.

Jutyp tynbai bir-birin toqtamaityn

Eki topan –

keterdei janshyp, obyp.

Eki jaqty –

soǵystyń zańymenen

Jekpe-jekke shaqyrdy jarshy jelip.

...Pir biledi, sodan soń han biledi,

Sum juldyzǵa* oirat tur qarsy kelip...

Kimge de aibat bergeni, kimge – qairat,

Qalmaq – gý-gý, týyna súlde bailap.

At oinatyp maidanǵa shaýyp shyqty,

Qulan jaldy qulaǵa mingen oirat.

____________________

Suraǵan* Rahmetuly – Bai-Ólkelik aqyn.

Sum juldyz* – on kúnde ainalyp týatyn juldyz. Ol juldyzǵa qarsy júrgen er adam jamanshylyqqa ushyraidy.

Qaǵyndydan qarǵystyń tisin de oǵy,

Kóre almaǵan dushpannyń kúisin kógi! –

Ne de bolsa, otyrmyn osy joly

Erlerimniń isine súisingeli. –

Hannan – alqaý, alǵan soń Pirden bata,

Er Súleimen jóneldi Úisindegi.

Jol – qashanda Alashtyń úlkenine,

Tilmen qolda, ishińnen túisin de ony.

Arystandai astyna tarpa búkter

Súleimenniń mingeni alpaýyt ker. –

Eńiregen qalmaqqa ólim tilep,

Adyrnadai shirenip tartalyq, kel!

Aita júrer áńgime keleshekte,

Aidyndy edi Súleimen ne desek te.

Súleimenniń janynda –

qulaly oirat

Mingen jandai bop qaldy ker esekke.

Ádisshilin! –

Qapelde orap shapty, al,

Órelesti – jetkende ker at qaptal!

Shóke túsip qaldy oirat at-matymen,

Tas tóbeden urǵanda shomaq shoqpar*!

Súleimendi –

qazaqqa qosqan baqty

Neshe ǵasyr bizdiń el eske almapty...

Osydan soń bes iret maidan berip,

Jer tistetti qairan er bes qalmaqty!

____________________

Shomaq shoqpar* – temir shoqpar.

Altynshyda... tústi aýyp batyr attan,

Jebesinen jońǵardyń qapyda atqan.

Óz qanymen úlgerdi ol dáret alyp,

Sheiittiktiń sharty sol!

Nieti – Haqtan!

Solai ólý erlerdiń armany eken,

Pirler aitsa, –

úlgi alǵan jeti baptan.

Shatynatqan qaiǵy edi ne de bolsa,

Qabyrǵasyn qazaqtyń qaqyratqan...

Er Alataý shyqty endi maidanǵa oinap,

Arttan shyǵyp naizasy saiǵan boida-aq.

Alataýǵa bir qairat qyla almady,

Taiǵandai baq basynan oirandy oirat.

Degen bar dep «er kezek úshke» deiin,

Jekpe-jekter boldy ermek túske deiin.

Úshinshi bop ortaǵa Jary shyqty,

Shyqty-daǵy istedi ishtegi oiyn.

Noiandarǵa at basyn arnap buryp,

Jekpe-jekke shaqyrad, sarnap turyp.

«Kegin aldym Atanyń!» – dei beredi,

Jeti jońǵar batyryn jer qaptyryp!

Shańdaq qylyp barady júrgen jerin,

Kirgen jerin... saigez oq qarnap kirip.

Shańbaq qylyp biriniń basyn shapty,

Aq bulttai árýaǵy torlap turyp!

Jalǵany joq sóz edi, ersisi joq,

Shaldar aitad:

«Basypty Er susy!» – dep.

Shańbaq-basty bailapty qanjyǵaǵa:

«Elshi óltirgen qalmaqtyń enshisi!» – dep...

Bitken iste min bar ma – Ar alǵasyn?! –

Qandy súńgi jaýyna qadalǵasyn.

Budan ári Jaryny maqtai alman,

Kindiginen sol shaldyń jaralǵasyn!

Bolǵany osy! –

Oń desin, teris desin,

Meili moshqap báz bireý kelispesin!

Teń ishkesin –

Babamdy jasyra alman,

Bal men ýyn Esimniń bóliskesin.

Qonystasyn qýmaǵan jan bolypty,

Qudaiyndai syilaǵan óristesin! –

Aibaltasyn býlatqan altynmenen,

Kóp ústinen shýlatqan perishtesin!..

...Joshty kenet eki jaq qarbalasyp,

Kernei úni taýlardan sarnap asyp.

Jekpe-jekte jyqqan soń mereii ósip,

Baratqandai Alashtyń árýaǵy asyp.

Bár isti de shynynda Alla jailar,

«Men istedim!» – degen tek pendede oi bar.

Qosyndary kógjiek kerip turǵan

Burynǵydai qalmaqta qalmady aibar.

Eleýsizdeý bunshyǵyn siltedi han,

Kirdi shetten oiratqa alǵadailar*.

Kirip ketti oiratqa – alǵadailar,

Kúmis jyǵa, altynnan salǵan aidar.

Sasty qalmaq –

satyrlap múiizderi

Qaptap kelip qalǵandai qandaǵailar.

Segiz qyrly sur naiza, súiek-sarja,

Astarynda aqsiraq samdaǵai nar.

Shapqatarlap* shógerip,

túielerdi

Kórsetpegen Er Esim aldan oilar.

Telshesinde* kil sholaq atpa-naiza

Eńsesinde dushpannyń samǵap oinar.

Sartyldaǵan saqpannan kerjúleri

Júzden ajar qashyrad,

jannan – aibar!

____________________

Alǵadai* – tosyn shabýyl jasaityn arnaýly ásker.

Shapqatarlaý* – túieni aiqastyra tizdeý nemese turǵyzý.

Telshe* – naiza qystyryp qoiatyn beldegi jez qural.

Altai-arý ústinde qý syńsyǵan –

Jibek kóilek sekildi sýsyr tuman.

Tuman, biraq jazyqqa tógilmedi,

Aǵyn-sáýle keýdeden qýsyn kúmán!..

Sol tumanǵa kirip ap aǵynshy qol,

Qalmaqty orap baratyr tý syrtynan.

Ózen betten top ketti shepti túrip,

Jasyn oinap ashyqta kókti tilip.

Túsken jerin opyryp oiyp barad,

On eki qursaý jezaiyr ot túkirip.

Shetten qarnap jónelgen, bastan jalmap

Alǵadaiǵa bet burdy sasqan qalmaq.

Qyr basynda Er Esim alshiyp tur,

Qalyqtaǵan barshyndai aspan barlap.

Barshyn búrkit...

Aspandy barlap turyp,

Siltep qaldy bunshyqty qarmaq qylyp.

Qarmaq qaýyp qalǵanda –

jońǵar-shortan

Bulqyndy-ai bir quiryǵyn jan-jaqqa uryp.

Úshkil túzem – sur naiza,

oirattardyń

Kókiregine baratty zarlap kirip!

Árýaq alqap qazaqty,

kúrt eńserip,

Bara jatyr qalmaqty tilkem soǵyp.

Bult eńselip kenetten iyǵyna,

Altai taýy urannan tur teńselip...

(Tesilemin sol ǵasyr túnegine, 

Shisham synyp qalmaǵai, biltem sónip!..)

...Jeti túzem baspalap birin-biri,

Keýlep barad oiratty – Úlker sherik*.

Qan ba, shań ba? –

Ylǵandy esil aýa,

Jaý izdegen erlerge osy daýa...

Osy joly oirattyń ońalmasy

Málim bola bastady besin aýa.

____________________

Úlker sherik* – túzemder bir-biriniń artynan baspalap jyljyp, dushpannyń ishine keýlep kirip ketetin áskeri tásil.

Tógilgen qan gúl menen tasqa qorek,

Nurmen sháiip sol qandy aspan álek.

Taý turǵanmen qasynda aspara-kók,

Bul oiynda bas buǵar baspana joq.

Ekindide belgili bolyp edi

Kelmeitini oiratqa basqa kómek.

Shaiqasty han tur sholyp asqaq kókten,

Shúregeidi tuiǵyndai jasqap tepken.

Otyz myń qol –

oiratty barady orap,

Jylandynyń taýyna tastap ketken.

Kenet...

Oirat búlindi syrt jaǵynan,

Shyńǵyrysqan ún shyqty urt janyǵan.

Aǵynshy qol tiipti taýdan asyp,

Salmaýshy ma ed uiasyn bultqa qyran?!

Bultqa salǵan uiasyn qyran tepse,

Qulanyń da bezbei me kúrt qaǵynan?!

Kúrt qaǵynan jerigen qulan-qalmaq,

Bóri alǵandai kúi keshti túp tańynan.

Osy mezet...

Shý etti shyń buzar ún,

Shyńdy buzyp, ólgendi turǵyzar ún.

Aǵynshy qol álegi az bolǵandai,

Qazaq endi tigipti kúlli zárin. –

Qyzyl jalyn syqyldy otyz myń qol

Kelip qapty taý betten –

Mundyz aǵyn*!!!

Túzdi jalyn osylai jaipaýshy edi,

Aqqanda aityp óledi juldyz ánin...

Juldyz ánin aitýmen aǵyp keled,

Qandai qalqan – jolyna turǵyzaryń?..

Turǵyzatyn qalmady qalqan da endi,

Mirdiń oǵy tigende talqan boldy.

Baqsylarǵa áli de senip turǵan

Qara-Qula qontaishy ań-tań boldy.

____________________

Mundyz aǵyn* – tutqiyl shabýyl tásili.

Soǵys deýge...

joq muny deýge bolmas,

Jandai boldy jolyqqan jaýmen alǵash.

Dal-dul jyrtyp saýytyn sógip barad,

Ajyratyp basynan keýdeni almas.

Myna jaqta myń oirat barqyraǵan,

Ana jaqta myń oirat qorqyraǵan.

Oirat qany sailarǵa sarqyraǵan,

Sarqylmasa bolardai arty jaman.

Jan qalmady qanyna maltymaǵan,

Qan-tolqynda júzip júr jarty ǵalam!

Qosyn – byt-shyt.

Bas ta joq, aiaq ta joq,

Túzeitinin bile almai qaiaqqa bet.

Jylap júrgen jońǵar kóp jynyn qusyp,

Qarý túgil, qolynda taiaq ta joq?

Aiap pa kek –

kez kelse qunykeri,

Qazaq beker jasymen boiap pa bet?!

Tyńdady ma zarlaǵan janashyrdy:

«Uiyqtap jatqan jylandy oiatpa!» dep.

Nyqtap urdy.

Qalmaqty tap tyqsyrdy,

Kúirep tústi kúbisi qaqsyp syrly.

Qara-Qula shainap tur óz barmaǵyn:

«Beker ertip shyqtym, – dep, – Aqsuqsyrdy!..»

Qyz perzenti ol. –

Batýrdyń* qaryndasy,

Qurban edi bul úshin jarym jasy.

Eshteńege Aqsuqsyr tur túsinbei,

Janarynda shar oinap laǵyl jasy.

Qarap turyp soǵystyń alańyna,

Kesh qalǵanyn baiqady Qara-Qula.

Ainalasy tep-tegis opat bopty,

Ie bolar bir jan joq jaraǵyna.

Ertólesi* eńirep jylai bered,

Jabysyp ap jylandai balaǵyna.

Jaý kórgende qazaqtai jaýyz bar ma-ai?! –

Is qylmaidy Allasyn aýyzǵa almai.

Járdemdesip Allasy,

qontaishyda

Bara jatyr tyǵylar qaýyz qalmai...

Bolyp tur bul –

baqsylar qolǵa tússe:

«Ia, býrhan bahchi!» – dep baýyzdardai!..

Bolǵan iske ózi de ǵajap qalad,

Bul qorlyqty kórgenshe tozaqqa bat!

Qolǵa ielik ete almai aljyp turyp,

Qalǵan eken ordasyn qazaq qamap!

____________________

Batýr* – Qara-Qulanyń balasy, keiin Dúrbin-Oirat qontaishysy. Salqam Jáńgirmen, Jalańtós bahadúrmen soǵysqan. 

Ertóle* – jasaýyl.

Órt-shaiqastyń keýdege taby urǵanda,

Aqylda dát qalmady, sabyr – janda.

Noiandary qoiandai bezip ketken,

Biri de joq – jońǵar da, baruńǵar da.

Dát qyla almai qontaishy aqylyna,

Tastady atyn jarasqan taqymyna.

Aqsuqsyrdy qorǵamaq bolyp sosyn

Kirdi entige júgirip shatyryna.

Oiy oiran bop, otyrdy aqyl jasyp,

Dátke qýat – qutyldy Batýr qashyp.

Aqsuqsyrdy qarmana bergen shaqta,

Kirip keldi qazaqtar shatyrdy ashyp...

...«Baq ta, sor da keledi Qudaiymnan,

Meni, bekter, qaitarmań yraiymnan.

Sáti kelgen bul da bir dáýren edi,

Qalai syrtta qalamyn bul oiynnan?!» –

Qarǵyp minip sýynǵa tań asyrǵan,

Ada-kúde bezinip janashyrdan,

Qoiyp ketken han Esim,

shaiqastyń da

Eń bir shyrqaý shaǵynda alasurǵan.

Ońdaýynyń kemi joq sapardy Alla,

Nesibesi bar eken tatar qanda.

Shalǵy oraqpen shapqandai

san dushpandy

Attandyrdy qolymen jahannamǵa!..

Batýr qashty bezektep Bozkójekpen,

Ordasyna oirattyń taqalǵanda.

Óziniń de sol edi kózdegeni,

Bultyldaidy Batýrdyń Bozkójegi.

«Jáńgir-jannyń* bir jaýyn azaitaiyn,

Qolǵa dushpan ilingen kezde», – dedi.

Byqpyrt tiip Oirattyń támám eri,

Kórgen kúni endigi qaran edi.

Batýr taishy Sharyshqa tike tartty,

Baýyr jaza bergende Alabeli.

____________________

Jáńgir* – Er Esimniń uly Salqam Jáńgir. Qazaq hany.

Jetken bilem shynymen shyǵynǵyr shaq,

Úrei mursat bermedi-aý julyn qursap.

Ajdahadai ózenge qoiyp ketti,

Oba jutyp jiberdi jylym bir sát...

...Kún de qondy sol sátte uiasyna,

Ai ilindi Altaidyń qiiasyna.

Qara betin tarihtyń jazý úshin

Qan qosyldy Sharyshtyń siiasyna.

6. Ǵanimat*. Esim han qosyny

...Kikan kómek bolmady,

Burhan – sebep,

Qalyń toǵai órt alsa – qylqansha joq.

Shańyraǵy Oirattyń ordasynyń

Qirap tústi ortaǵa kúlparsha bop.

Ózi ońdaidy joldy Alla qamdarynda,

Baqtyń Qusy shyrqanyp samǵarynda.

Bir ai súrgin joryqtan

aqyrynda

Qalmaq qalmad Altaidyń ańǵarynda.

Biri ketti Qobyǵa shyjynaǵan,

Biri ketti Qobdaǵa yzynaǵan.

Ho-Úrlik bosty batysqa,

shubyrtyp ap

Hoshaýyt pen dúrbitin byjynaǵan.

Yzǵyndai el áp-sátte typ-tipyl bop,

Qala bardy Altaidyń quzy qarań.

Soǵýshy edi kimge ońai qaza-qyrǵyn?! –

Sarqylatyn kúni joq aza-jyrdyń.

Opat tapqan qalmaqtyń quralynan

Shyǵyny da kem emes qazaǵyńnyń.

Jalyn qusyp, qan qusyp qansha bozdaq

Qushyp qaldy Altaidy narsha bozdap.

Tur Altaidyń bezerip quj tastary

Sál ezilseń eńseńnen jansha jazdap.

Jansa mazdap Ai túnde taý ústinde,

Tutanady astynda arsha qozdap.

Ai astynda almaýyt kúldirleidi,

Saryarqadai dalasyn ańsap azdap...

____________________

Ǵanimat* – soǵys oljasy.

...Otyr búgin bektermen shatyrda Esim,

Tarazylap shaiqastyń nátijesin.

Ólige – aiat, tirige alqaý arnap,

Jolǵa saldy yrzalap Baqi-Kóshin.

Sarpai* almai sardardyń qalǵany joq,

Batyr da Esim bul kúni, saqi da Esim.

Bata berip Aq Seiit – haq qaziret,

Mereii ósip erlerdiń jatqany kóp.

Tabanynan taýsyldy syi taratyp

Bularǵashy bek* penen Aqtáji bek*...

Qorda qylmai qytaidyń qaýymyna,

Orda qylmai orystyń saýyǵyna,

Buqar jaqty bir jaily qylǵannan soń,

El ornatpaq Ór Altai saýyryna.

Altyn besik ozaldan – altyn Altai

Baspaq máńgi perzentin baýyryna.

____________________

Sarpai* – han qolynan alynar syi.

Bularǵashy bek* – áskeri múlikti basqaratyn bek.

Aqtáji bek* – áskerge qajet maldy basqaratyn bek.

Qonys pa bul –

oirat pen dúrbin alar?! –

Taý tósine shyraq qyp gúldi jaǵar.

Syrǵyp aǵar synaptai taýdan tómen,

Qazaq tóli, buiyrsa, qyrdy jabar...

Kirip-shyǵyp shatyrǵa sabylyp júr

Kejeýilder ákelip túrli habar.

Qairan erler kózge urǵan ker taǵydai,

Basyń qaida qalmady – jer tanymai?! –

Haqas jaqtyń qalmaǵyn qýyp júrip,

Opat bopty «Kók naiza – Er Tabynai!..»

Batyry joq jortatyn jazy-qyrda,

Tuldanyp tur almaýyt qazyǵynda.

Bet sipasty el kúrsinip:

«Er Tabynai

Bolǵai da, – dep, – Allanyń fazylynda!..»

Shaiqas ótti –

Orda-Oirat sharta synǵan,

Tarasyn – qan,

sherinen tarqasyn jan;

Aiyryqsha erlik pen eńbek qylǵan

Er men Bekti, endeshe, alqasyn han!

– Qaraqalpaq, qyrǵyzdai aǵaiynǵa

Altyn kemer qolymnan taǵaiyn da! –

Salaiyn da jolyńa, qandas baýyr,

Qalsa qandai qazyna saraiymda:

Alban, Sýan, Dýlat pen Shapyrashty,

Ysty, Oshaqty, Sirgeli, Jalaiyrǵa.

Jóni bólek Qańlynyń soiys bergen,

Saǵan da erek syi jasaý bar oiymda...

Ǵylmandarǵa qosylyp Er Súleimen,

Júrgen shyǵar Allanyń pánaiynda.

Ormandai kóp Orta júz, eri – súńgi,

Seni kórip dushpannyń beli syndy.

Arǵyn, Naiman, Taraqty, Kerei, Ýaq,

Qońyrat, Qypshaq –

Alashqa tegis úlgi.

Qalmaqtardan bosaǵan Saryarqadan

Qonys berip,

keńeitem órisińdi.

Uly Qaǵan* taǵasy* – Qońyratym,

Sońyratym toltyram kemisińdi!..

...Jekpe-jekte jol ashqan Alataýǵa

Óz qolymen han ie ton usyndy.

– Naizasynyń ushy altyn Alshyn-Kenshin,

Alshyn emes, bezbeldi barshyn dersiń.

Jan-serigim sen ediń – juqarmaǵan,

Muqalmaǵan berenim – san syn kelsin!

Baqty almasyn tirlikte qoldaryńnan!

Aq jarylǵap kún týsyn joldaryńnan! –

Bas sardary Adaidyń Er Begeige

Almas qylysh usynam qan jaǵylǵan.

____________________

Uly qaǵan* – Shyńǵys han.

Taǵa* – naǵashy.

Imansyz it – janyqas,                                                     

ózin qarnap,

Qara-Qula mert tapty qanjaryńnan.

Marapat ta, madaq ta, Adai, saǵan,

Qontaishynyń ordasyn olja qylǵan!

Jary qaida? –

Mert bolǵan qalmaqta atań,

Júkti artatyn ózińdei sańdaqty atan.

Erligińmen qyryq rý kegin aldyń,

Urpaǵyńa darysyn almaq batań!

Qara oryny Shyńǵystyń – «Muńal-Oshaq»,

Iyǵyńa jabamyn qalǵat-shapan!

...Kópten – alǵys,

hanynan qalǵat alyp,

«Baq daryǵan Jary» dep qaldy atanyp.

...Baqaýyldyń* oryndap ótinishin

Han aldyna Jemenei keldi Atalyq.

– Barlyqpen de pendeni synar Qudai,

Joqtyqpen de bireýdi burar bylai.

Sen barlyqtyń synynan súrinbediń,

Atalasyń «Jomart» dep budan bulai!

Saǵan Haqtyń bergenin – maǵan berdiń,

Men elime qurbanǵa shalam dermin.

As-tamaǵyn qamdadyń, at-jaraǵyn,

Qajetine jaradyń támám qoldyń.

Mańdaiyńa mal bitse, – baqtyń baqpen,

Tańdaiyńa bal bitse, – tattyń bappen.

Asyradyń ai boiy sarbazymdy

Qaryn qýyrdaq,

sary jent,

aqqumdaqpen*.

Qajet deseń, beldeýden jaraýymdy al,

Qidym saǵan, belimnen jaraǵymdy al!

Sen de – Jomart,

dál búgin men de – jomart,

Káne, mende qandailyq qalaýyń bar?..

____________________

Baqaýyl* – hannyń asyn baqylaýshy.

Aqqumdaq* – irimshik túri. 

Atalyqqa qarady han kidirip,

Mándi kúlip, júzine qan júgirip.

Sán júginip aldyna han ieniń,

Sóilep ketti Atalyq sál múdirip:

– Aqsur atty minbei ber! –

Malym deiin!

Aqsúńgini ilmei ber! –

Sánim deiin!

Aqsaýytty kimei ber! –

Janym deiin!

Aqsuqsyrdy súimei ber! –

Jarym deiin!

Berer bolsań, qazir ber – bárin deiin,

Berseń, –

tutsyn tóbege Táńir deiin!

– Bolsyn! – degen daýysy shyqty Esimniń,

Hannan mundai jomarttyq kútpesin kim?!

Shatyr ishi dý etti,

ishte qalǵan

Kim tyqpasyn shyǵaryp,

búkpesin kim.

Ázil-shyny aralas, nazy basym,

Aitysýda árkimshi bazynasyn:

– Áketti-aý, – dep, – bul Adai –

Han úlesi –

Qontaishynyń bar jiǵan qazynasyn!..

Ázildiń de qyrpysy, yzǵary bar,

Baiqamasa talailar muzǵa qular.

Bireý toptan kúńk etti:

– Bul Baiuly

Qashannan da olja men qyzǵa qumar!..

Eski kepti qozǵaý ma – sondaǵysy? –

Qairalsyn dep otyr ma el namysy? –

Tanydy han – taýly eldiń jolbarysy

Kókiman bi – qyrǵyzdyń Shońbaǵyshy.

(Keibir isin erlerdiń qup alasyń,

Kei qylyǵyn jadyńnan shyǵarasyń...

Tarihtan túkirip tastamassyń

Kókimannyń usynǵan sybaǵasyn. –

Santash degen asýdan

Esim úshin

Soqty keiin Jeńistiń Munarasyn!..)

Qybyn taýyp, tapjyltpai qapyda urar

Ańdamasań, shetinen sapy bular.

Betin buryp jiberdi áńgimeniń –

«Handa qyryq kisiniń aqyly bar».

Ótmish penen ketmishti eske salyp,

Ketýin-ai mynanyń tóske shaýyp.

Úndei qoimas Jiembet,

al Jolymbet

Kókimannyń kókýin keshpesi anyq.

...Hanǵa kózsiz baǵyný erge mindet,

Órlik te bar –

taqqa órlep, tórge minbek. –

«Han oljasyn» jolshybai barymtalap,

Ólimge de kesilgen Er Jolymbet.

Qaraqshydai oljaǵa tier dep kim

Oilap edi? –

Ushy bul túier keptiń.

Esine alyp Esim han otyr qazir

Sondaǵy aitqan tolǵaýyn Jiembettiń:

«Ámiriń qatty Esim han,

Búlik salyp buiyrdyń,

Basyn ber dep batyrdyń,

Qanyn iship qanbaqqa,

Janyn otqa salmaqqa.

Atadan jalǵyz men emes,

Han iem, isiń jol emes.

Jolbarystai Jolymbet

Qurbandyqqa qol emes.

Jol tosyp alyp ketipti

Qalmaqtan almaq syiyńdy,

Qaharyńdy basqaly

Qalyń elim jiyldy.

Bastap kelgen ózge emes,

Jiembet syndy biiń-di,

Malyn salyp aldyna,

Ár saladan quiyldy,

On eki ata Baiuly

Bir Táńirge syiyndy!

Eńsegei boily Er Esim,

Er Esim, seni esirtken

Esil de menim keńesim.

Es bilgenden, Esim han,

Qolyńa boldym súiesin,

Qoltyǵyńa boldym demesin...»

Esten tanyp tursa da, óshten janyp,

Han batyrdy tanytty keshken qalyp.

Handy erkine qoimady, kóndirdi aqyr

Eki sózben Er qunyn sheshken halyq.

Kórmegen han –

tigendi ondai shamǵa,

Aiypqa da anjyǵa kónbei sonda,

Qos serigin ashýmen aqyrdámde

Jer aýdaryp jibergen Nor-Jaisańǵa.

Attanarda qalmaqqa baǵdar buryp,

Jyraý sózin, er isin qardar bilip,

Ekeýin de aldyrǵan Túrkistanǵa,

Degen Sertpen: «Haq – kýá, bolǵandy umyt!..»

Maimene ǵyp sailaǵan Jiembetti,

Jolymbetti Alshynǵa sardar qylyp.

Sańq etti han:

– Káneki, Er Jiembet,

Kútip jatyr qarýyń: «Keldi iem», – dep.

Kókiman, sen kór-jerdi shuqi berme,

Shuqi berseń tabylad qol kúierge ot.

Jyraý sózi jarasad – Jeńisten soń,

Ór Altaiǵa daýysyńdy sergi órlet!..

Qara qanjar – qart jyraý – kek keppegen,

Tili bar ma mundaida ot tókpegen?!

Jyraý sózi zymǵady oq bop beren,

Tigen sýyq, qalǵan dyq ketti ókpeden.

Ór Altaidan solqymdai orǵyp aqqan,

Jar qulatqan tolqyndai tókpektegen.

– Ai!

Eńsegei boily Er Esim,

Jyraýyń saǵan ne desin!..

Kápirdiń buzdyń qamalyn,

Qalmaqtyń sóktiń kóbesin.

Dushpannyń esin ketirgen,

Er Esim, seniń elesiń.

Táýekel hannyń izinen

Par-parlap ushqan jebesiń.

Aǵanyń salǵan jolynan

Ainymai sen de kelesiń.

Alashty súttei uiytty

Aýyzyńnan shyqqan keńesiń.

Keńesiń seniń jaqqan soń,

Qyrǵyz da berdi kelesin.

Ózińniń arqań – kórgenim

Altaidyń altyn tóbesin.

Eldi ertip ataqonysqa,

Bult bolyp bir kún shógesiń.

Aýyzy túkti kápirdiń,

Shekesi shoqty qalmaqtyń

Shyǵardyń shóre-shóresin.

Din buzar sartty maiqandap,

Onyń da urdyń enesin!..

Topan da topan jaý kelse,

Tebirenbes aýyr kemesiń.

Dýadaq qonǵan basyna

Munarly, meńdi tóbesiń.

Shyńǵys pen Joshy, Saiyn han,

Kerei men Jánibek, Haqnazar –

Árýaǵy qoldap jebesin!

Qolyńa bolsyn demesin,

Jolyńa bolsyn sebesin.

Tentek pen teli tap bolsa,

Jańylmai berdiń tóresin.

Ózińniń arqań, Er Esim,

Meniń de mynaý kóresim –

Qozydai bolyp jamyrap,

Mańyrap tapqan enesin.

Aq Seiit pirdiń izinen

Jańylmai, hanym, eresiń.

Bolmasyn seniń jolyńa,

Inshalla, endi bógesin!

Taiqyma Táńir synynan –

Didaryn Haqtyń kóresiń!..

Kóterilip bir eli bári jerden

El dý etti –

derttidei dári bergen.

Táni kórgen tarshylyq tárk bolyp,

Saltanatty sát edi sáni kelgen...

Osy sátte shatyrǵa keldi kirip

Bógejeli Jaqsyǵul – kári mergen...

– Kútemin be dep edim bárińdi elden,

Zaman ǵoi bul bal qosyp zárin bergen.

Túrkistan men Ordany oiran qylyp

Basyp kirdi Tursyn han qalyń qolmen!

Shyrmalyp qap qaiǵyǵa han qursaǵan:

«Bolmaidy eken, – dei berdi, – Ant ursa adam!..»

Jidip bara jatqandai jan-júiesi

Túsip ketti qolynan –

Altyn shaǵan*!..

7. Qataǵan qyrǵyny

...Ańyz bolyp taraǵan kósh-kúlemge,

Qandai keńes qaldy eken eskilerde? –

Máshekeńniń* aitysy:

«Han – jyndanǵan

Tursyn hannyń habaryn estigende!..»

Ózi – Esim, al sonda osal ma han –

Baýyry satyp,

jaýy atyp,

dosy aldaǵan?!

Tulan tutyp turǵanda taqtan týlap,

Qyryq batyr jabylyp basa almaǵan!...

Bárin silkip tastapty tymaq qurly,

Tamyr tartqan tekti soi – neshe arnadan.

«Dinsiz qalmaq, qunsyz sart – bári dosym,

Shyn dushpanym – Tursyn han ese almaǵan!

Qataǵandy qyramyz – Tursynymen,

Qarbashasyń* – sózimdi hosh almaǵan!..»–

Depti de Esim minipti Alabelge –

Erge – talqy, ezge – tez,

o, sor zaman!..

____________________

Altyn shaǵan* – «han sarqyty – sary bal» ishiletin ydys. 

Máshekeń* – Máshhúr Júsip Kópeiuly (1858-1931).

Qarbasha* – sart sarailaryndaǵy saldaqy qyzdar.

El basyna týdy shyn albarly kún,

Tańdar myńyn bul qyrǵyn, qarǵar birin.

«Turyp sier Qataǵan qalmasyn!» – dep,

Shashqany shyn elatqa han jarlyǵyn.

Jalmar jylym jaqyndap kele jatty –

Saialy sai, qazaqtyń sandal qyryn.

Jalmandy* qyn jasyryp tura ala ma? –

Bile ala ma qulteki qanjar qunyn?!

Nuǵara* bul eldi urǵan batpan shaqtas,

Shaian ba eken qamsyzdy shaptan shaqpas?!

«Oilanbaǵan is – oiran», – degen bar ed, –

«Tiegine timese, qaqpan shappas».

«Qura almaǵan qaqpandy – qasasyn...» – dep,

Oilanbady Táshkende jatqan sappas.

Shaitan edi dál kózdep atqan ony, 

Tún kúzetip ol oqty baqqan tappas.

____________________

Jalman* – qanjardyń ushy. 

Nuǵara* – aýyrtpalyq.

Nysana bar qashanda – júrek degen,

Saý bolǵai dep sol júrek tilep kelem.

Dosty kórse, –

bal bolyp eziledi, ol,

Jaýdy kórse, –

tarǵyl tas dir etpegen.

Sol júrekke darysa shaitan oǵy,

Kúl bolady Dostyq ta qyl ótpegen...

Tursyndy da, Esimdi

Malǵun-mergen –

Ekeýin de jairatty bir oqpenen!

Torǵa túsip bulqynǵan or qoiandai,

Sorly júrek, talpisyń sen de aianbai.

Ketken shaitan kem de kem aramyzdan,

Sol qoianmen qanjyǵa qandai almai!

Qulaǵyna Aq Seiit quiǵanmenen,

Arty uiyqtap júr qazaqtyń, aldy oianbai.

Qara mańdai qazaqty taǵy, mine,

Ata-dushpan júrekten aldy, oi, Alla-ai!..

Elin qorǵap júrgen Er ótti qansha,

Óz júregin –

dushpannan qorǵai almai...

...Ketti attanyp Aq Seiit Iláńgirge*,

Han: «Tursyndy, – degen soń, – qylam múrde!..» –

Kózi kórmei,

qulaǵy qaldy estimei,

Sóz kirmeidi Esimge tulam múlde.

«Qunyn menen Maqsharda surap júrme,

Tyǵam múlde, – dei bered, – jylandy inge!»

Iláńgirge osy qys qystamaq ed,

Tap boldy ǵoi jylan-tún, ylań-kúnge.

Qairan Esim – qaitpaǵan myń san qoldan,

Júregine «elim!» – dep kir-shań qonǵan.

Sen jaýmenen júrgende jarǵylasyp,

Otyn bopty arttaǵy insandy Ordań.

Qylshan qorǵan – jebege, er – eline,

Eki talai kún boldy-aý murshańdy alǵan.

Toi eken ǵoi –

qalmaqpen ótken qyrǵyn,

Arman endi sol bir kún qursan bolǵan*!

____________________

Iláńgir* – qazir jer aty, Iasaýi (r.ǵ.) rýhani ortalyǵynyń ataýy. Er Esim orda tikken qonystyń biri.

Qursan bolý* – shat bolý.

Keýek qamys kóp eken, qýys keleń, 

Shappaýshy ma ed aryńa týys degen?!

Baýyr degen artyńdy jappaýshy ma ed,

Al myna bir qyrǵyndy kim istegen?..

Qaida ketti keshegi arqaiyn kún:

«Eli qanbai – erleri sý ishpegen?!»

Qazaq – úsh san, qos san bop Qataǵany,

Jatpaýshy ma ed buǵydai qopadaǵy.

Týys telip júrgende,

qýys bolyp

Shyqqanyń ne? –

El eń ǵoi batadaǵy!

Jotadaǵy molamyz qatar edi,

Óli-tiriniń shyǵady-aý topalańy.

Qapy soǵyp týysyn talai berse,

Qaiym kúnniń shynymen taqaǵany.

Syrttan talai suqsań da sýyq-naiza,

Umyttyryp ketýshi ed otamaly.

Qapysyz kep bul joly, qamsyz órted

Ot tasýshy –

saitannyń sapalaǵy.

San shapattap búginde, qol shapaqtap,

Shartyldap tur shaitannyń shapalaǵy.

Shógel ólse, qala ma balapan saý?

Bosqan elge bola ma dala qamsaý?

Er joryqta júrgende, el qoryqta

Harap bopty kúlli elat – Qaraqan Taý*.

Dep jatqanda, – jelkemde jortar jaý joq,

Sap tyiylǵan –

sazdy azan, salqar qaýmet.

Tursyn jetken tuldanyp,

bar armany –

Túrkistandy typ-tipyl talqandaý bop!

Shalqar sáýlet shatynai parshalanyp,

Arsalanyp órtengen Darqan-Dáýlet.

«Jańqań – jaý!» – dep ormandy oirandaǵan,

Oilanbaǵan bar-aý dep tartar náýbet.

Jaqsyǵuldyń jasaǵyn maidan qurǵan

Jaipap ótip, sota* bop Sairamdy urǵan.

Súren bolyp sairandap Otyrarda,

Túren bolyp Iasyny oiran qylǵan!

____________________

Qaraqan Taý* – otan.

Sota* – shoqpar túri.

Basyp kirip Áziret dúrbesine,

Ainaldyrǵan qazaqtyń túrmesine.

«Qorǵap kórsin áýlień!» – dep tistenip,

Múritterdi baýyzdaǵan irgesine.

Naqysh jolyn tutynǵan kóp Qataǵan,

Kók topalań salyp júr múlde óshige!

Kópten kútken toilary búgin bolyp,

Jetti qoly oidaǵy júldesine!..

Kimge de ońai timesin bilem bul syn,

Óńge qalai sony estip ireń kirsin!..

Iasaýidi qushaqtap janyn bergen,

Zikir aitqan kúiinde kileń qyrshyn.

...Sol qyrǵyndy kórsetem jamaǵatqa,

Qoinaýyna tarihtyń túgel júrsin!..

Oiranyna halyqtyń shydamaǵan –

Sezimine tózimin shider qylsyn!..

«Sadaqa, – dep, – Esimge shatqaldaǵy!» –

Qurbashynyń sol edi maqtanǵany, –

Zikir aita jóneldi:

«Ill-Alla-lap!..» –

Múritterdiń aryqta aqqan qany.

Áńgime emes –

kúlkiniń sap bolǵany,

Muǵjiza da keremet Haqtan-daǵy.

Syimai qoidy aqylǵa –

múritterdiń

Áli tiri aryqta jatqan jany...

Túnge sińip joǵaldy mirǵazaptar –

Jarǵanattai qaptaǵan baqtardaǵy.

Aiyrmasy –

shyńǵyrǵan daýysy bar,

Barady aǵyp shylqyldap shattan zári.

Jyn qaqtyryp jiberdi jendetterdi,

Qanaqa bop Allanyń qaqan kári!

Saqtanǵaly qozǵasam osy kepti,

Senbeisiń sen, baýyrym, jattan da ári...

Baqqan maly, óitkeni meniki emes,

Halal emes, árine, tatqan dámi.

...Estigende Er Esim osy kepti,

Bir najaǵai júregin osyp ótti!

Osyp ótti dýdama* omyraýyn:

«Qanmen ǵana jýam, – dep, – qasiretti!»

Qalqanyna urǵylap basyn otty,

Irep jatty qanjardai jasy betti.

Jylaý emes bul jylaý Altaidaǵy,

Qandy jasyn «Kúiiktiń»* tasyna ekti!

____________________

Dýdama* – eki júzdi qanjar. 

Kúiik* – asý. Esim hannyń osy kúiigine bailanysty atalǵan.

Qorǵansyz el, qamsyz jurt, ol – baladai,

Párýanadai –

talpynǵan shamǵa qarai.

Hanǵa qarai:

«Tókpeiik baýyr qanyn», –

Deitin pende bolmady sonda qalai?..

Keship júrip baýyrdyń kúreń qanyn

Janǵa qalai qararsyń, malǵa qarai?!

Arǵa qalai batpaidy sile-qarǵys? –

Kúre jarǵysh –

shydarsyń zarǵa qalai?!

Erge qalai qaraisyń tulyn tutqan?

Qunyn jutqan qaraisyń jarǵa qalai?..

Súren soǵyp bosyp júr kileń shonyq* –

Ordalaryn órt alǵan tarbaǵadai*.

____________________

Shonyq* – beishara.

Tarbaǵa* – sýyr.

Kileń shonyq bosyp júr tyraǵailap,

Kórseter jan qalmady, sirá, qairat.

Mine, qairat! –

Esim men Táýekeldiń

Bar áýletin baratyr túgel aidap.

Tiger aibat balany baýyzdai salad,

Mundai qylǵan joq edi kileń oirat.

Bazary bar áieldi tap sol jerde,

Ajary bar qyzdardy júre jailap;

Tegin túsken oljaǵa toiar emes,

Júrgen azǵyn ermekke kúre bailap...

Shulǵaý qylyp aiaqqa izgilikti,

Baýyzdapty qatarlap júz jigitti...

Telimine teksizdiń túsip ketti

Erinine bal quiǵan qyz qylyqty.

Kileń jendet –

timegen júgen-quryq,

Tidi shetten qazaqqa súrendi uryp.

Jolyndaǵy –

derteden boiy asatyn

Qazaqulyn tastady túgel qyryp!

Jan shoshidy Qataǵan bylyǵynan,

Esi – qaran,

sesi – nas,

túri – jylan.

At ústinen kórsetip kórgensizin,

Jasap kóred balaýyz uryǵynan.

Nasyn ezip keledi bar biletin,

Habary joq –

Qudaidyń quryǵynan.

Ózi báńgi zalymnyń uǵymy – báń,

Bas almaidy qorqordan ulyǵy nán.

Men bulardyń shoshyǵam qylyǵynan,

Adam degen aty bar tulybynan –

Jaqsymbike hanymdy toqsandaǵy

Súirep alyp shyqqanda burymynan!

Ózi tórde bolǵanmen, kózi – kórde

Keiýananyń jas aqty julyǵynan.

Táýekel men Esimniń áz anasy –

Tiri-Muram jan edi,

dili – Quran. –

Dońyzdarǵa qor bolyp óler shaqta,

Zarlap barad –

sóziniń shyǵynynan:

«Sulybynan atanyń jaralmap pa eń,

Taralmap pa eń ananyń qulybynan?!» –

Ony uǵatyn mańaida tiri jan joq,

Súligi naqysh sartteki,

sidigi – qan!..

Qyrǵynynan asty bul Asparanyń,

Tartyp aldy ishine tas ta qanyn.

Bir jasady – quladyn, qarǵa-quzǵyn

Etin ǵana tańdap jep jas balanyń.

Buqaranyń áskerin ol joly da

Bilesiń be Qataǵan bastaǵanyn?

Nege umyta beresiń, qasqa qazaq,

«Jany ylastyń júregi tas» bolaryn?!

Baýyryńa tartasyń qaita nege

Has dushpandy –

bir iret shashqan aryn?!

Endigisin...

Qan aitar jerge sińgen,

Qan kóktetken dala aitar keń kósilgen.

Óńge isin men aita alman aýzym baryp,

Sýyra alman júrekten shóńgesin men.

Máńgi esimnen ketpeidi sol bir zaýal,

Shyǵarmashy, Sairamsý, sen de esińnen!

Qyra bersin Qataǵan... qyla bersin,

Biz áńgime qozǵaiyq endi Esimnen.

«Mashat asar aýylym, Shaqpaq qonyp,

Shaqpaq jeli soǵady toqpaq bolyp.

Qus aspaǵan asýdan men asamyn,

Qalqataidyń aýylyn tappaq bolyp».

Arqaý bolǵan jer mynaý osy óleńge,

Basqa jerden tony ózge,

tósegi óńge.

Osy jerge –

qaitqan qus qonyp qalad,

Tap bolǵandai –

kórinbes kese-kerme.

Biraq Esim toqtamai asty asýdan,

Sel aǵyzsań bógelmes neshe jerge;

Kósegeńde –

borannan bóget soǵyp,

Dýal salsań daýyldan kóse-dóńde!

Jóńkip asty qalyń qol Túlkibastan

Qyrǵaýyl, qý nýynda shurqyrasqan.

Shańyraq-kún tóbede,

ýyq-shyńdar

Túlkibastyń túndigin túrtip ashqan.

Keledi Esim kóp qoldan alshaǵyraq,

Harap bolǵan pendedei barsha murat.

Kúrsinedi shyńdarǵa qarap qoiyp:

«Halyq – ýyq, – deýshi ed dep, –

han – shańyraq».

Ýyqtaryn oilaidy ýatylǵan,

Jasyn jutyp ishine narsha jylap.

«Ne boldy eken, – dei bered, –

mensiz kúniń,

Bóri qýǵan beibaq el, malsha ańyrap?!»

Ishten shyqqan dushpannyń eksiminen,

Kele jatyr taba almai óksigine em.

Aidynynda taranǵan aqqý-jurty

Soqqy jepti aiaýsyz – kókshiliden!

Sertti buzǵan,

Ant tatqan,

Ar attaǵan

Kil shibóri mańaiyń jalaqtaǵan.

Tamaq haram keshegi birge tatqan,

Neń qaldy endi, Qataǵan, dám atpaǵan?!

«Jaman aiǵyr shabatyn jatyndasqa»,

Tek «jalmaýyz – jaqynyn qaraqtaǵan!»

Kelmei qalǵan «bul qalai?» deýge shamań,

Kún qorshady jylty kem, sáýle sarań.

Bóri jegen bóksesin beibaq eldiń

Qalsa boldy, áiteýir, keýdesi aman.

Kelesine túsipti kúikishi-kórt*,

Shár-dalasyn jalmapty julqysyp órt.

Sońy bitpei –

taýyp júr ilki isi mert,

Sapary – sert!

Ómiri – órt!!

Uiqysy – dert!!!

Hanǵa tanys bul jerdiń ár tóbesi,

Talai shyqqan –

óskende mártebesi.

El kelesi ótken jer – Ordabasy,

Er keńesi ótken jer – Mártóbesi.

Eri sherý,

eli erý,

basy amanda

Qut tur edi osy qos bosaǵańda.

Iasaýi ilimin negiz qylyp,

Baǵyt alyp, bap alyp «Jasadan»* da,

Meken bolǵan turaq ed bul Mártóbe –

«Eski jolyn Esimniń»* jasaǵanda...

Sharlap keled han bárin qiialynda:

«Ózge túgil ózime qiiamyn ba –

Sansyz Baptyń turaǵy – qairan Sairam

Sansyz sarttyń qalmaq pa tuiaǵynda?!.»

____________________

Kúikishi-kórt* – tegi nashar bir órkesh erkek túie.

«Jasa»* – Shyńǵys hannyń zańdar jinaǵy.

«Esim salǵan eski jol»* – Esim hannyń zańdar jinaǵy.

Uzyn aqqan Sairamsý, Baldyberek,

Qasqasý men «Han qyzy» qandy qorek.

Sándi jelek jamylǵan qaryndasyn

Qalǵan jer ol besikke máńgi bólep.

Qataǵannan qunyń da suralmap ed,

Qaraǵym-ai, qaiteiin, áńgime kóp.

Osy joly eselep qaitararmyn,

Jibermespin, inshalla, báńgige kek!..

...Jandy jebep áldene aitatyndai

Qoltyǵynan qaiyńdar taldy demep.

...Aiat oqyp «Sairamda – sansyz bapqa»,

Attan túsip kidirdi han júrelep...

«...Ýa, Qazyǵurt! –

«Basynda keme qalǵan,

Ol áýlie bolmasa nege qalǵan?!» –

Bolyp tur ǵoi bir shyǵý saǵan arman,

Etek – tisten bosamai, jaǵa – qoldan.

Qursaýymdy qirata syqyrlatyp,

Topan-tolqyn –

meni de qamaǵan qan...

Tirshilikti qaitadan jalǵaý úshin

Taý ediń ǵoi –

Alla ózi qalap alǵan!

Kún shyǵady tóbeńnen nur burqyrap,

Jańa ǵana shyqqandai tabadan nan.

Adamzattyń qaiǵysyn teńdep alyp

Shógip jatqan aýmaisyń qara nardan.

Bult kóshkende basyńnan sabap orman,

Qaǵady-ai bir qanatyn shaǵalam qan.

Shýdaqaqpai júriske túsip alyp,

Asyp bara jatasyń qaba jaldan.

Sol betińmen qairylmai jelip ketseń,

Baqyt qusy ushpai ma bar adamnan?!

Jyrtqyshtyǵyn tyimai tur Adam uly,

Qazyǵurttyń basynan taraǵannan...

Qolda meni, «Ǵaiyp-Eren – qyryq Shilten»*,

Basqa mende joq endi shara qalǵan!

Qolda meni, sansyz Bap – jany aǵarǵan,

Qaitara gór páleni, Bálegárdan*!

Ybyraiym atam-ai*, qorǵa meni,

Jarly menen jalqyǵa pana bolǵan!

Jalqyń edim – sharasyz jaraq alǵan,

Adastyra kórme tek sara joldan.

Qanmen jýyp sol qandy tazartpasam,

Jaradan tán arylmas,

qaradan – qan.

Búgin jaýdy joimasam tamyrymen,

Órtenbei me kúni erteń daraq-orman?!

Qala-qordam qaiǵy alǵan –

kúl bolmai ma,

Tul qalmai ma –

Ai qonǵan alaly ordam?!

____________________

«Ǵaiyp-Eren – qyryq shilten»* – Qazyǵurt etegindegi áýlie. 

Ybyraiym ata* – Q.A. Iasaýidiń ákesi, Sairamda jerlengen.

Bálegárdan* – bále qaitarýshy, «jeti ólikke jan bergen» áýlie Bahaýbaddin Ispidjabi, IX-X ǵ.ǵ.-da Buqarda súrip, Sairamda jerlengen.

...Jizek keldi. –

Kóripti kún baiyrda,

Tutqiyldan tap berý yńǵaiynda –

Shatyrtóbe basyna shatyr tigip

Jatyr Tursyn –

Toǵys pen Myńbaiyrda.

Tursyn shyǵa kelgendei óshi ketken, 

Han ámirin tujyrdy kesip óktem:

– Tutqiyldan shapqandy kórseteiin,

Tań aldynda tiemiz osy betpen! –

Hannyń kenet boiyna endi shabyt,

Jaý kórgende keletin belgisi anyq. –

Keshke sheiin erýmiz...

Ymyrt túse

At ernine jyljimyz kergi* salyp.

Taraǵandai tamyrǵa taǵydan qan

Shapshań edi Er Esim qabylannan. –

Sholpan týa dushpanǵa tidi kelip,

Semserge – Sert,

Kekke – Dert janyǵan jan!..

«Qapyda almaq» han Tursyn shapshyp turdy,

Shaptan shaian jan qusap shaǵyp alǵan! –

Jutyp bara jatqandai jerden jylym,

Aspan astyn jan shoshyr saryn alǵan.

Tóndi alapat qulaqty zári jarǵan,

Órtengendei qorshaǵan qalyń orman.

Atqyp shyqty Han Tursyn shatyrynan,

Dámeni úzbei samsaǵan batyrynan.

Iren-tozan dúnie – iiý-qiiý,

Aljastyryp baratyr aqylynan.

Bapy-jylan eline tap bolǵandai,

Jyljyp ketti jylan-baq taqymynan.

____________________

Kergi* – at pysqyrmaý, kisinemeý úshin erinine kergi salady.

Eske alǵanmen paida joq endi Allany,

Kólden qusy kóshipti,

tórden – baǵy.

Em bolmady Tursynnyń etken isi,

Táńir Ózi atqannan kem bolmady!

Aspan asty alapat bul kórmegen,

Kókten Ǵaisa,

Shyqqandai jerden – Mádi...

Qara aspandy sý alǵan súrgin eken,

Qara jerdi qum alǵan qyrǵyn eken.

...Qyldykóten Qataǵan –

árýaqtardyń

Tap osylai uraryn bildi me eken?!.

...Budan ary aitpaimyn ejiktep men,

Tógilgen qan qalamǵa azyq dep pe eń!..

Bul qyrǵyndy Qazanǵap Baiboluly*

Bastan-aiaq ejiktep jazyp ketken...

____________________

Qazanǵap Baiboluly* (1891-1945) – halyq aqyny. «Eńsegei boily Er Esim» dastanyn jazǵan.

Oqiǵanyń osy edi julyn-tini,

Osymen de tynbas-ty munyń túbi...

Qashyp kirdi Tashkentke Tursynǵa erip

Opat bolǵan áskerdiń silimtigi.

Sert – sesinde baiaǵy, kek – kesimde,

Sertti buzsań, ant uryp ketpesin be?! –

Sókpesin be bir-birlep qabyrǵańdy,

Býra-qaiǵy ústińe shókpesin be?! –

Qataǵandy Badamda harap qylǵan,

Sanap qyrǵan kúrkirep jetti Esim de!

Bir urǵanda – Tashkenttiń tas qalasyn

Talqan qyldy –

shyǵaryp masqarasyn!

Dushpan alǵan Tursyn tur baspanasyn,

Tyǵatyn jer taba almai qasqa basyn.

Qazaq degen órt shyǵyp jalmap barad,

Qyryq myń úili Qataǵan astanasyn.

Tursa qaida syiady, jatsa qaida?! –

Qashyp kirdi ol aqyry Aq Saraiǵa.

Sońǵy kúshin jinady ol,

Er Esimdi

Qarsy almaq bop taǵynda – patsha-jaida.

Bosattyryp anasyn, beisharasyn,

Kek kemirgen keldi Esim oi-sanasyn:

– Albastyǵa barman, – dep, – aiaǵymnan! –

Jiberdi ishke maimene, maisarasyn.

Kirdi ekeýi saraiǵa altyndaǵan,

Janyńnan – jylt,

janardan jalt urlaǵan.

Sarai ishi – sary altyn,

órt syqyldy,

Pende bar ma bul órtke sharpylmaǵan?..

Shartyldaǵan qalyń órt kelip qaldy,

Sońǵy jańqa Tursyn han órt urmaǵan.

Sharasy joq onyń da,

sarqyldy amal,

Jalyn kómip baratyr jalqyndaǵan.

Qalpynda aman,

taqta otyr qaltyldaǵan,

Kómip barad aldyn – órt, artyn – boran.

– Neń qaldy endi, ei, Tursyn, Ant urmaǵan! –

Sóilep ketti Marǵasqa sańqyldaǵan. –

Ei, Qataǵannyń han Tursyn,

Kim aramdy ant ursyn!

Jetim eldi eńiretip,

Jer táńirisip jatyrsyń.

Han emessiń – qatynsyń,

Qazaq keldi – qapylsyń.

Han emessiń – qasqyrsyń,

Qara albasty – basqyrsyń.

Altyn taqta jatsań da,

Ajalyń jetken paqyrsyń.

Kónbeseń de kónersiń,

Imanyńdy ait, ólersiń.

Eńsegei boily Er Esim

Esigińde kelip tur:

Shashqaly tur qanyńdy,

Alǵaly tur janyńdy,

Keshikpei sony kórersiń!..*

____________________

*Bul jyr Shákárim qajydan tolyqtyryldy. 

Tolǵap kelip Marǵasqa tórkindetip, 

– Alǵa tús! – dep buiyrdy serpindetip.

Eńkildetip Tursyndy alyp shyqty,

Ógizdeiin ókirtip, óńkildetip.

Han Esimge –

tastai sap Marǵasqany:

«Baýyrym!» – dep oqtalǵan jarmasqaly.

Qiia tartyp,

syr-r etti baýyrynyń

Kóz ilespei sýrylǵan aldaspany!

Jalt oinady Tashkenttiń aspanynda,

Dym túsinbei qaldy jurt qas-qaǵymda.

Er Esimge qoldaryn soza bere,

Keýde de tur qozǵalmai,

bas ta orynda!

Qazir-aý – sor, sát kelse, ázir-aý – baq,

Bas bólindi sálden soń, táji de aýnap.

Tursyn da ótti kóz qurtyn toidyra almai,

Ózin jutty – óz jurtyn ózi jaýlap.

Sańq etti han:

– Didarlas, qatarlasym,

Matalǵasyń menimen saparda syn.

Tatarǵa asym birge edi sendermenen,

Qandyramyn al búgin záharǵa shyn.

Al mynanyń –

saqtasyn men barǵansha,

Imamquly zalymǵa apar basyn!

Taǵdyr – ǵaiyp,

nesip – jel,

ólim – ǵafyl,

Taýsylamyz biz de ólip teginde aqyr.

Maǵan jazǵan boldy osy Haq buiryǵy:

Qataǵannyń taǵdyry qolymda tur!

Óliniń de, tiriniń jer turaǵy,

Beldeýde-dúr ajaldyń ker pyraǵy.

Antyn buzdy Tursyn han! –

Ant atty ony! –

Sertti buzsam,

meni de Sert urady!

Aiamaimyn bala dep, baldyrǵan dep,

Ol da erteń – jaý!

Jaýdy aiap sandy urǵan kóp.

Semser ustap senderge sert bergenmin:

«Turyp sier Qataǵan qaldyrman!» – dep...

...Han burǵan joq eshqashan júzin keri,

Qarashy tur: «Han úshin jan qurban!» – dep.

...Al qyzdaryn...

Qaq, Alla, qaterińnen! –

Óris tabar qus qoi ol jat óńirden.

Qońyrbike hanshany Tursynqyzy

Sary* alǵanyn oqyrsyz Shákárimnen...

Tabylady qyzǵa ie,

sharshamańyz,

Zar eńirep ketpedi qanshama qyz...

Qyzdanbike, Aibike, Nurbikeni

Enshiledi Arǵynda Shanshar abyz...

...Qazaq tosyn shaiqasqa qamdandy uly,

Qanǵa súńgip Ai, Kúnniń tamǵan nury.

Haq – ámiri,

taǵdyrdyń jazýy – sol:

Eki bolyp kórgen joq han jarlyǵy!..

8. Er Esimniń elesi 

...Qataǵanǵa tókken soń kárin atam,

Hansyz turdy on bes jyl alyp otan.

«Esim qaida ketti, – dep, – sol jyldarda!» –

Tarihshy da, aqyn da – bári de tań.

Tarihshyny tyńdadym, bereri joq,

Shejireshini tyńdadym, deregi joq.

Deregi de, bereri – ózderine,

Endi maǵan basqanyń keregi joq...

...Aiaqtala bergende osy dastan

Jalt qarasam, kim-dúr dep esik ashqan? –

Esim atam eńsesi aspan tirep

Kirip keldi cusy men cesi basqan.

____________________

Sary* – Abai, Shákárimniń arǵy babasy.

Óń be, tús pe? –

Ol jaǵyn aita da alman,

Áiteýir, bir tún edi Ai taranǵan.

Bolǵan jait ed –

meniń jan-shyraǵymnyń

Sónip baryp...

sátinde qaita janǵan.

Tórt ǵasyrdyń túnegin tesip óttim,

Zý-zý ótip tusymnan aipara-orman.

Er Esimniń aldynda tur ekenmin,

Áziret Sultan tóbemde –

Baitaq Ordam...

Han iemniń aitqanyn qaitalaiyn,

Talai syrdy uǵynar baiqaǵan jan:

– Shyǵai hannyń uǵyly Esimmin men! –

Tiri shyqtym –

ne qyrǵyn, ne súrginnen.

Jaý ústinde –

peri bop esirdim men,

El ústinde –

jeli bop kesildim men!

Túrkistandy qazaqqa astana ǵyp,

Aidy aspanǵa shyǵardym meshin jyl men!

Basyp qalǵan Syr boiyn qalyń sarttan

Topyraǵymnyń tazarttym tósin múldem.

Qoqan, Tashkent, Buqar men Namanganda

Óz úiimniń tórindei sheshindim men.

Jálalabad, Ándijan, Samarqandy

Óz aýlamnyń baǵyndai keship júrgem.

Altyn besik Altaidan jaý qalmaqty

Jer túbine bostyryp kóshirdim men.

Úndi menen Qytaiǵa kerýen tartyp,

Keńge elimniń shyǵardym kóshin birden.

Qyrym menen Orysqa serýen tartyp,

Uly Ordanyń tanyttym sesin múldem.

Qapyda urǵan qaitalap Qataǵandy

Jer ústinen birjola óshirdim men!..

...So súrginnen men nege tiri shyqtym? –

Ketpedim dep nazamyn nesin múrdem?!

Tyrnaǵy joq ajaldyń tosyn búrgen,

Kesilmese qaitemin –

kesilgir dem?!

Erligime begenip,

mas bop keppin,

Sońǵy qyrǵyn, is boldy –

esim kirgen!

Qorǵaimyn dep shet-shegin ulysymnyń,

On úshimde qursanyp qylysh ildim.

Uly Súrgin basy eken sol saparym,

Esigi eken –

enetin Uly Synnyń.

Baýdai túsip sansyz sart, qalyń qalmaq,

Jalmaýyzy men boppyn bárin jalmap.

«Men jutpasam,

elimdi olar jutad», –

Dep aqtalsam, –

báribir kóńil nanbad.

Bolmady, átteń, «Jámshittiń tostaǵany»*,

Dúnieniń alatyn óńin barlap.

Qan keshýmen ózimdi ettim mezi,

Qan-qan bolyp shalynad kók kúmbezi.

Serttiń joly –

qara tas-metim eken,

Soqyr eken, bilgenim –

kektiń kózi!

____________________

Jámshittiń tostaǵany* – ǵalamnyń bar syryn kórsetetin aina.

Sol betpenen,

sol kózben,

sol Kekpenen

Ainalyppyn mezette jendetke men.

Qataǵandy qynadai qyryp saldym,

Qalmady erkek eńkeigen, eńbektegen.

Tasqa shapqyr, adyra qylyshymmen

Harap qyldym Qataǵan ulysyn men.

Sol bir qara kúnime qarǵys aitam,

Qimylymmen!

Tilimmen!!

Tynysymmen!!!

Arystandai aqyrdym, alasurdym,

Sol-sol eken,

bastaldy alasúrgin.

Aq Seiittiń tutpappyn ár keńesin,

Zar-kelesin uqpappyn janashyrdyń.

Zár-keresin jutamyn ókinishtiń,

Qandy elesin tyqpalap ana sum kún.

Japyryla jolymnan qashqanǵa jaý,

Ózimdi-ózim teńeppin asqarǵa anaý.

Myńǵa balap júrippin bir basymdy,

Maqtan soqqan – báń urǵan mastan da ary-aý!

Mardiyppyn elge ie bolǵanyma,

Shyńdarǵa sham jaqqandai,

aspanǵa – alaý.

Qaida quny qandardyń qyrshyn tamǵan?

Qaida syry júrektiń kúrsin tolǵan? –

Myń syr tolǵan túnderden muń almappyn,

Syr almappyn nur kergen tylsym tańnan...

Ol da qyrdy, sodan soń men qyryppyn,

Sonda aiyrmam qai jerde –

Tursyn hannan?!

Keleshekke kónemin – jaqsa qara,

Kóreshekke senemin – japsa jala.

Adastyryp,

ittei qyp talastyryp,

Aidap kepti bul kúnge nápsi ámmara*

Kúsh barynda tánimdi kernep turǵan,

Sus barynda jaýymdy jer qaptyrǵan:

«Jaýdy jeńgen – jarty da,

ózin jeńgen –

Bútin batyr» degenge bermeppin mán.

«Hal ǵylymyn»* sanappyn jeńildikke,

Jai nársege balappyn ermek qylǵan.

Zikir nuryn quimappyn júregime,

Áziret Sultan dúrbesin terbep turǵan.

Tirige jol kórsetken pirime qol

Tapsyrsam da –

synbapty som bop tulǵam.

Zikir, pikir, shúkirden alystatyp,

Shaitan –

Meni aqyry jendet qylǵan!..

____________________

Nápsi ámmara* – haiýani nápsi.

Hal ǵylymy* – júrek ilimi.

Ertis, Esil, Edil men Jaiyǵyna

Baryp ólgen erlerdiń jaiy – myna:

Aýyt bolyp tabyty –

Túrkistanǵa,

Tabyt bolyp jetedi qaiyǵy da.

Nege Áziret Sultanǵa jetip óled,

Munyń shyndap bardym ba baiybyna?...

«Attatpan dep kápirdi Túrkistanǵa!» –

Jeti márte jandasyp julqysqanda,

Ordam turǵan shahar dep shaiqastym ba,

Boialǵanda ár pushpaq, qyrtys qanǵa?..

Ol, sebebi, bul jerge Qut qonǵasyn,

Qut bar jerde bildi atam jut bolmasyn.

Túrkistannan airylsaq,

túk qalmasyn

Túsindi olar, qazaqtyń tipti ońbasyn.

Tikken basyn babamyz bul jer úshin,

Shyńǵys qaǵan sol úshin tikti ordasyn!

Babalardyń sózine ilanasyń,

Men de sondai bolsam dep qinalasyń.

Syimaǵasyn sodan soń ózińe-óziń,

Taǵy da bir joryqqa jinalasyń.

Qut qorǵaǵan júriste nátije joq,

Quttyń nuryn júrekke quimaǵasyn.

Jimaǵasyn tilekke Izgilikti,

Bolady aian bir kúni shiramasyń.

Shiramasań,

shaitanǵa shyrmalasyń,

Jurt kózinshe ásheiin qyrlanasyń.

Bar nuryńdy ázázil urlaǵasyn,

Urlanasyń ózińnen,

tuldanasyń.

Tuldanǵanyń – bitkeniń,

tul bolasyń! –

Kóp uzamai nájiske bylǵanasyń.

Qudaiǵa emes,

malǵunǵa qul bolasyń,

Úlesinen Allanyń qur qalasyń!

Tyrbanasyń ózińshe tirlik qylyp,

Adam emes, sen, biraq –

qulǵanasyń!..

Qaiǵysynan Baqidyń ǵafyl kúnde

Paidasy joq –

hanmyn de, hakimmin de.

Tifá! Tifá!

Aýlaq qyl aitqan jerden! –

Ushyraisyń «Ásfálá saafilinge»*!

Saqta, Qudai! –

Men ondai zymystanǵa

Tilemeimin kirgenin kápirdiń de!

Artyq, biraq kápirden qai qylyǵym? –

Bir isim joq aitýǵa tatyr múlde!

Tek, áiteýir, kúnásin moiyndaǵan

Taq túbinde jany bar jatyr múrde.

Táýbá qyldym!

Ýa, Táýbá!!

Táýbá qyldym!!!

«Qaiyq qirap táýbásiz aýdaryldym»*.

Mursat berseń,

qaitaram jemisterin

Shaitan tonap áketken baý-baǵymnyń!

____________________

Ásfálá saafilin* – tozaqtan da tómen, Qudaidyń qaharyna ushyraǵan eń tómengi dáreje.

«Qaiyq qirap táýbásiz aýdaryldym»* – bul jol Qul Qoja Ahmet Iasaýi (r.ǵ.)-den alyndy.

Tys taryldy!

Tús qashty!!

Ish qabyndy!!!

Mys shaǵyldy!

Sus sasty!!

Is qaǵyndy!!!

Meniń jaýdy jeńgenim kimge dári,

Qýmai turyp júrekten dushpanymdy?!

Talaq qyldym jolyńa, Patsha-Qudai,

Mendei nastyń tabyty – mys taǵymdy!

Bir bulbulym oiandy janda sairap,

Júrektegi sol ánniń tańbasy áibat.

Myń juldyzdy tiriltem keýdemdegi,

Sahardaǵy zikirmen:

«Alla – hai-lap!..»

Sham masairap ár túni janý úshin,

Atý úshin ár kúni tań masairap,

Men – bilikten bas tarttym! –

Shyqtym keshe

Salqam Jáńgir sultandy qalǵa* sailap.

Qos arysy qiraǵan arbań ba edim,

Qazir seni álim joq qorǵar meniń.

Ordam meniń,

týǵanda sárýar sát

Jiylady tórińe sardar, begim.

Júregime Biligim jetken kúni

Oralarmyn ózińe,

armandy elim. –

Alǵan demim Allasyn ańsaǵanda,

Saialy bel sen bop qal,

samǵar kógim.

Ibdaǵ ýa Haiat ýa Rabby Allah*! –

Qylshy endi ólgen júrekti nur aǵar baq...

Áziret Sultan ishine kel, baýyrym,

Erteń meniń qolymnan shyra janbaq.

Qyrǵyn tapqan Qataǵan baýyrymnyń

Ár-birine otyram Quran arnap.

Minájatym,

bolashaq – dil-azatym

Tań biline oqyǵan duǵa bolmaq!

Shyqtym aqyr Shyndyqtyń samalyna,

Men ǵashyqpyn –

ALLANYŃ Jamalyna!

Nurmen shaiam júrekti,

qol jetkenshe

Sidratúl múntáha* daraǵyna.

Paiǵambardyń jasyna jetip ólsem,

Jerlersińder Pirimniń qadamyna.

____________________

Qalǵa* – hannyń tiri kezinde orynyna sailap qoiatyn adamy.

Ibdaǵ ýa Haiat ýa Rabb* – ALLANYŃ Joqtan Bar qylýshy, Tiri, Tárbieshi degen sipattary.

Sidratýl múntaha* – Ǵarshynyń daraǵy.

Keshir, syrttan dattaǵan óshpendini,

Oiansyn de,

JÚREKTIŃ ÓShKEN NURY.

Men qazaqty jatarmyn jelep-jebep,

Ádil Alla kúnámdi keshken kúni!..

...Osyny aityp Er Esim boldy ǵaiyp,

Syry kele jatyr ed endi baiyp.

Sesi qaldy júrekte mórge ylaiyq,

Susy qaldy kózimde erge ylaiyq.

Esil Erge –

Alladan keshý surap,

Duǵa qyldym men de endi qoldy jaiyp:

– Han Iemniń, Jan-ALLA, ber tilegin,

Bermei qoisań, men de onda mertilemin.

Ertip elin túsirsin «Eski Jolǵa»,

Jańa jolda talpynǵan «erkin» Elin.

Tókken terim,

shekken sher,

keshken qanym

Elge bergen ejelden Sertim ediń.

Osy Serttiń ústinde ólgen úshin,

Týra bastar jánnatqa jol tiledim.

Sen tur ediń, Er Esim, bir basynda,

Bir basynda sol Joldyń men tur edim.

Tórki kógin shań, kirden taza saqtap,

Juqtyrmasam dep edim kórkine min.

Dúniege shashsam dep Jan Juparyn,

Shyn Ieme jetsem dep, entigemin!

AQIQATTYŃ ashaiyq Aq Saraiyn,

Talqan qylyp Jalǵannyń tor-túnegin!

Jelpi jelin, Jasaǵan, Baqi-Baqtyń,

Serpil, dalam!

Týla, taý!!

Tolqy, kógim!!!

Pir aldyna jyǵylyp manar basyń,

Jalǵanshynyń tárk ettiń haram-nasyn.

Taq pen Zilden qutylyp,

Daq pen Kirden,

Nurmen shaiyp keýdeńdi aǵarǵasyń!

Ótirik pen Jalǵannyń shabar basyn

Qaýyrsynǵa ainalǵai aq almasyń!

Saǵan da – ShYN kerek-dúr,

maǵan da – ShYN,

Janardasyń, Han Iem, aǵar jasym.

Qaýyrsynnyń ústinde sertteseiin,

Maǵan da – SYN –

Ant pen Sert,

Saǵan da – SYN!

Janushyrǵan Júrekti Jaýdan qorǵap,

Kúzeteiin –

ALLANYŃ Aq Ordasyn!

TAMYRDAǴY AIYRYP ÓRTTI MUZDAN,

Sýytaiyq Nur seýip Dertti qyzǵan.

Dertti quldan –

bul syrdy jasyrmaiyq,

Jasyrmaiyq –

shaitanmen shertti qyzdan:

Antty buzǵan adamdy –

Ant ataryn,

Qan tataryn qashanda –

Sertti buzǵan!

Hosh, Han Iem!

Alla aldan jarylǵasyn! –

Dárejege jetkizgei zaryń, jasyń.

Qaraqan Taý – kúlli elat – Baitaq otan

Seniń tutqan jolyńdy qabyldasyn!..

Júrek – Azat bolǵan kún, elat – Azat,

Barlyq pende Iesin saǵynǵasyn.

Sol kún týsa,

bilemin Otanymnyń

Bir torǵaiy úsikke shalynbasyn!..

...Uǵyndyra bastasam osy jaidy,

Túsinbeidi jan dosym, qaryndasym.

Tastady han – táj, taǵyn Qudai úshin,

Qimasyń bar qandailyq seniń, dosym?

Haqqa qadam bir iret attamaǵan

Sen, endeshe, shaitannyń taǵyndasyń.

«Baýyrlarym sol taqty tastaǵai!» – dep,

Burshaq salyp tileimin, aǵyp jasym!..

Qan quisaq pa?

Qulaqqa zar quisaq pa?

Nár quisaq pa Júrekke,

bal quisaq pa? –

Bas – kógende,

aspan bar tas tóbeńde,

Buzamyn dep aspandy qarǵi shappa!

Ár tynysyń Allanyń esebinde,

Is te, sóz de, amal da – bar qisapta!

Mal jisaq pa olja úshin keshke deiin,

Túske deiin Alla úshin jan qisaq pa? –

Shyr ainalyp kelesiń Shyn-Qazyqqa! –

Haqqa bergen Antyń bar –

Ál-Misaqta!

Shyńyraýdan Nur tartyp qaýǵańdy ursań,

Baq bop qonad basyńa aýǵan myń sán.

Jaýǵan myń san bálege tap bolasyń,

Ǵamal qylmai,

dushpandy saý qaldyrsań.

Taq ta, Baq ta, Otan da – bári de opat,

Aq Ordasyn ALLANYŃ –

Jaýǵa aldyrsań!

Han da, qul da ǵumyrdy jylap súred,

Dárejesin álinshe qylad sidet*.

Barady ótip myń joǵyn túgendemei,

Berilgeni Jalǵanda – bir-aq súrek.

Suraq tirep alqymnan shyńǵyrtqanda,

Kimge aitaryn bilmeidi: «Jubatshy!» – dep.

Jubatatyn adamdy kórseteiin,

Eremisiń sońyma, suraqshy kóp? –

Úlgi qalǵan Esimdei pirli hannan,

Aq Ordasyn kúzetken –

Shyraqshy bop!..

...Hannan da úlgi almaisyń, Pirden de úlgi,

Jegip qoidyń shaitanǵa Tún men Kúndi.

Múldem kúldi tóbeńe mingen dushpan,

Múrdem qyldy! –

Súrin bop irgeńdi úrdi.

Jan beretin Múrdeńe sózdi uqpaisyń,

Kórmediń-aý sózimdi it úrgen ǵurly.

Nur men Gúldi óshirip júregińnen,

Keship bara jatyrsyń kir men kúldi.

____________________

Sidet* – mindet.

Kir men shańyn jalǵannyń ylaqtyryp,

Ilhamyna Allanyń qulaq túrip;

Aq Ordasyn jaý alǵan baýyrlarǵa

Duǵa qylyp, kóz jasyn bulap turyp;

Áýlieler shyǵyp júr qabirinen,

Izgi ún shyqqan keýdeni turaq qylyp.

Quzǵyn shyqqan kókirek kóp bolǵasyn,

Qabirlerge ketedi jylap kirip.

Shydai almai,

túnekke qaita shyǵyp,

Júrekterin jaǵady shyraq qylyp.

Sen – kórmeisiń.

Senbeisiń kórgenińmen,

Júrek – soqyr.

Kózińde – Suraq, Kúdik.

Suraq, Kúdik kemirgen qýysyńda

Shaitan otyr –

sóndirip shyraqty úrip.

«Oianbasań, ursyn – Sert!

Atsyn – Aryń!» –

Dei almaimyn! –

Baýyrym – shaq shydarym.

Seni jaýdyń qaldyrmai qapasynda,

Shaýyq*-Ǵalam Eline ap shyǵamyn.

Óz keýdeńdi kúittemei,

jaryǵyńdy

Baýyryńnyń jolyna jaqshy, janym.

Sol Jaryqtyń izimen jetektep ap

Adastyrmas Kieńe tapsyramyn.

Sol Kieniń qasynda Nur bar, Pir bar,

Jetip ólgen meken bar – jaqsylarym.

Sol jaqsylar janynan qarsy alady

Seni, meni Han iem – dat surarym!..

Adastyrmai aqyry jetkizedi

Qarsy alýǵa Allanyń pák synaǵyn –

Órimdegi mórlegen Baba-Kúmbez

Tórindegi sónbegen Aq Shyraǵym!..

____________________

Shaýyq* – rýhani saǵynysh.

Zikir qylyp ALLANYŃ tátti Esimin,

Haqtyń Taǵyn aqyry tapty Esimiń.

Sol Shyraqtyń túbinde biz de, endeshe,

Pák nesibin tataiyq, Haq kesimin.

Arýanadai yńyranǵan Ana-dala

Terbetedi Qutyptyń* Aq Besigin.

Bozdap qaitqan óristen arýanalar

Ún syilaidy júrekke. –

Dárý ol alar.

Áziret Sultan kúmbezi – shyny-shyraq,

Sabalaǵan qanatyn párýanalar.

Soqyr bolma kórmestei sol ǵajapty,

Ahmet sáni* shyraǵyn jolǵa jaqty.

Jolda jatty san ǵasyr topyraq bop,

Qazaq Ony qorǵady!

Ol – qazaqty!

Bar maqsuty Babanyń –

Haqtyń Nuryn

Muhammetke aqyrǵy* jalǵamaq-ty...

____________________

Qutyp* – Temirǵazyq, iaki áýlieliktiń eń joǵarǵy, jetinshi satysy – Q.A. Iasaýi (r.ǵ.)-diń dárejesi.

Ahmet sáni* – kúlli Islam álemi Q.A. Iasaýi (r.ǵ.)-di Paiǵambardan (s.ǵ.s.) sońǵy ekinshi Ahmet dep baǵalaǵan.

«Aqyrǵy Muhammet»* – bul jerde Er Mádiniń (ǵ.s.) esimi meńzeldi.

Bosata almai qyr jatyr tósin shańnan,

Ol shań izi ed indettiń kesir shalǵan.

Jahandanǵan Jahannam aýzynda tur –

Eski jolǵa túskender Esim salǵan.

...Sabalaidy qanatyn bir Aq Sáýle,

Qyrda janǵan Kók Kúmbez – jesir shamnan.

Aýzynda tur izgiler Jahannamnyń,

Býyndyryp demi dert qahar-malǵun.

Baharlardyń barady baǵyn órtep,

Záhar-shańy shaitani shaharlardyń.

Záharlardyń qutysyn qirataiyq,

Saqtaý úshin shyraǵyn tatar baldyń!

Óziń Jar bol, Jan-ALLA!

Jupar-ALLA! –

Zikirim – Sen!

Shúkir ber jutaǵanǵa!

Muqaǵanǵa qairaq ber hám qairat ber,

«Eski jolyn Esimniń» tuta alarǵa.

Buty aramǵa bylǵatpa qursaǵymdy,

Nur shaǵyldy –

kirpigim tutanarda.

Sol tutanǵan jaryqtyń pák sáýlesin

Tarataiyq ǵalamǵa – muharamǵa.*

Bai ma, bek pe? –

Qarama qas-qabaqqa,

Qart qonaqqa habar ber, jas talapqa.

Nas tabaqqa kóz satyp joldan qalyp,

Alań bolyp júrmesin basqa baqqa!

AQ ShYRAQTYŃ túbinde Er MÁDI tur –

MAǴDAÝIIaT MAIDANYN bastamaqqa!!!

Ol bastalsa,

tirilip ólik-ǵalam,

Kórik tabam –

ǵajabyn el uqpaǵan.

Shashyraǵan jolynan gaýharlardy

Áshekeilep aspanǵa terip, taǵam.

...Berip maǵan jatqanda qazynasyn,

Perishtesin Ǵarshynyń kórip qalam.

Bútindelip áinegi synyq ǵalam,

Kún týady Tajaldy quryqtaǵan.

Er Mádiniń shyǵady Júsipteri

Qudyqtardan bosanyp qulyptaǵan.

Kýá bolar ma ekenmin, shirkin, men de?! –

Shashady aspan shashý ǵyp bultyn jelge.

Barlyq puttar qiraidy tas-talqan bop,

Júrek bitken taýlardai silkingende*!

___________________

Muharam* – fáni-jalǵan, bul jerde búkil, kúlli ǵalamǵa degen maǵynada.

*Joǵarydaǵy úsh shýmaqta Muhammed Iqbal Lahýri (r.ǵ.)-diń syr-sózderindegi maǵdaýiiat jaily isharalar paidalanyldy.

Kún jutqyzyp káýsaryn, Ai tatyryp,

Adam bitken anadan qaita týyp;

Aita týyp «jan-dilde Hai zikirin»,

Shárbatymen shaýyqtyń shaiqatylyp;

Shyn ǵylymǵa adamzat jolyǵady,

Tolyǵady mazmunǵa sai taqyryp.

Kenet keńip qazaqtyń tar turaǵy,

Sharq urady júregi, talpynady!

Elden buryn AQIQAT TAŃYN tanyp,

Shapaǵyna birinshi sharpylady.

Alqynady,

ah uryp maltyǵady,

Adamzatqa jetektep bal-tumany.

Qansha ǵasyr qan keshken beibaq qazaq,

Nur keshedi sol kúni shalqyp áli!

Sarqylady sarqyty saiqaldyqtyń,

Teksizdiktiń teńizi tartylady.

Adamzatty shyrmaǵan zymyian-tor

Toz-toz bolyp quryidy tamtyǵy áli!

Er Esimder alysyp jeńe almaǵan

Sap bolady káýirdiń tantyǵany!

Shań-tumany joǵalyp dyiýlardyń,

Tabady iman taǵdyrym talqydaǵy.

Júrekterdiń janǵanda bar shyraǵy,

Jumyrtqadai dúnie arshylady.

KÚLLI ǴALAM KÚIREMEI TÚSEDI AMAN

KIRPIGIMNEN QULAǴAN TAMShYDAǴY.

«Ait meiramyn toilaidy SOL AQ TAŃDA

Jamaǵaty JABBARDYŃ Ǵarshydaǵy»*!

Eki ǵalam qosylyp majyra bop,

Adyra ǵap kápirdiń kár-synaǵy;

Sharshyǵa áli tolady kemel dúnie,

Húr, ǵylmandar nur-shyqqa malshynady.

Saparyna Er Mádi attanǵanda,

Reýshen bop daridy AQ TAŃ QANǴA!

Aq batasyn beredi Áziret Sultan

Topyraq bop san ǵasyr jatqan jolda.

Bar áýlie-ámbie qolyn jaiyp,

«Baýyrlaryn Rasýldiń»* baptar jolǵa.

Pana bolyp Ǵaffar* ýa Sattar* janǵa,

Hál beredi HAQ JOLDY TAPQANDARǴA.

Saqtarda ALLA saiasyn sailamai ma,

Qazinesin Qudaidyń aqtarǵanǵa?!

Aitqan qarǵys, atqan oq darymaidy

Nur-sharaban tahýra* tatqandarǵa.

Ot bar qanda – órteitin jáhildikti,

Kápirlikti kúireter – oq bar qolda!

Qarýlary Tajaldyń qýrai qusap

Qýrap, shirip qalady oqpandarda!..

Jas parlarda janardan,

taý-tas balqyp,

Qurǵap qalǵan jan bited aqparlarǵa.

Muhit bitken ah urad madaq aityp,

Tolqyndaryn sapyrad shattanǵanda!

____________________

*Bul eki jol M.I. Lahýriden alyndy.

«Rasýldiń baýyrlary»* – bul jerde: «...ei, meniń aqyrdyń aldynda keletin baýyrlarym!..» – delinetin Paiǵambarymnyń (s.ǵ.s.) hadisi negizge alynyp otyr.

Ǵaffar*– ALLANYŃ Keshirýshi sipaty. 

Sattar* – Jasyrýshy, iaki perde tutýshy degen sipaty.

Sharaban tahýra* – peiish sýsyny.

Senbeimisiń, dil-teii qatty oqyrman? –

Bosamady-aý júregiń tat, qoqymnan.

Haqqa qurban bozdaqtar attanarda,

Tym qurysa, bolsaishy atqa turman!

Saf-Maquldan shapaǵat kútpeseńiz,

Qandai qaiyr – baiansyz, joqqa quldan?!

Boqqa tulǵań qapshyq bop ótemisiń,

Ketemisiń úlgi almai kóp ǵafyldan?..

Jat-jaqynnan paida joq.

Zár-ýynan,

Qarýynan pana joq ot qaqyrǵan.

Kek shaqyrǵan haila joq dushpandyqtan,

Qahary ursa ALLANYŃ Kók sapyrǵan!..

«Rasýldiń ún shyǵyp qabirinen»,

Ǵaisa túsed –

Tórtinshi Qatta otyrǵan!..

«Ertegi aitpa!..» – dep maǵan tutpa kiná,

Puttaryńa syiynyp taqqa qurban.

Qui, nanbassyń sózime, qui, nanarsyń,

Qinalarsyń habardan zátte qylǵan.

Jinalarsyń Saparǵa sen de, bálkim,

Ilanarsyń, is alyp sátte Aqyldan?..

Sózime sen, sodan soń kózińe sen,

Samsap shyqqan kim, anaý – Aq shatyrdan?..

Er Esim bar ishinde... elesim bar,

Sardar-Maqsym úni bar kókke atylǵan!

Qus jolymen attanbaq SAPARYNA,

Er MÁDINIŃ sarbazy ol – sapta turǵan!..

Bar júrekti basqan soń qara daq, tat,

Adamzatqa – nábádat, jámádat* jat.

Pák ǵalamdy basty anyq bále qaptap,

Dúleilikti jeńbessiń balaǵattap.

On segiz myń ǵalamdy tunshyqtyryp,

Qurdymyna tartýda Qara Batpaq!

Qara Batpaq qurdymdy túrshiktirip,

TAŃ keledi, jamaǵat, jamaly áppaq!

Jamaly áppaq sol TAŃDY qarsy alady,

Saǵym kúptep soqpaǵyn, samal aptap.

Nurly soqpaq Mekke men Mádinaǵa

Jetken shaqta, ornaidy QAǴANAT-TAQ!

Qaǵanat, Taq qasynda turǵan ULYQ

Adamzatqa syilaidy saǵadat*-baq!

Ary attanad Er MÁDI Qaǵanatty

Hazireti Ǵaisaǵa amanattap!

____________________

Nábádat, jámádat* – on segiz myń ǵalamnyń óli-tiri bólshekteri.

Saǵadat* – baqyt.

Neshe yqylym zamanda jai tappaǵan

Baiyz tabad Júrek pen Baitaq Ǵalam.

Bir-birine it qylyp Adam ulyn

Ibilistiń úni óshed aitaqtaǵan!

Bul bir SYR ed –

aitatyn ilanǵanǵa,

Kókirekke qazyna quiǵan janǵa.

Mundai Shyndyq ótpeidi eshqashanda

Myilaý múfti, imansyz imamdarǵa!

Aqqý ánin qai kezde uǵyp edi,

Qursaǵyna qi-boǵyn jiǵan qarǵa?!

Quzǵyndardy qaldyryp kúresinge,

Júresiń be, baýyrym? –

Jinal jolǵa!

Úlesińde –

ALLANYŃ Qazynasy,

Júregińde mórleýli Iman barda!

Qarailama jutqa qul – úi-jan, malǵa,

Alańdama – putqa qul tirandarǵa. 

Qiǵanda ALLA –

bir Saǵan Bar Bailyǵyn,

Qaita túspes qolyńa Syidan qalma!

...Arǵy jaǵyn aitpaimyn...

Aita da alman...

Sońǵy Úmiti ed Adamnyń qaita janǵan.

Baitaq Ordam aldynda – ShYNYM OSY,

Syrym – osy! –

Pák túnde Ai taranǵan!

...Aq saǵymda maltyǵan sarbazdardyń

Saptarynda turǵan jan jai taba alǵan...

...Er Esimniń qolynda janǵan shyraq

Aldan shyǵad –

Ai nuryn shaiqap ármán.

...Oian, ólik-uiqyńnan! –

Tur qatarǵa! –

Qalyp qoima SAPARDAN! –

Baiqa, qarǵam!..

Hijrasha 1428 (29), Miládi 2008 – dońyz typyrlap, tyshqan tyqyrlap jatqan tusta, qańtardyń 23-31 juldyzynyń arasynda hatqa tústi.

Shynjyr qystaǵy.

AIT-MAN – SVETQALI NURJAN