سۆەتقالي نۇرجان. "ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم" (داستان)

Ult.kz پورتالى ۇلت اقىنى سۆەتقالي نۇرجاننىڭ شىعارمالارىن تۇراقتى جارييالاپ كەلەدٸ. جىرعا ادال, اسا تالاپشىل ھەم تىم كٸرپيياز قالامگەر – سٶز پاتشالىعىنىڭ پاراساتتى مۇراگەرٸ. ايت-مان – اقسٷيەك تۇلعالى, بەكزادا بولمىستى اقىن. سوندىقتان ول ٶزٸنٸڭ ەدەبي قاھارماندارى – حانداردىڭ, بيلەردٸڭ, باتىرلاردىڭ جان-دٷنيەسٸن ايقىن اڭعارىپ, بۇقاراعا دا ۇقتىرۋعا, وقىرمان جٷرەگٸنە جەتكٸزٸپ, ساناسىنا سٸڭٸرۋگە شەبەر. اۆتوردىڭ بٸزدٸڭ سايتىمىزدا جارييالانعان «تارعىل تاعى» داستانىنا جازعان اڭداتپامىزدا: «ول ەر داستانىندا ۇلى دالانىڭ تالايلى تاريحىن, ۇلى تۇلعالاردىڭ تراگەدييالىق تاعدىرىن جىر تٸلٸندە سٶيلەتەدٸ. ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸ – ەۋليە-پٸرلەر, حاندار, باتىرلار مەن بيلەر, اقىن-جىراۋلار... ەرقايسىسى بٶلەك بەينە, بٷتٸن بٸتٸم», – دەگەنبٸز. 

بۇل شىعارما دا سونىڭ بٸر مىسالى. «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم» داستانى – كەيٸنگٸ ونجىلدىقتا تاريحي تاقىرىپتا جازىلعان كٶركەم ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ كەمەل تۋىندى. جاڭا زاماندا ۇلت رۋحانيياتى ٷشٸن جانىن سالىپ كٷرەسٸپ جٷرگەن قايراتكەردٸڭ, دٸنٸنە بەرٸك ەردٸڭ تالابى – ەجەلگٸ دەۋٸردەگٸ حان باتىرلارىنا لايىق كٷرەسكەرلٸك ەرەكەتكە بارابار. شىعارمانىڭ ەدٸل باعاسىن بەرۋ ٷشٸن تاريحشى, ەدەبيەتتانۋشى, دٸنتانۋشى عالىمدار جان-جاقتى تالداۋ جٷرگٸزٸپ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ كەرەك. ال, بٸز تالعامى جوعارى مەرتەبەلٸ وقىرماندارىمىزدىڭ كٶڭٸل-تارازىسىنا ۇسىنامىز. رۋحىمىزدى جىرمەن جاڭعىرتىپ, تاريحي سانامىزدى سەرپٸلتەيٸك.

ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم

(داستان)

بيسميللەھي-ر-راحمااني-ر-راحييم!..

...بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ VIII عاسىرىنىڭ باسى. وسىدان 12 (ون ەكٸ) عاسىر بۇرىن ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ عاسكەرٸ جٶڭكٸپ كەلگەن جولمەن اراب حاليفاتىنىڭ قولباسشىسى قۇتايبا يبن-مٷسٸلٸم سويقاندارييانىڭ جاعاسىنا جەتٸپ توقتادى. جٷرٸپ ٶتكەن جولىنىڭ بەرٸ: قيراعان قالا, وپات بولعان وردا, ٶرتەنگەن دالا, قىرقىلعان باس, كٷيرەگەن سٷيەك, تۋرالعان تەن, شاشىلعان قان ەدٸ.

راسۋلدان سوڭعى تٶرت دوس ٶمٸردەن وزىپ, دٸن بۇزىلعان كەز-تٸن. اللا تاعالانىڭ قاسىندا قابىل بولعان دٸن – يسلامدى اراب باسقىنشىلىعىنىڭ قۇرال-قولجاۋلىعىنا اينالدىرعان, قاسيەتتٸ قاعبانى مانجىنىقپەن اتىپ قيراتپاق بولعان زالىم حاججاجدىڭ باس قولباسشىسى قۇتايبا, سٶيتٸپ, سەيحۋنعا تٸرەلدٸ. الدا – تٷتٸنٸ تٷزۋ ۇشقان تٷركٸنٸڭ ەلاتى, قوردالى قۇت قونىسى جاتىر ەدٸ. يە, اللانىڭ اقىرعى پايعامبارىنىڭ ٶزٸ: «تٷركٸلەر – يسلامنىڭ قىلىشى. تٷركٸمەن سوعىسپاڭدار!» – دەپ اماناتتاپ كەتكەن مٶرلٸ جۇرت, ارلى قاۋىم!

قۇتايبانىڭ: «كەپٸر ورداسىن ويرانداڭدار!..» – دەپ بۇيرىق بەرە بەرگەنٸ سول ەدٸ, الدان دۋلىعاسى بۇلت جايقاعان, تابانى التى ايشىلىق جەر سويقاعان ايىراۋىتتى قۇبا نار مٸنگەن, تٸزەسٸ ناردىڭ توپشىسىن قاققان الىپ ادام كٶرٸندٸ. شۋداقاقپاي جٷرٸسپەن اسىقپاي كەلەدٸ. بويىندا جٸگٸتتٸڭ جەتٸ جاراعى تٷگەل ساي: اسفاھاني – سيىرما قىلىش, سارى ىرعاي ساداق, قۇرۇعۇلىعى تولا بولات ياسىشتى سارناما جەبە, قاتۇع وق, قۇرىش باشاقتى سەگٸز قىرلى قيمالى نايزا, شوماق گٷرزٸ, بەرەڭگٸلٸ ايبالتا, بولات قالقان, قىرپى جىعالى اشۇع-دۋلىعا, ٷستٸندە – ايماۋىت-ساۋىت!.. جاسانىپ تۇرعان قالىڭ قولعا قىرىق قادام قالعاندا تٷيەدەن تٷستٸ. دٷڭك ەتە قالعان جوق. تايدان سىپىرىلعانداي-اق. سوناۋ قارتا-تەرەڭنەن كٷڭٸرەنٸپ شىققان ەرەن داۋىسپەن كەلتە ساۋال قويدى:

– ەلمٸسٸڭ? جاۋمىسىڭ?!

مىناۋ اسپان-جەردٸ الاپاتى باسىپ تۇرعان ەرگە جاۋاپ بەرمەۋگە قۇتايبانىڭ ەددٸ قالماعانداي:

– مەن – قۇتايبا يبن-مٷسٸلٸم, جەر بەتٸن كەپٸر قاۋىمىنان تازارتۋشى, اللاھتىڭ حاق دٸنٸن جەر بەتٸنە قىلىشتىڭ جٷزٸمەن تاراتۋشى, اللاھتىڭ پەرمەنٸمەن ەرەكەت ەتۋشٸ ساردارمىن. ٶزٸڭ كٸمسٸڭ?

– مەن – ەسەكەي-مەرگەن, اللانىڭ قۇلىمىن, سودان سوڭ تٷركٸنٸڭ ۇلىمىن!.. قىلىشتىڭ جٷزٸنەن دٸن تارامايدى. دٸن – جٷرەكتەن تارايدى. قىلىشتىڭ جٷزٸنەن تەك قانا وبالدىڭ قانى مەن كٶزدٸڭ جاسى عانا اعادى. ساعان بٸزدٸڭ دالامىزدا ورىن جوق. ەسٸڭ باردا – ەلٸڭ تاپ!..

– قالاي اللاھتىڭ قۇلىسىڭ!.. اللاھتىڭ سٷيگەن جۇرتى اراب قىلىشىنىڭ جٷزٸنەن حارام قانىڭ دٸردەكتەپ اقپاي تۇرىپ, سەن قالاي اللاھتىڭ قۇلى بولماقسىڭ?!

– مەن – ەل-ميساقتان مۇسىلمانمىن. بٸز وزعان پايعامبار جۇرتىنانبىز. ول مٷبەرەكتىڭ امانات ەتٸپ كەتكەنٸ بويىنشا, حاق راسۋل مۇحاممەد مۇستافا (س.ع.ۋ.)-نىڭ داڭقى جەتكەن كٷنٸ ٶز ەركٸمٸزبەن ول ۇلىق زاتقا ٷمبەت بولعانبىز!

– سەنٸڭ قونىسىڭدا ٸبٸلٸستٸڭ ورداسى بار. پۇت-قۇدايلار بار. بٸز سونى ٶز قولىمىزبەن ويرانداۋىمىز كەرەك. ول – اللاھتىڭ بۇيرىعى!.. سەندەر اللاھقا سەرٸك (شيرك) قوساسىڭدار!

– ٸبٸلٸستٸڭ ورداسى – سەنٸڭ جٷرەگٸڭدە. اللاعا سەرٸك قوسۋشى – ٶزٸڭ! ول cەرٸك – سەنٸڭ قانعا قانباس, مالعا تويماس ىندىن-نەپسٸڭ! ال بٸزدٸڭ دالامىزدا ەشبٸر پۇت-قۇداي جوق, بولعان دا ەمەس! ٶلٸگە قۇرىمەت, تٸرٸگە ٷرمەت ٷشٸن قويىلعان بەلگٸ-تاستار مەن سول تاستارعا – ۇرپاققا ٷلگٸ بولسىن دەپ قاشالعان, «ەلٸم!» – دەپ ەڭٸرەپ ٶتكەن ەرلەردٸڭ ەرلٸك ٸستەرٸنٸڭ بايانى عانا بار. ول – بٸزدٸڭ شەجٸرەمٸز. شەجٸرەمٸزدٸ كەۋدەدە جان تۇرسا, ەشكٸمگە تاپتاتا المايمىز. سٶز – تەمەم!

اشۋدان جارىلارداي بولىپ ٶڭٸ قارتالاقتانىپ كەتكەن قۇتايبا جانىن قارماندى.

قولى قىلىشىنىڭ بالداعىنا بارا بەرگەنٸ سول ەدٸ, ەسەكەي-مەرگەننٸڭ ارت جاعىنداعى جاڭا عانا جىم-جىرت, موپ-موماقان كٷيدە مونتيىپ جاتقان ٶلٸ دالاعا جان بٸتٸپ جٷرە بەردٸ. ەۋەلٸ ۇلى سارىن ەستٸلدٸ. سوسىن: «اللا-ھۋ!», «اللا-ھاي!»-لاعان كٷڭٸرەنگەن ٷن اسپان استىن الىپ كەتتٸ. ارتىنشا: «ەر-رۋاق! ەر-رۋاق!! ەر-رۋاق!!!»-تاعان الاپات داۋىس كٶك شىنىسىن كٷلپارشا قىلا جازدادى. ٶلٸ دالانىڭ بەتٸندە وسى مەۋرٸتتە جەردەن ٶسٸپ شىققانداي – كٸلەڭ-بۇزداي كٸلشەيگەن كٶك تەمٸر قۇرسانعان جاۋىنگەرلەر پايدا بولدى. قوسىن تۋىن كٶتەرگەن تۋعاشىنىڭ سوڭىنان توعىز تٷمەننٸڭ: اق تۋ, قارا تۋ, قىزىل تۋ, الا تۋ, كٶگالا تۋ, شۇبار تۋ, جاسىل تۋ, اققاراباس كٸس تۋ, ايكٶنەلٸ ايدىنالا تۋلارى بوي تٷزەپ تۇرا قالدى...

شاراسى تاۋسىلعان قۇتايبا تۇڭعىش ٸرەت اتىنىڭ باسىن كەرٸ بۇردى. جىلانداي ىسقىرىنعان داۋىسپەن:

– سارتاۋىلدار مەن سوعدىلاردى تالقاندايمىز!.. دٸنگە كٸرگٸزەمٸز. مۇسىلمان قاۋىمىنا قوسامىز!.. – دەدٸ.

«ەلقيسسا, – دەيدٸ كەرٸ تاريح, – سودان بەرٸ اللانىڭ حاق دٸنٸن ٶز ەركٸمەن, جٷرەك قالاۋىمەن قابىلداعان حالىق ەشقاشان تۋرا جولدان اينىپ كٶرگەن جوق. ال قىلىشتان قورقىپ مۇسىلمان بولعاندار, كەيٸن زىمييان-تور ورداسى جاساپ بەرگەن ەر تٷرلٸ ازعىرىندى اعىمدارعا ٸلەسٸپ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن ىلاڭ سالۋمەن, اداسۋمەن كەلەدٸ».

___________________

ەسكەرتۋ: داستانداعى كٶنە سٶزدەردٸڭ بەرٸ ۋاقيعا ٶتٸپ جاتىرعان كەزەڭدەگٸ قازاق قاۋىمى قولدانعان سٶزدەر. – سٶز يەسٸ.

1. اقسىنى الۋ

ميلەدي – 1624, حيجرانىڭ – ­1033-شٸ, قازاق ساناسىندا – يت جىلى. قوڭىر كٷز. فەرعانا جازىعى. اقسى شاھارىنىڭ تٷبٸ. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸمنٸڭ قوسىنى.

سٶزدٸڭ باسىن باستايىق «بٸسسٸمٸللەدان»,

«بٸسسٸمٸللەسٸز» مۇسىلمان ٸس قىلماعان...

قان جوساداي ەگٸلگەن – ٷش كٷن بوران

قىرعىن ٶتتٸ –

قۇدايىم تٷس قىلماعان.

بۇقار قولى شەگٸنٸپ قامالعا ەنٸپ,

اقسى قالدى ماڭدايدا – ٷش قىرلى اران.

يمامقۇلى* قاشىپتى كالان-شارعا*,

دەرتٸن كٶمٸپ جٷرەككە ٸش تىرناعان.

فەرعانانىڭ جازىعى تۋ ساقتالعان

شاق ەدٸ بٸر قانعا ەبدەن سۋساپ, قانعان.

جٷز الپىس مىڭ عاسكەرٸ تەجٸك-سارتتىڭ

وسى ٷش كٷندە قازاقتان جۋساپ قالعان!

بۇقار قولىن تەڭٸردٸڭ باتپانى ۇردى, 

بٸر ساۋ سارباز قالمادى ساپتا كٷللٸ.

جٷز الپىس مىڭ عاسكەردٸڭ ٷشتەن بٸرٸ

ازىپ-توزىپ قامالعا شاققا كٸردٸ.

جايدا ازۋىن اقسيتىپ كٷلەتۇعىن

جيىپ الدى ەزۋٸن قاقپا زٸلدٸ.

دەگەن وسى «جەلكەدەن ساپىنى ۇرما!» –

بۇل ٸس مۇنداي بوپ شىقتى اقىرىندا.

جٷز ەلۋ جىل قارجاسقان قازاق پەن سارت

كەزەك اۋناپ اجالدىڭ تاقىمىندا.

تالاي وپىق جەپ ەدٸ الاش ەرٸ,

سەنەمٸن دەپ سان ٸرەت تاتى-قۇلعا.

«جاتىنىندا ۇشىنعان تەكسٸز تەلٸ,

اقىرىڭدا ايتىلماس «باقۇلىڭ» دا!

تاتى-قۇلعا بەرەمٸن سوڭعى سوققى,

انىقتاپ ۇر ساپىنى –

قاپى قىلما!»

ارىستانداي الشايىپ,

وسى ويمەنەن

ەسٸم وتىر ٶزٸنٸڭ شاتىرىندا.

ەسٸم وتىر الشايىپ ارىستانداي,

كٶرەيٸنشٸ تۇرپاتىن, قاعىس قالماي.

شەكەسٸنە تىققانداي قوس جۇدىرىق,

بۋناق-بۋناق قۇلجا باس قارىس ماڭداي.

كەلگەن ادام جانىنا سونشا قوراش –

ارىستاننىڭ قاسىندا بارىس قانداي?!

مىسى باسىپ كەتەدٸ كٸم-كٸمدٸ دە,

شٶنشٸك* قانداي, مىسالى, تالىس* قانداي?!

ساۋساقتارى – ازۋداي بۇتاعا قاس,

ۇستاعانىن قولىنا تۇتادى وعاش.

قۇلجا باستى كەۋدەگە جالعاستىرعان

جىعا كەرگەن مويىنى – مىقان اعاش*.

ادىرناداي كەرٸلگەن سەندٸ دەنە

جاراسادى قانداي دٷر ەڭگٸمەڭە.

بەكساۋىتتى تەۋٸپ تۇر جۇلىنتۇتا,

جاۋىرىنىنا سىيمايدى قاندى كٶبە...

قۇداي ٶلشەپ بٸتٸمٸن زور دەنەنٸڭ,

ٶز ورنىنا قويعانداي ەر كەرەگٸن.

مەۋجٸمٸ* ۇرسا توپاننىڭ تەبٸرەنبەس

شەڭبەرٸندەي اۋداندى نەن كەمەنٸڭ.

____________________

يمامقۇلى* – بۇقار حانى.

كالان-شار* – بۇقارداعى حان سارايلارى.

شٶنشٸك* – بۇزاۋ تەرٸسٸ.

تالىس* – ٶگٸز تەرٸسٸ.

مىقان اعاش* – داراق اعاش. 

مەۋجٸم* – تولقىن.

پەندەم ەدٸ ەر ەسٸم كٶرسەم دەگەن,

سىيعىزا المان پەندەلٸك ٶلشەمگە مەن. –

شىنار دەسەڭ جاراسار شىڭعا بٸتكەن,

داۋىل ۇرسا ەڭسەدەن تەڭسەلمەگەن.

قىلاۋدان كٸر تاباتىن,

سىنادان – مٸن

دىق تاپپايدى سىنشىڭىز – سىناعان كٷن.

دٶمپەش تاۋداي تۇرادى تٶبەسٸ اسىپ,

ورتاسىنا كٸرگەندە مىڭ ادامنىڭ.

دارقان كٷلٸپ, ايبىنتىپ سالقام قىلىق,

اڭ-تاڭ قىلىپ كٶرگەندٸ, تارپاڭ جٷرٸپ;

«ٷي جىعار» دەپ ات قويعان جەڭگەلەرٸ,

ماڭدايشاسىن سان ٷيدٸڭ تالقان قىلىپ.

اۋماي قونعان باسىنا قىدىرشا-باق, 

شيراتادى شارۋاسىن شىعىرشا وراپ.

قابىلانداي سامداعاي, قيمىلى ەرەن,

بٸلەم-بٸلەم بۇلشىقتى – سٸڭٸر-ساداق.

قيعاش كەرٸپ قاستارىن قىران قانات,

تۇڭعۇيىق كٶز جانىڭنان سىر اڭداماق.

سىنارعا – جات, زٸل تٷسسە يىعىنا,

قاشان كٶرسەڭ تاعىداي تۇرار جاراپ.

شاتىردا وتىر اتانداي ەڭسەلٸ ەسٸم,

جٷرەگٸنەن سۋىرىپ شەر شەگەسٸن.

كٶرسە ەلەسٸن تٷسٸندە – جاۋ ٷرٸككەن,

ايدىندانىپ كەتەتٸن – كٶرسە دوسىڭ.

ٶتتٸ ٶمٸرٸ اي قۇساپ بۇلت كەشكەن,

شاقتار بولدى جان سٶنگەن, ٷمٸت تە ٶشكەن.

«قوڭىراۋلى اقساقال» اتانعان شاق,

بىلتىر ٶتتٸ قايراۋلى قىرىق بەستەن!

سامارقانعا ەمٸر بوپ جيىرماسىندا,

الامانى جيىرما مىڭ بٸر باسىندا,

تەۋەكەلدەي اعانىڭ ارقاسىندا

تۋماي جاتىپ تٷسكەن-دٸ بۇل دا سىنعا.

بەرٸ ەسٸندە.

ۇمىتسىن ەسٸم نەنٸ,

كٶشٸپ جاتىر كٶپ ەلەس ەسٸندەگٸ.

مٶرلٸ حاتتاي سانادا قاتتاۋلى تۇر

ەستەن كەتپەس سان بۇلعاق مەشٸندەگٸ.

...وسى شىعار اللانىڭ قالاعانى,

كٶكٸرەكتەن سٷر-كەكتٸڭ تاراعانى. –

ابدوللا حان ساربازىن وپات قىلىپ

تەۋەكەلدٸڭ جٷز ون مىڭ الامانى;

ون كٷن بولدى –

بۇقاردىڭ كٶپ قاقپاسىن

الامانى قازاقتىڭ قاماعالى.

ىرزا شىعار سان بوزداق ارماندا ٶتكەن –

ۇرپاعىنا شىنجىرىن جالعاپ جەتكەن.

شايبانيدٸڭ كٷيرەتپەك شاڭىراعىن

كەرەي مەنەن جەنٸبەكتەن قالعان كەكپەن!

تاڭبا بار ەد ٶشپەس بوپ اردا قالعان,

ەسكٸ كەك-تٸن دارىعان قانعا زاردان.

قانمەن جۋماي تازارماس, اعارماس-دٷر

قالعان كەك ول –

قاسىم مەن حاق-نازاردان.

تۇراقتايدى جٷرەكپەن تۇتا السا قۇت,

تامىر مەنەن سٷيەكتٸ جۇپار شالىپ.

«جەردەن كٶككە حاق دٸنٸ كٶتەرٸلگەن»

قاسيەتتٸ شاھار بۇل – بۇقار-شەرٸپ.

مۇناراسىن اللانىڭ نۇرى كٶمگەن,

حاقتىڭ اسىل شايحىلار سىرىنا ەنگەن;

ىڭىلاعان ازانىن مۋەزٸنٸ,

ەۋليەسٸ ساحاردا كٷڭٸرەنگەن

شاھار ەدٸ –

ەمٸردٸ پٸرٸ بەرگەن,

سىباي قونعان ٶلٸلەر – تٸرٸلەرمەن!

تالماي وقىپ تالاعى بيتتٸ وعىلان,

شاھار ەدٸ شىققان شىن بيٸككە قۇران.

بٸراق بٸزدەر تىم جيٸ ۇمىتامىز

بولاتىنىن «جەرلەرگە ٶش يت قورىعان».

ۇمىتامىز –

دۇشپاننىڭ ور قازارىن,

تٷسٸرمەككە قاپىدا كٶرگە زالىم;

جاراتقاننىڭ قاي جەرگە نۇرى كەلسە,

ٸبٸلٸستٸڭ سول نۇرعا تور جازارىن.

بۇل جەرگە دە زىمييان-تور قۇرىلعان,

دوستى دوسقا ايتاقتاپ سورلى قىلعان.

حاقتىڭ دٸنٸن ٸرٸتٸپ ٸشتەن كەۋلەپ,

ٸرٸندٸ ەنسە بولعانى – ەل قىرىلعان!

بۇل شاھاردى –

تەگٸ جات تەزٸك-تەبٸر, –

كٶپ زاماننان جٷر ەدٸ كەزٸپ توبىر.

زۇلقارنايىن ەسكەندٸر عاسكەرٸنەن

قالىپ قويعان بار ەدٸ جەمٸت-جەمٸر.

جەمٸت-جەبٸر قۇرعان تور شىرماپ بولدى

ەل قالدىرماي –

جٷرەتٸن ەرٸككە بٸر.

تۋرا كەلمەس كەپٸرلٸك تانىمىنا

اردا جۇرت بار, ەرٸ ەر, ەرٸ بۇلا.

زىميياننىڭ ارمانى –

دٸندٸ ٸرٸتٸپ,

بالتا شابۋ تٷركٸنٸڭ تامىرىنا...

سول تٷركٸڭٸز بۇلت قۇساپ تورلاعاسىن,

تٶگەر سويدى –

ارمانسىز شەر-نالاسىن.

تەزگە باسىن ۇرماي ما قىڭىر اعاش,

تٷزەلمەي مە قيسىق تا مورلاعاسىن?!

ابدوللا حان قۇسادان ٶلٸپ كەتتٸ –

تورعا باسىن بٸر ۇرىپ,

جارعا باسىن.

«اتانام دەپ ەكٸنشٸ ەمٸر تەمٸر»,

كٶتەرٸسكەن كەشەننٸڭ* ول دا باسىن.

اتا جولدان اداسىپ ورتا جولدا,

قىلماق بولدى سارتتەكٸ –

سورلى الاشىن!

شەر-قالاسىن يەمدەپ ناقىشپاندتار,

تٶندٸ قاتەر قازاقى ورداعا شىن!..

«جۇتام, – دەۋشٸ ەد, – قازاقتى!» –

ۋدى جۇتىپ,

كەتتٸ يمانسىز – نيەتٸ وڭباعاسىن!

ياساۋيدٸ قۇرتام دەپ –

تاپتى اقىرى

باحاۋباددين پٸرٸنٸڭ كٶرحاناسىن.

شىن شايحىلار دٷربەسٸن حاراپ قىلعان

شىقتى ٶزٸنٸڭ «تٶرٸنە» كٶربالا سۇم!

شىن قاھارى ۇستادى تەۋەكەلدٸڭ,

جەمٸتتەردٸڭ تىعام دەپ كٶرگە باسىن! –

تەزٸك-تەبٸر كەززاپتار –

بۇقارداعى

ەۋليەلەر قابٸرٸن قورلاعاسىن!

____________________

*زامانىندا «ەكٸنشٸ ەمٸر تەمٸر» اتانعان بۇقار ەمٸرٸ ابدوللا حان تٷركٸستانداعى ق.ا. ياساۋي (ر.ع.) كەسەنەسٸنٸڭ بٸتپەي قالعان ماڭداي بٶلٸگٸن كٶتەرگەن. بۇل جەردە سول ۋاقيعا مەڭزەلٸپ وتىر.

جاۋىپ كەتتٸ بۇقاردىڭ شاھارىن قان,

جەر دە, كٶك تە كٶرٸپ تۇر قاھارىن تاڭ.

وسى جولى زىمييان-تور ورداسىن

تالقان قىلماق –

تەۋەكەل باحادٷر حان!..

بۇقار-شەرٸپ – يسلام سايا-باعى

ٶز نۇرىمەن كەلبەتٸن بويانادى.

بۇدان بىلاي –

ميناردىڭ مۇناراسى

الاش تۋى استىندا ويانادى!..

وسى ارمانعا جەتۋگە سەل قالعاندا,

اجال وعى ەكەتتٸ ەردٸ ارماندا.

ەر تەۋەكەل – مەليكۋل مٷسليمين

كەتە باردى سىيا الماي كەڭ جالعانعا.

اعا ٶلٸمٸن ەسٸتٸپ قانى سۋىپ,

ەسٸم جەتكەن بۇقارعا جانۇشىرىپ.

ەزٸرەت سۇلتان جانىنا اق شەيٸتتٸ

جٶنەلٸپتٸ جەرلەۋگە بەرٸ سۋىت.

...سودان بەرٸ – بۇقاردى باعىندىرۋ 

بولىپ قالعان ەسٸمگە الىس ٷمٸت.

دەگەنمەنەن, دەمە ەردٸڭ ەڭبەگٸ كەم,

ەش كەتپەدٸ قان كەشۋ مەلدەگٸنەن.

عاجام, اۋعان, موعولدار بوساپ شىقتى

ابدوللانىڭ زەھارلى شەڭگەلٸنەن.

سودان سوڭ-اق,

ەندٸجان, سامارقاندار

شىعا المادى قازاقتىڭ شەڭبەرٸنەن.

باس قولباسشى ەسٸمنٸڭ ەرۋاعىن

مويىندادى بار دەۋلەت تانىعانىن.

ەبدٸمۋمين* تىندى اقىر, ۇستاي الماي,

شاتىناتىپ شايباني شاڭىراعىن.

ارقالاندى قازاقتى دوس تۇتار كٶپ,

ەر ٸسٸنە ەسسٸز – قور, ەستٸ تاڭ بوپ.

تەۋەكەلدٸڭ قالدى ۇستاپ تۋىن جىقپاي

شىعاي حاننىڭ ۇعىلى ەس-مۇحاممەت*.

شىنى بۇيرىق كەلگەن كٷن حاق-تەڭٸردەن

سور دا سەسپەي قاتادى,

باق تا مٷردەم.

جات جەبٸرمەن جالعاسقان جەڭ ۇشىنان

ابدوللا دا ٷلەسٸن تاپتى ٶلٸمنەن.

حاق-تەڭٸردەن الاتىن ٷلەس باسقا,

اتتانادى قارا دا – اق كەبٸنمەن...

ۇلىس قالدى كٶزەدەي قاق بٶلٸنگەن,

تاق كەمٸرگەن زەرە ۇشتى جات جەبٸردەن.

قاقپانى ٸلگەن تىشقان جوق, بٶرٸ تٷگٸل,

سۋماڭدادى سۇم پيعىل – جاتقان ٸننەن.

...شىرعالادى ەسٸمدٸ

بۇقارداعى

توقاي-تەمٸر ەۋلەتٸ تاققا مٸنگەن.

____________________

ەبدٸمۋمين* – ابدوللا حاننىڭ بالاسى.

ەس-مۇحاممەت* – ەسٸم حاننىڭ شىن ەسٸمٸ.

الىپ قالعان اتادان بويتۇمارىن

جوعالتپاعان –

ساتۋشى ەد قايتٸپ ارىن?! –

«ەلشٸمٸز» دەپ كٸلەڭ سارت كەلدٸ بٸردە, 

سۇپىسىنعان سالقى تٶس, قايقى قارىن.

«تۋرا جولعا تٷسٸرمەك ەر ەسٸمدٸ», –

كٶزدەرٸندە وينايدى سايقى-جالىن.

يسقاق قوجا شىعاردى ايقىعان ٷن...

مونتانى «پٸر» بولعاسىن ايتىپ «ەنٸن»,

تٷرٸپ ايداپ شىقتى ەسٸم ورداسىنان

ناقىشباندى جولىنىڭ «شايحىلارىن».

بۇل ايداۋدىڭ ارتىنىڭ قىزىعى بار,

بۇزىق بٸلمەس كەپ ەدٸ, تٷزٸك – ۇعار.

«كٷن دە جەلكەم, جەر شالعاي, – دەدٸ ەسٸم حان, –

شايحى, كەنە, بوي جىلىت, قىزىنىپ ال!

ەرٸپ كەتەر كەز-كەلگەن ۇلتان-قۇلعا

مەن, نەمەنە, بۇرالقى-بۇرقانمىن با?! –

قۇداي سٷيگەن شىن شايحى بولساڭ ەگەر

كٶرسەت كەرەمەتٸڭدٸ –

كٸر تاندىرعا!

ھايار بولساڭ, –

كەلەمٸ باعىتىڭ جوق

مىنا تاندىر قالادى تابىتىڭ بوپ.

قارا تەندٸ تازارتسىن قىزىل جالىن,

تٷسٸر تٷگەل تٷيمەڭدٸ, اعىت ٸلگەك.

شىن ٶرتەنسەڭ تٸرلٸكتە, – توزاق حارام,

شىقپايدى الدان احيرەت تاعى تٷن بوپ.

قاپتاپ كەتتٸ پٸرسٸنٸپ قىرشيتىن سۇم,

تٷسەدٸ وتقا ويلانباي, –

كٸم سٷيسە ۇلتىن.

باۋىرشى بەك*! –

تاندىردى ٶرتە, جاندىر,

تامۇقتاعى مالعۇن مەن جىنشا ٷيتٸلسٸن!

ىرشي تۇرسىن شايتانى قالعانىنىڭ,

وت ٸشٸنەن بايقايىق پٸر سيقىن شىن.

ەۋليەنٸڭ كٶرەيٸك كەرەمەتٸن,

سابىر قىلىپ جاماعات تىنشي تۇرسىن!

وتقا جانباي,

تاندىردان تٸرٸ شىقساڭ,

مەن – مٷريتٸڭ, بٸرادار,

مٷرشيتٸمسٸڭ!»

___________________

باۋىرشى بەك* – وردانىڭ, سوعىس جاعدايىندا قولدىڭ اس-سۋ جابدىعىن باسقاراتىن بەك.

شاڭقىلداپ تۇر حان-قىران بۇلتقا شٷيٸپ,

شەشٸمٸنە ىرازى جۇرت باس يٸپ.

قىزىل جالىن تاندىردى كٶرگەن كەزدە,

يسقاق قوجا جٸبەردٸ بۇتقا سيٸپ.

«قايتارا گٶر, تەڭٸرٸم, بۇ قاھاردى, –

دەپ قارماندى باۋىرشى – بۇزاحاردى. –

بوساعاسىن كٶرمەيٸن تٷركٸستاننىڭ,

تٷسٸمدە دە كٶرسەتپە مىنا شەردٸ! –

«پٸر» قالشىلداپ قۇلادى جەردٸ قۇشىپ, –

تاقسىر, بٸزدەي كەشە گٶر كٷنەھاردى!..»

«مەن كەشپەيمٸن كٷنەڭدٸ –

حاق كەشٸرسٸن! –

قاراڭدى ٶشٸر, مۇنافىق, زەتتە سۇمسىڭ!

بۇل «توزاقتان» كەتەرسٸڭ تٸرٸ ٶلٸك بوپ,

شىن توزاقتا كٸم, سٸرە, وتتى ٶشٸرسٸن?!

تەڭٸردٸ الداپ,

حالىقتى جالماپ جٷرگەن,

جٷزٸقارا! –

باسىڭنان باق كەسٸلسٸن!

جولىڭ – اناۋ!

سەلەم دە حانشىعىڭا,

شەر كەۋلەسە كەۋدەسٸن, – تاققا وسىرسىن!

ەلشٸگە ٶلٸم جوق ەدٸ – ۇلىق ٸستە,

ەلشٸ ەمەسسٸڭ! –

كٶرشٸسٸڭ – ٸبٸلٸسكە!

حانشىعىڭا ايتا بار,

ەندٸگەرٸ

ابىرويسىز جەكپەسٸن پٸرٸن ٸسكە.

تۇرعان سەنٸڭ ىعىڭدا كٸسٸگە وبال,

بٸرگە اس ٸشكەن –

مەزەتتە ۇشىنادى, ال...

جەز قۇمانىن بٸرادار ۇمىتپاسىن,

بىلاي شىعىپ تازارار – عۇسىل الار!..»

قارق-قارق كٷلدٸ حان يەم شىرقاي قاراپ,

بەزٸپ باراد «ەلشٸلەر» سۇرقاي قاباق.

ەزٸرەت سۇلتان قارايدى ارقالانىپ,

قاراتاۋدىڭ قارىنان كٷن تايعاناپ...

...كٶپ ۇزاماي, عيراق پا, يران تٷبٸ,

زىمييان-تورعا شىرمالعان يمان تٸنٸ,

«شەجٸرەدە» – «تەمٸردٸڭ ەۋلەتٸنەن»

بۇقاراعا حان بولدى يمامقۇلى.

سودان سوڭ با? –

سەكٸلدٸ توعىسقان سەڭ

شەر-تالاۋ مەن جان-تالان – قونىستا ٶڭشەڭ.

جەتٸ مەرتە جانداستى قازاق پەن سارت

تەۋەكەل حان ٶلەتٸن سوعىستان سوڭ.

بۇقار قولى التى ٸرەت ويراقان بوپ,

قازاق جەڭدٸ – اللاسى بولىسقان سوڭ.

ەڭسەگەي بوي ەسٸم جٷر قول الدىندا,

اڭ پاتشاسى سىقىلدى – ارىستان-شەن.

بٶلمەي بەرسٸن تەڭٸرٸم, ىلعي بەرسٸن,

باقىت باسىن قازاققا شۇلعي كەلسٸن!

قانعا تويماس كەرٸ جەر قىلعي بەرسٸن,

كٶرمەگەن بوپ كٶز جۇمىپ مٷلگيدٸ ٶر شىڭ.

ەر ەسٸم جٷر, شٷيگەندە – قىرعي دەرسٸڭ!

جاۋعا جەبە تيگەندە – شىرعۇي* دەرسٸڭ!!

جۇتتى سوعىس! –

جايساڭ مەن جاقسىنى الدى,

جۇلدى سوعىس شىڭداعى تاق شىناردى.

قاقشىپ الدى – جالقىنىڭ جالعىزدارىن,

كٶپ قورىمنان وقشاۋ تەك باقسى قالدى.

كٷللٸ حاندىق قازاققا تٸزە بٷكتٸ,

الىنباعان –

بۇقار مەن اقسى قالدى.

ەڭ سايداۋىت بۇقاردىڭ بۇلىقتارىن

توز-توز قىلدى, ينشاللا, تٷرٸپ تاڭىن.

كٶزٸمەنەن كەمٸرٸپ ەسٸم وتىر,

قىران-شابىت –

شاھارعا تٸگٸپ كەرٸن.

____________________

شىرعۇي* – جەبەنٸڭ بولات ۇشى.

جاۋدى كٶرسە قۋانعان ەسٸم ەدٸ,

بەكساۋىتى كٷلدٸرلەپ, ەسٸنەدٸ.

عارىق قىلماق قانىنا بۇقار قولىن,

قاماپ قويىپ اقسىعا وسى جولى!

فەرعانانىڭ جازىعى – جۇپار ەلەم,

كٶتەرەتٸن جەمٸسٸن بۇتاعى ەرەڭ.

«وسى جولى اقسىنى ەنشٸلەسەك,

سوسىن جەكە سٶيلەسەم – بۇقارامەن!..

قۇداي بٸزدٸ ەرمەكسٸز قۇر قويا ما?!» –

قوسىن جاتىر قاناتىن قىرعا جايا...

قارعىپ تۇرىپ, شاشتى ەسٸم جارلىق قىلىپ:

– قولباسشىلار جيىلسىن, بۇلعاي-اعا*!..

ابا-تارقان*, مايسارا*, مايمەنەسٸ* –

كەلدٸ بەرٸ – اتىنا ساي دەنەسٸ.

نەشە كٷنگٸ قىرعىننان, شٷكٸر, اللا,

جوق بٸرٸنٸڭ جٷزٸندە قايعى ەلەسٸ.

– تەڭٸر ۇرماي – جاۋ وعى ەڭسەگە ەنبەس,

جٷيرٸك پە ەكەن – ٶر كٶرسە ٶرشەلەنبەس?!

عازيلارىم, باقۇل بول, شەيٸت كەتسەك,

جەتتٸ, مٸنە, ويىممەن ٶلشەگەن كەش.

قىنىمىزدان شاق كەلدٸ سۋرىلاتىن,

ەشقاشاندا قىنىندا سەمسەر ٶلمەس!

قىلىش ٶلمەس ەشقاشان قىنابىندا,

كٶرٸپ الدىق تاعدىردىڭ سىناعىن دا.

جٷرەگٸندە يمان جوق كەپٸر سارتتىڭ

ٷنٸڭ قالسىن, تىم قۇرسا, قۇلاعىندا!

اعىنشى توپ* ٷكەككە* باسىپ كٸرسٸن,

سەتٸ كەلدٸ ٸسكە اسار – تۇرانىڭ* دا.

جٷز جٸگٸتتەن كەلەدٸ – ون كٸسٸگە,

ادىرناڭدى, بۇقارجا*, ەندٸ شٸرە!

شايتانداردىڭ شەرٸنە ٶرت قوياتىن

وسى شايقاس, بولادى سوڭعى سٷلە*.

____________________

بۇلعاي-اعا* – حاندىقتىڭ ٸشكٸ ٸسٸن باسقارۋشى بەك.

ابا-تارحان* – باس قولباسشى.

مايسارا* – حاننىڭ سول قولى;

مايمەنە* – وڭ قولى.

اعىنشى توپ* – توسىن شابۋىلشى توپ.

ٷكەك* – قاراۋىل مۇنارا.

تۇرا* – جىلجىمالى مۇنارا.

بۇقارجا* – ساداق تٷرٸ.

سٷلە* – سوعىس. 

ەڭ ەۋەلٸ, سارناتىڭ سارنامانى*,

ۇيقىسىنان وياتسىن پەرعانانى.

كٷي كٷڭٸرەنت قانداعاي* مٷيٸزٸنەن,

مىقىي* كەلٸپ شٷيگەندەي تارباعانى*.

سودان كەيٸن ىڭىرانت ىسقىرمانى*,

ٸش-قۇنداعىن قارناسىن تٸس-تىرناعى.

جەمٸتتەردٸڭ توقالى –

تەزٸك-سارتتىڭ

مىقتى بولسا, ۇستاسىن ىشقىرلارى!

زار ەڭٸرەپ سوڭىنان قاتۇع* كەتسٸن,

ماڭدايىنان دۇشپاننىڭ باتىق* تەپسٸن.

جەھاننامعا اتتانعان يمانسىزدار

زەھارىنان قاتۇعتىڭ تاتىپ كەتسٸن!

كٸدٸرمەيمٸز –

جاۋسا دا وت-قورعاسىن,

وتقا تٷسٸپ قۇريىق –

جوق بولعاسىن!

دەت قالماسىن دۇشپاندا قارسى تۇرار,

قىلشان*, تولاي*, قۇرماندا* وق قالماسىن!

توقتامايمىز –

تٶبەدەن وت قۇيىلسا,

شاتىناتىپ شاھاردى سوق قۇيىنشا!

دوپ تٷيٸلسە – باسىڭمەن قاعىپ جٸبەر,

كٶپ تٷيٸلسە – شىرق اينال اق تيىنشا...

باق بۇيىرسا – الامىز بٷگٸن تٷنٸ,

ەرتەڭ تۋدى تٸگەمٸز –

حاق بۇيىرسا!

حانى قاشىپ,

قان جاسىپ تٶرەلەرٸ,

بۇل شاھاردىڭ بوساپ تۇر شەگەلەرٸ.

نەشە كٷنگٸ قىرعىننان تيتىقتاعان

ەسكەرٸنٸڭ –

قان-تٷبٸت كٶبەلەرٸ.

اتتانىڭدار, كەنە, ەندٸ, ساردارلارىم,

شاتتانىڭدار باقتى الىپ تٶبەدەگٸ!

سەرۋار پٸردٸڭ باسشىسى –

قوجا احمەت

راحمەتوللا عالەي-ھي,

جەبە مەنٸ!..

____________________

سارناما, ىسقىرما* – جەبە تٷرلەرٸ.

قانداعاي* – بۇعى.

مىقىي* – جىرتقىش قۇس.

تارباعا* – سۋىر.

قاتۇع* – زەھارلى (ۋلى) جەبە.

باتىق* – شوقپار تٷرٸ.

قىلشان, تولاي, قۇرمان* – قورامساق تٷرلەرٸ. 

فەرعانانىڭ باسقاندا تٷنٸ كەلٸپ,

كەتتٸ كٶكتٸ ەسٸمنٸڭ ٷنٸ كەرٸپ.

«ەمين!» – دەپ ساردارلار جايدى قولىن,

باتا بەردٸ اق سەيٸت كٷڭٸرەنٸپ...

ۇلپا سامال تٷرتەدٸ قۇمنىڭ ٷرپٸن,

كٷلتە كەكٸل جاتقانداي قۇلىن ەمٸپ.

داتتانعان بٸر قانجارداي قىندا جاتىپ,

اي دا تۋدى كٷپ-كٷرەڭ – سىرعا باتىپ.

«تٷسٸنبەدٸم, ادامدار, قىلىعىڭدى», –

دەيتٸن سىندى تىلسىم بٸر مۇڭعا باتىپ.

مۇنداي شاقتا – سەزٸم دە, وي دا جىراق,

نازار سالعان پەندە جوق ايعا, بٸراق.

ادامدىقتان ادامدار الىس تٷن بۇل,

سول جەڭەدٸ – بولسا كٸم ايۋانىراق.

تۇرا تۇرسىن ايتا الماي اي دا زارىن,

ەستٸلمەيدٸ بۇل تٷنٸ سايراعان ٷن.

قامال دا تۇر,

بٸلمەيدٸ ەرتەڭگٸ كٷن

مولاعا, ەلدە قالاعا اينالارىن.

بولعان كەزدە بٸر بەلگٸ شىعاۋىلدان*,

جىلجىپ بەردٸ شاھارعا تۇرا قىردان.

جەردەن ٶنٸپ شىققانداي كٶپ مۇنارا

جانى بار زات سىقىلدى زىبان ۇرعان.

دىراۋ ۇرعان كٶپەكتەي بولسىن دۇشپان,

بوسان ەندٸ, سۇر جەبە, بۇعاۋىڭنان!

اي جانارى قان-جاسقا شٷپٸلدەسٸن,

بٸرٸن-بٸرٸ پەندەلەر تٷتٸپ جەسٸن.

لىپىلداسىن شىراداي تامىردا قان,

جٷرەك بٸتكەن كەۋدەدە لٷپٸلدەسٸن.

وت بايلانعان قاسالى* زىمعاپ كٸرٸپ,

ٶرت شىپىلداپ, شاھار دا تٷتٸندەسٸن...

نە دە بولسا, وسى بٸر ۋاقيعانى

تاماشالاپ ٶتەدٸ بٷكٸل كەشٸڭ...

تۇرا-قالقان* تٸزٸلٸپ تۇرا قالعان,

ساداقشىلار شارۋاسىن بٸتٸرگەسٸن.

سىڭسىپ ٶتتٸ اق قۇتان, تىرنا كٶكتەن,

مەكەنٸنە اسىعىپ جىلدا كەتكەن.

جاقسىلىققا جورىپ تۇر ەسٸم مۇنى:

«حابارى, – دەپ, – جەڭٸستٸڭ بۇل دا جەتكەن.»

باسپالداقپەن قامالعا كٶتەرٸلٸپ,

اعىنشى توپ بارادى زىمعاپ ەپپەن.

شاھاردى وڭاي الاتىن تەسٸل ەدٸ,

شىڭعىس بابا تۇسىندا سىننان ٶتكەن.

كٶزاپارا كەتكەندەي شٶجٸپ, شٶگٸپ,

كەۋدە كەرٸپ نەن شاھار تۇرعان ٶكتەم.

باسپا قويىپ,

قامالعا ارقان اسىپ,

ٷكەكتٸ الدى اعىنشى تارپا باسىپ.

سىن ساعاتتىڭ سوققانىن سەزگەن سارت تا

جاندەرمەنگٷن قارماندى جانتالاسىپ.

الارمان بوپ قامالعا جاڭا عانا

تٶنٸپ بارعان ەرتاۋىل* جورتا قاشىپ,

تاستى قارداي بوراتتى مانجىنىقپەن*,

قازاق قولى ەپ-سەتتە ورتانى اشىپ.

ٶتەسٸڭ-اۋ قاپىدا, قاسقا جالعان,

باعالاماي باقىتتى باسقا قونعان.

قازاق-قالماق جاتقاندا قيدالاسىپ,

وسى سارتتار بالاق پەن باستان العان.

ون جىل بۇرىن قالدى سارت تابانىندا –

قاراتاۋداي قايعى مەن اسپارا-ارمان,

ٶلسە ەسٸنەن كەتپەيدٸ ەر ەسٸمنٸڭ

قارىنداسى – كٸرپٸگٸن جاسقا مالعان.

«سارتقا قاتىن بولمان!» – دەپ شىڭنان ۇشقان

«حان قىزى» دەپ ات قالدى – جاس مارالدان.

وسى جولى, ينشاللا, سارتتىڭ ەسٸم

ەلەستەرٸن وياتاد ەستە قالعان.

...شەر ٸشٸندە قالىڭ سارت سانسىراپ جٷر

وتقا ورانعان ٷيلەر مەن تاس بوراننان.

____________________

شىعاۋىل* – شولعىنشى.

قاسالى* – جەبەنٸڭ تٷرٸ.

تۇرا-قالقان* – جىلجىمالى بەكٸنٸس. 

ەرتاۋىل* – ەسكەردٸڭ الدى-ارتىن قورعاۋشى جاساق. 

مانجىنىق* – تاس اتاتىن قۇرال-قوندىرعى. 

ەلسٸز جەرٸن قازاقتىڭ كٶزدەپ باعار,

سارت قاسىندا – تٷركپەن دە, ٶزبەك تە بار.

عيراق, اۋعان, قىزىلباس, تەجٸك تە جٷر,

پۋشتۋ, ۋردۋ, بۇلىش پەن بەزبەت حازار.

قازاق قانىن ٸشپەكشٸ كٸل شيبٶرٸ:

«ەكەلدٸ, – دەپ, – قاي قۇداي?!» – بەزگەك قاعار.

ٸزدەپ تابار ەركٸم دە نەسٸبەسٸن,

تابار* تاۋىپ تامىرىن – كەز كەپتٸ اجال.

مەيٸرٸم قاشقان قازاقتان,

حاقتان – مەدەت, 

قولداماي تۇر پەۋەدەن* جاتقان جەبەپ.

يمامقۇلى تىعىلدى كەتەگٸنە,

جوق مىسقالداي كەلەتٸن ارتتان كٶمەك.

نە دە بولسا, ٶلٸسپەي-بەرٸسپەۋگە

شاپقان دا ەلەك, ەرينە,

سارتتار دا ەلەك.

اقسى قازٸر قازانداي قايناپ جاتىر,

كٶشتٸ قامال ٸشٸنە مايدان دا اقىر.

قايراپ جاتىر ازۋىن جىرتقىش-قامال, 

مۇنارا-تٸس قازاقتى شايناپ جاتىر.

اجال – تورىن,

اي – نۇرىن جايعان عافىل

بۇل دا – دەۋرەن, بٸتٸرگەن ويرانعا تٸل.

تالاي جايساڭ باستارى مىلجالانىپ,

وتقا ٷيتٸلٸپ كەتتٸ سان قايران باتىر.

تايعان عافىل باسىنان عۇمىر-دەۋرەن

قۇيىپ جاتىر قان بولىپ سايلارعا اقىر.

بۇل قانداي كەپ –

اق-قارا الىسسا دا,

قىزىل قانى تاباندا جايراپ جاتىر?!

عاجاپ سىندى ەد بٶتەن كەنت, ٶزگە باۋ-باق,

بۇل كەنتتٸڭ دە باسىنان بەزگەن-اۋ باق.

اجال-سٷلدە تاپ بەرٸپ اياق-استى,

كەتٸپ جاتىر ايلى اسپان كٶزدەن اۋناپ.

____________________

تابار* – بالتا. 

پەۋەدەن* – باحاۋباددين ناقىشپاند (1318-1389).

وسى سوعىس قاشاننان جٷر ەسٸمدە,

تاستاي المان ەسٸمدٸ كٷرەسٸنگە.

قاراعاسىن سان عاسىر بيٸگٸنەن,

قىلىعىنا باباڭنىڭ كٷلەسٸڭ بە?

جىلايسىڭ با جوق, ەلدە, ۇليسىڭ با? –

ايتشى, نە بار –

ٶزٸڭنٸڭ ٷلەسٸڭدە?!

جاتقان اڭقاۋ قازاقتى,

نەسٸبەسٸ –

جەر مەۋەسٸ, مالىنىڭ سٷمەسٸندە,

ورىنىنان تۇرعىزىپ ەرتٸپ قويعان

قانداي كٷش ول,

بارلىعىن – بٸر ەسٸمگە?!

سول سوعىستا ارىمنان ٶرگەن نامىس,

ەندٸ مەنٸڭ قانىمنان تٷگەسٸلمە!

...فەرعانانىڭ جازىعىن,

اقسى اسپانىن

كەزٸپ جٷرگەن تٷن ەدٸ ول سٷلە-سٷلدە!

سٷلە-سٷلدە اقسىنىڭ كٶشەلەرٸن

جٷر ارالاپ – ٶرت العان نەشە جەرٸن.

سارتتى قازاق باۋىزداپ جٷر ساقالدان اپ,

سان عاسىرلىق قايتارىپ ەسەلەرٸن.

كٷڭٸرەنگەن سٷلدەنٸڭ سازى جامان,

جان ساۋعادان ٷمٸت جوق, بازىنادان.

ەر بۇرىشتا استىنا بٷكتەپ باسىپ,

تٷلكٸ-ٶمٸردٸ تاماقتاپ تازى-زامان;

اجىراعان كەۋدەدەن باس دومالاپ,

تاستاپ شىعىپ ۇياسىن قازىنا-جان;

قۇشىپ جاتىر قازاقتىڭ اياعىن سارت

ٶگٸزدەيٸن ٶكٸرٸپ, ازىناعان!

حاق قارا كٷن تۋعىزسا پەندەسٸنە,

ەددٸڭ بار ما تەۋباعا كەلمەسٸڭە?!

كەللەسٸمەن جەر ساباپ جاتىر ەكا,

تٷسكەن سىندى اللاسى ەندٸ ەسٸنە.

اقسى ٷستٸندە اجال تۇر ٷنسٸز بارلاپ,

قورعاۋشىسىن شاھاردىڭ قۇنسىز جالماپ.

قازاق قانىن ٸشٸنە تارتىپ العان:

«دٸندٸ سارتتان جاقسى, – دەپ, – دٸنسٸز قالماق!..»

بارشىن-تٷنٸ اقسىنىڭ, بايسىن-كەشٸ

قارا ماقپال قاناتىن جايسىن دەشٸ!

قان-دارييادا دٸردەكتەپ اۋناپ جاتىر

اققان قاننان جەركەنگەن اي سٷلدەسٸ.

بۇل تٷن جايلى بٸزدە دە بار عوي دەرەك,

ايتا الامىز ەشكٸمنەن الماي كٶمەك.

تۇز – تاماقتىڭ يمانى, سۋرەت – سٶزدٸڭ,

ۋاقيعانى ايتايىق سەل بەينەلەپ:

وتقا وراندى تولعان شەر بوقتاشاققا,

تۋرالعانداي, مىسالى, ەت قاساپتا.

قارا قازان-اسپاندى جالاپ تٸلٸ,

قالا قازٸر اينالدى وتتى وشاققا.

سول تٷن جايلى ايتقاندا جىرشى-دالا,

دٶڭ كٷرسٸنە تٷسٸپ سەل, تىنشىر و دا.

قازانداعى – اي-قازى, جۇلدىز-سورپا

قايسىمىزعا بۇيىرار بۇل سىباعا?!

شىعارمايتىن كەپ-تٸ بۇل مەڭگٸگە ەستەن,

شاق بولدى بٸر سانادان ەڭگٸمە ٶشكەن.

سىباعاسىنان قۇر قالعان تاريحتىڭ

وتتى وشاقتا ەرلەر ەد قاندى كەشكەن.

...ارتقى كٶشتە قالعان ەر – ەسكەرۋسٸز,

حابارىڭدى ەستٸرمٸز – العى كەشتەن...

بٸراز بولدى شىققالى حان شاتىردان,

وتتى وشاققا قاراپ تۇر قان ساپىرعان.

«جازادان تىس – بالدار مەن ەيەلدەر!» – دەپ,

حاس-حاجيبكە* ەلگٸندە جار شاقىرعان.

جالىن بٸر سەت اسپانعا شىرقادى ەرەك,

بەتٸن باستى تٷتٸنمەن بۇلتى الا كٶك.

نەشە عاسىر شٸرەنٸپ تۇرعان شاھار

كٶز الدىندا كٷيرەدٸ شٸلپارا بوپ.

جالىن تٸلٸ –

تات باسىپ قالعان كٶكتٸ

تازارتۋدا ىسقىلاپ زٸمپارا* بوپ.

كٷندەگٸدەن تاڭ بٷگٸن جايلاپ اتتى,

بۇلتپەن جٷزٸن جاسىرىپ اي دا باتتى.

كٷرەڭ شايداي استىندا كٸلكٸگەن قان, –

سٷت-قايماق بوپ سەۋلەسٸ سايعا قاتتى.

____________________

حاس-حاجيب* – ەسٸك اعاسى بەك.

زٸمپارا* – تات كەتٸرگٸش قۇرال.

كٷن دە شىقتى.

الاپقا قارادى اڭ-تاڭ,

دالا قان-قان بولعاندا,

قالا تالقان.

حابارلادى قالانىڭ باس يگەنٸن

ەر-جالاڭتٶس باھادٷر –

ابا-تارقان.

بٸرجولاتا سوعىستىڭ تىنشىدى ٷنٸ,

قانىن سٷرتتٸ قامالدىڭ كٷن سىنىعى.

 – يەسٸرلەردٸ* قايتەمٸز?...

 – قىر ەركەگٸن! –

قۇرساعىڭدى ازدىراد قۇل سٸدٸگٸ!

بايانداۋدا ساردارلار بٸرٸندەپ كەپ:

– بولجالىڭىز, حان يەم, قىرىن كەتپەد...

...تاڭۇق* تاققان باسىنا الاش تۋى

تۇعىرىنا ورنادى دٷرٸلدەپ كەپ!

– قىن بٸلەدٸ قاشاندا قانجار قۇنىن,

ەل بٸلەدٸ –

كەك پەنەن ارمان قۇنىن!.. –

قارقۋارداي ساڭقىلداپ ٶرگەك داۋىس,

جٷمٸلاعا تاراتتى –

حان جارلىعىن!

– اۋرۋ باسىن كٶتەرەر, ارۋ قاسىن

شايقاس بولدى –

ار مەنەن قارۋعا سىن!..

الاش تۋى استىندا بولادى اقسى! –

كەل-مۇحاممەت! –

ٶزٸڭسٸڭ – دارۋعاشىم*!..

____________________

يەسٸر* – تۇتقىن.

تاڭۇق* – تۋعا تاعىلاتىن بەلگٸ, بۇل جەردە جەڭٸس بەلگٸسٸ.

دارۋعاشى* بەك – ميراسقور بيلەۋشٸ بەك.

2. بۇقار شەرٸ. يمامقۇلى حان ورداسى

...جامان حابار اقسىدان الدى جاڭا,

بٷگٸنگٸ تاڭ جەتكەندەي تارلىق الا.

قالدى بٷگٸن بٸر تٷرلٸ بٷگەجەكتەپ,

كٷنگە سوزعان مويىنىن سان مۇنارا.

كٷپٸ شىقتى ۋەزٸر, اپى كٸرٸپ,

سٶنٸپ تىندى سٶزٸنەن سوقىر ٷمٸت.

ەنشەيٸندە اسپاندى تٸرەپ تۇرعان

شاھار بٷگٸن قۇلارداي وپىرىلىپ.

القىمىنان العانداي دٷلەي جەندەت,

بارا جاتىر ٶن بويىن ٷرەي مەڭدەپ.

اق قارا باس قۇرت قۇساپ جانىن ۋلاپ,

الاسۇرىپ بٸر ويىن بٸر وي جەڭبەك.

بٶلمەدٸ ويىن كەنيزەك اق شاعالا,

تۇرسا – دەرتتٸ جٷرەگٸ,

جاتسا – جارا.

تٸپتٸ بٷگٸن تەبەتٸ تارتپاي قويدى

شورتا بەگٸ* ەكەلگەن بەتشاعا* دا.

التىن ساراي استىنا  

قارا باسى

سىيماي باراد – قورقىنىش اران اشىپ.

ماقتانىشى – ميناردىڭ مۇناراسى

سىقىلدانىپ كٶرٸندٸ دار اعاشى.

بۇقار كٶرگەن قييامەت از با, توبا?! –

كٶپكە قورعان قونىس ەد,

ازعا پانا.

قۋدى كٶزدەپ,

بۇل تاعى قازدى اتا ما? –

قورعا كٷلكٸ بولا ما,

ەزگە تابا?..

...جايشىلىقتا بۇرالعان ارۋ-مۋلييان*

جۇتاتىنداي –

اينالىپ اجداھاعا!

دوس جاقىننان تامسانعان,

جات الىستان,

قوس اققۋ ەد بۇقاردان قاتار ۇشقان –

رەگيستان – قۇرىرداي وتقا ورانىپ,

شاڭىراقتاي شاتىرلاپ – شاحاريستان.

____________________

شورتا بەگٸ* (ساحيب-اش-شۋرتا) – تەرتٸپ باسشىسى بەك.

بەتشا* – سارت سارايلارىنداعى بيلەۋشٸلەر ەرمەك قىلاتىن ەر بالا.

مۋلييان* – بۇقارداعى ٶزەن.

قورقىنىش پەن سٷيەگٸن ۇيات قارىپ, 

وتىرمايدى تاعىندا مييات تاۋىپ.

بۇقارانىڭ ون ەكٸ قاقپاسى دا

ون ەكٸ باس ەبجىلان سيياقتانىپ.

قۇتقارماستاي بۇل جولى جاۋ قاھاردان, 

ەسٸم قازٸر –

قول جەتپەس زاۋ قاھارمان.

قالار ما ەكەن كٷل بولىپ كٶز الدىندا

مىڭ سان بۇلبۇل جىرلاتقان نەۋبەت-ورمان?..

كٷرەڭ جالىن قالارداي قاماپ قازٸر,

شالقي كٸرٸپ لاپىلداپ – ناۋباھاردان*.

...ەسٸم بولىپ جٷرگەندە التايعا الاڭ,

قازاق جەرٸن ٶزٸ ەدٸ مايقانداعان.

سول قىلعانىن ٶزٸنە قىلدى قۇداي,

تٶندٸ قارا باسىنا سويقان زامان...

– ۇرىقسات پا?.. –

سەلدەسٸ تاندىر پەشتەي

يسقاق قوجا كٸردٸ ٸشكە بايپاڭداعان.

كٶز شولاسىن ٷرەي مەن كٷدٸك كٶمٸپ,

قاراي بەرەد پٸرٸنە ٷمٸتتەنٸپ.

– باحاۋباددين بابامىز ايان بەردٸ,

قاشىق ەمەس كەلەر كٷن تٷرٸككە جۇت!..

شيبٶرٸدەي شۋىلداپ ەلگە انتالاپ,

جالىن شاشىپ تٸلٸنەن,

شەل قانتالاپ;

قىرىپ جاتقان شىعار-اۋ مۇسىلماندى

قاھار سوققان ەسٸم حان –

ول زەنتالاق!..

جٸبەرگەندەي شاپالاق وسىپ بەتتەن,

ٶز سٶزٸنەن پٸر وتىر شوشىپ كەتكەن.

الاق-جۇلاق قارايدى جان-جاعىنا,

ەسٸم كٸرٸپ كەلەردەي ەسٸك بەتتەن.

حان تٷڭٸلدٸ پٸرٸنٸڭ جايىن كٶرٸپ,

مايدا سٶيلەپ جٷرەتٸن مەيٸن كەلٸپ,

ەنشەيٸندە دەگدار-اق ادام ەدٸ,

ٷرگەدەك بوپ كەتٸپتٸ ۋايىم جەڭٸپ.

____________________

ناۋباھار* – بۇقاردىڭ ون ەكٸ قاقپاسىنىڭ بٸرٸ.

بولار ما دەپ جانىنا سايا مىنا

كٷتكەن پٸرٸ – جەتپەدٸ اياعىنا.

بار ايتارى – باباسى باحاۋباددين,

بايانى دا بٸتپەيدٸ, ايانى دا.

بۇقارانىڭ اسپانىن قايعى ۇرعاندا:

سامارقان مەن تاشكەنتتەن ايرىلعاندا,

شاحرۋحييا تٷبٸندە قىرعىن تاۋىپ,

تاعى جامساپ قالعاندا ايعىر-جاردا;

شاحرحانا بويىندا كٸلەڭ شاحيت

قاناتىنان قاقىراپ قايرىلعاندا –

قايدا بولدى, –

قولداسا باحاۋباددين,

ەۋليە بار ەمەس پە – اي, كٷن باردا?!.

ىلعي بۇقار تاپ بولاد اجالدى وققا,

قايدا – بۇرعان پٸرٸمٸز نازار حاققا? –

ياساۋيگە مٷريت بوپ –

ٶلگەننەن سوڭ

شىعىپ ول دا كەتتٸ مە قازاق جاققا?!

«ناقىش جولى – بٸزدەردٸڭ سيلسالا-دٷر», –

دەگەن سٶزگە يلاندىق سونشاما جىل.

قىرىپ-جويىپ ياساۋي مٷريتتەرٸن,

بۇقارادا قيراتتىق قانشا قابٸر?!

جۇقپالى دەرت جۇقتىرىپ قانشاسىنا,

سونشاسىنا كٶرسەتتٸك مالشا زەبٸر.

كەتپەدٸ مە بٸزدەردٸ سٸلە سوعىپ? –

دەگەنگە پٸر: «بۇلارمەن كٷرەسەلٸك!» –

جاحري زٸكٸر* ٷستٸندە باسىپ كٸرٸپ,

قانشا تىقتىق زىندانعا, دٷرە سوعىپ!

بٸردەي قىلىپ تالقانداپ ەسٸك-تٶرٸن,

جەندەتتٸڭ دە جٸبەردٸك ٶشٸككەنٸن.

ياساۋيدٸڭ كٸتابىن تٷگەل ٶرتەپ,

جاپتىق قانشا تەككە* مەن مەشٸتتەرٸن!

«سٷيمەيدٸ, – دەپ, – بۇلاردى ۇلىق اللا», –

جەل بەرەدٸ قولتىققا پٸرٸم ول دا.

قارعا-قۇزعىن قانشاسىن جەمتٸك قىلدى,

بولماسا دا زەبٸرٸ تٸرٸ جانعا...

____________________

جاحري زٸكٸر* – جارييا زٸكٸر.

تەككە* – ياساۋيلٸك رۋحاني ورىن. 

سونىڭ بەرٸن ەستٸپتٸ ەسٸم زالىم,

ەرسال ايلاپ*, جاسىرماي ٶشٸن, زەرٸن:

«پٸرٸمەنەن قوساقتاپ دارعا اسام!» – دەپ,

كٶرگەندەر بار ەسٸمنٸڭ تٶس ۇرعانىن...

...مۇنىڭ بەرٸ ٸشكٸ سىر پٸر الا الماس,

ٶلە-ٶلگەنشە سىرتىنا شىعارا الماس.

تٷبٸ شيكٸ ٶزٸنٸڭ – قىلدىكٶتەن,

پٸر كەرٸنە شالىنسا, سٸرە دا, وڭباس!

سوندىقتان دا بٸر سىرى شاشاۋ شىقپاي,

جىعادان باس شىعاراد, شىرادان – جاس.

____________________

ەرسال ايلاۋ* – جولداۋ. 

نۇرلى جٷرەك جوق پٸردە تەڭٸر شايعان,

بٸلەدٸ ٸشٸ – ەمەس بۇل كەمٸل سويدان!..

...دەل وسى سەت, ەي-شەي جوق, ۇرىقسات جوق,

كٸرٸپ كەلدٸ سارايعا جەبٸر-شەيبام.

قورلادى-اۋ دەپ تىس تاپتاپ, ٸش باسىنىپ,

قۋىپ شىقپاق ەدٸ بۇل تٷس قاشىرىپ;

جەبٸر-شەيبام كٶزٸنە ٸلٸككەندە,

سۇس جاسىرىپ, جىم بولدى, مىس باسىلىپ!

تٸنتٸپ شەيبام شىنىكٶز جانارىمەن,

ايداپ پٸردٸ جٸبەردٸ قاباعىمەن.

بايپاڭ قاعىپ جٶنەلدٸ يسقاق قوجا,

باراتقانداي سىرعاناپ تابانىمەن.

پٸر كەتكەسٸن ورالدى حان قاسىنا,

سەپ ساپ قاراپ قايعىنىڭ تاڭباسىنا.

نازار تٸگەد وقشاۋ بٸر ايانىشپەن

حاننىڭ مىناۋ التىندى ورداسىنا.

– نەعىپ وتسىڭ جەر بولىپ, جٸگەرٸڭ قۇم?

قىسقاردى ما ٶرٸسٸ شٸدەرٸڭنٸڭ?

اقسىڭدى الىپ قازاقتىڭ,

ەستٸپ كەلدٸم

قۇلاعانىن اقىرعى تٸرەگٸڭنٸڭ.

تٶندٸ بٸلەم شىن قاتەر استاناڭا?! –

تاپ بولار كٷن جۋىقتا ماسقاراعا!

جىنىن شاشىپ كٷركٸرەپ ەسٸم كەلسە,

باسپاناعا زارسىڭ عوي, قاسقا بالا! –

قارق-قارق كٷلدٸ سودان سوڭ جەبٸر-شەيبام,

جٶن ٷيرەتكەن اعاداي جاس بالاعا.

ساراي تار ما, بٸلمەيدٸ تٷرمە تار ما? –

ۇشىرادى حان بٷگٸن كٸل قاھارعا.

جەبٸر-شەيبام پەتۋا بەرمەسە ەگەر,

سايلانبايدى بۇل ەلدە – پٸر دە, حان دا!

حاندى بٸراز جەر قىلىپ تاپتاپ الىپ,

جەبٸر-شەيبام وتىردى تاققا بارىپ.

– قازٸر قۋىپ جٸبەرسەم سىرتقا سەنٸ,

قاشپايسىڭ با ەسٸمگە, بوقتاپ الىپ?

كەلەم دەمە, بٸراق سەن ەسەن-امان

پٸرٸڭ قۇساپ – ارتىڭدى بوققا مالىپ...

جە!

ٶزٸڭە بوعىڭ دا!!

تاق تا ساعان!!!

جول تاپپايدى تار جەردە ساپپاس ادام.

سەن ساپپاستى حان قىلعان مەندە مىي جوق,

سەندەي قۇلعا قور بولعان –

اق بوساعام!..

اشىعىنا كٶشەيٸك ەڭگٸمەنٸڭ,

جارالدىڭ عوي سورىما مەڭگٸ مەنٸڭ.

جاندى جەرٸڭ قايدا, ايتشى, مەندە مە, ەلدە

بايلانعان با تاققا انا – جاندى جەرٸڭ?!

جاۋشى جٸبەر قىتايعا تٷندە بٷگٸن,

قالماقتاردىڭ قوزعاسىن ٸرگەلٸگٸن.

قالماق جاققا ەسٸم حان اتتانعاندا,

تٷركٸستانعا تۇرسىن حان كٸرمەك ۇرىن.

ۇرىن ەمەس,

كٸرەدٸ كٷن اشىقتا,

ەسٸم جٷرسٸن التايدا – ىلاشىقتا.

ازىپ-توزىپ قالماقتان امان قايتسا,

تۇرسىن شىقسىن!

الدىنان, سٸرە, شىقپا!

بٷلدٸرەسٸڭ سەن شىقساڭ, كٶرٸنسە ەسٸم,

بۇتىڭداعى تايعاناپ ىزا-شىققا!..

ەسٸم دەسە, تۇرسىننىڭ جىنى بار سۇم,

بار بيلٸكتٸ, مەن دەسە, بٷگٸن السىن!

كٶپتەن قانى قاتىپ جٷر حان تاعىنا,

يەسٸ جوقتا قونجيىپ مٸنٸپ السىن.

جۇلىپ السىن تەج-تاعىن باۋىرىنىڭ,

قويسىن ٶرتٸن –

جىلاننىڭ ٸنٸ جانسىن!

باققۇمار جان پايدالى بٸزدەر ٷشٸن,

ال, ەيتپەسە, بٸرٸ ٶلٸپ, بٸرٸ قالسىن!..

تٸرٸ جانسىڭ!

ۇمىتپا!

بٸزدٸڭ حاننىڭ

كٸرسٸن ەندٸ اجارى, قىبى قانسىن!

كەشٸرٸڭٸز, حان يەم, مٸننەن ادا,

مەن دە كەيدە بوپ كەتەم مٷلدە بالا...

ەكٸ بٶرٸ جاتقاندا جارعىلاسىپ,

ٸلٸنەمٸز, ينشاللا, بٸر قاراعا!..

...كەتتٸ حاننىڭ كەنەتتەن تٶرٸ كەڭٸپ,

شەيبام جاققا قارايدى ەمٸرەنٸپ.

تەبٸرەنٸپ كٶز سالدى تەرەزەدەن,

جٷرەك جاعىن كەمٸرگەن جەگٸ كەمٸپ.

كٷن تۇر كٶكتە پاتشانى سٷيٸپ بەتتەن,

مەيٸرلەنٸپ بار نۇرى يٸپ كەتكەن.

سان مۇنارا سامعايدى كٶككە قاراي

بۇقارانىڭ اسپانىن بيٸكتەتكەن...

3. تٷركٸستان شاھارى. ەسٸم حان ورداسى

...تٷركٸستاننىڭ قىلاۋ جوق اسپانىندا, 

نۇرعا بالقىپ جاتقانداي تاس تا, قۇم دا.

ەزٸرەت سۇلتان كٷمبەزٸن كٷڭٸرەنتكەن

جاماعات بار –

مٷرشيتٸ قاستارىندا.

بوزتورعاي قۇس شىرلايدى مٸگٸر تاپپاي

كٶكتەمەنٸڭ بٷر جارعان جاس تالىندا.

جاراتقانعا تاڭ اتپاي ماداق ايتقان

قۇس ۇمىتقان سەكٸلدٸ باس قامىن دا.

باس جاعىڭدا كٶگەرشٸن:

«اللا-ھۋ-لاپ!»

تٷسٸرەردەي بٸر سەۋلە تاس-تانىمعا.

...ەسٸم وتىر وردادا ەلەگٸزٸپ,

بالدى قىمىز جۇتادى اش قارىنعا.

كٶپتەن جٷرگەن بٸر وي بار تىنشىن الىپ,

باق تا, سور دا زامان عوي قاس-قاعىمدا.

شٷكٸر, موعول باس ۇردى, مەۋرەنناحىر,

بۇقار باسى كٶپشٸرمەن* داۋ بوپ جاتىر.

شالىش, تۇرفان –

اينالىپ بازارىنا,

ٷندٸستاننان كەرۋەن ساۋ كەلدٸ اقىر.

دەگەنمەنەن, جيماسا ەتەك-جەڭٸن,

ٶتپەسٸنە كٸم كەپٸل دەۋرەن عافىل?!

قاتاعان – بٷك.

الشى تۇر ويرات جاعى,

قاندى قارا قىلىشىن قايراپ تاعى.

بەكەر بولدى, –

قالماقتى باعىندى دەپ,

سارىارقاسىن قازاقتىڭ جايلاتقانى.

____________________

كٶپشٸر* – حان سالىعى.

كەرٸپ كەتتٸ ارقانى ٶسكەن تٷلٸك,

قوزعالاتىن تولقىنداي تٶستەن تۇنىپ.

«وتقا ايداساڭ ەسەكتٸ – بوققا قاشار»,

ارتىق ەمەس دٸنسٸز جۇرت مەستەن تۇلىپ.

يسلامعا كٸرگٸزەم دەپ جٷرگەندە,

شاح-مۇحاممەت سۇلتاندى كٶشتٸ ٶلتٸرٸپ.

جولى ىلاڭنان كەتپەدٸ-اۋ,

قولى – قاننان,

كٶكٸرەكتە كەتتٸ ٶلٸپ نە بٸر ارمان.

شٸدەرتٸدەن شىعىنا قاشقان جاۋدى

قۋىپ جەتٸپ, اعانىڭ كەگٸن العان.

«مٸنگەنٸ ەسٸم حاننىڭ الابەل-دٸ,

بويىندا شٸدەرتٸنٸڭ قارا كٶردٸ.

كٶرٸنگەن سول قارانى «كەرتاعى» دەپ,

اتتارىن شٸدەر سالىپ, قالا بەردٸ».

سول كٷندەردەن وسى بٸر ٶلەڭ قالعان,

قالدىردى ارتقا شىندىعىن ەل اڭعارعان.

شٷرشٸت جولىن قالماقپەن بٶگەمەك ەد,

ونىڭ بەرٸ –

شەرلٸ سىر, شەمەندٸ ارمان...

تٷستٸك جاقتىڭ ٸرگەسٸ بٷتٸندەلسە,

جەۋكەمدەر ەد قالماقتى ۇتىر كەلسە.

قالاي دا ويرات تىنىش بوپ تۇرۋ كەرەك,

بۇقارمەنەن شارۋاسىن بٸتٸرگەنشە.

ٶرتتٸڭ الدىن الماساڭ كٷنٸلگەرٸ,

ورىسيەت گٷرلەپ تۇر بٷگٸندەرٸ.

تۋ-تالاقاي قىلماق بۇل اقىردەمدە

قامالداردى ەدٸل مەن سٸبٸردەگٸ.

قيىن بوپ تۇر بٷيٸردەن قاتاعان-سۇم,

امالىڭ جوق –

تامىردان ماتاعانسىن.

كٷنٸ تۋسا – اسقارداي جان اسىرماس,

جايشىلىقتا جىمپيعان جاتاعان شىڭ.

يمامقۇلى كەززاپقا قۇرىق بەرگەن

تۋىس بولماي تۇرسىن حان,

قاتا قالسىن!

بۇل – قالماقپەن جاتقاندا قيدالاسىپ,

سارتپەن بٸرگە ەل شاپقان توپالاڭسىڭ!

كەرەي, جەنٸبەك بابالار – التىن-كٶرٸك! –

زەۋزاتىنا بەرمەپتٸ پارقىن بٶلٸپ.

اتاسىنىڭ اتىمەن ات وزدىرىپ,

نەيٸسٸمەن سولاردىڭ داڭقىن كٶمٸپ

جٷرگەن تۇرسىن, –

باس يٸپ: «باۋىرىم» دەپ,

قىلىش ٷستٸ قۇتىلدى انتىن بەرٸپ.

ادىرنانىڭ قوس باسى تەڭ شٸرەنٸپ,

تۇرعان شاق بۇل – باق پەن سور قوڭسى قونىپ.

قىرىق رۋدان تاڭداپ اپ قىرىق جٸگٸت,

جاۋلى كەتكەن قالماققا ەلشٸ بولىپ.

سول ەلشٸلەر كەشٸككەن سايىن, حانعا

«حاۋف-ريجا»* بەرگەندەي ەنشٸ بٶلٸپ.

باسىنا التىن ايدارلى كٷللە كيٸپ,

ەڭكٸپ, ەرگەك كٶيلەكتٸ تۇلعانى يٸپ,

ىرىم قىلىپ ەرتەڭگٸ ٸستٸڭ جايىن,

وتىر ەسٸم دابىلعا تٸللە يٸرٸپ.

تىنىشتىقتىڭ ٸشەگٸن شەرتٸپ قالىپ,

ەستٸلەدٸ ەمەسكٸ ەنتٸك تالىپ.

جار بولا گٶر, جاساعان! –

دابىلعا كەپ

ومپى تۇرىپ قالدى اسىق تولقىپ بارىپ.

تۇردى قارعىپ, دەدٸ دە: «بەردٸ قۇداي!..» –

بۇلت جايقاعان مٷيٸزٸ كەر بۇعىداي...

كٸرٸپ كەلدٸ سول سەتتە تارعۋشى بەك*:

– قالماققا ەلشٸ جٸبەرمە ەندٸ بىلاي!..

كەشٸر, يەم, بولدى ما مۇنىم ەرسٸ?.. –

ايداپ سالىپ ار جاقتان ۇلى كٶرشٸ;

قارا-قۇلا قونتايشى وتقا ٷيتٸپتٸ,

وپات بوپتى –

جاۋلى مەن قىرىق ەلشٸ!

____________________

حاۋف-ريجا* – قاۋٸپ پەن ٷمٸت. مٷمٸننٸڭ حەلٸ.

تارعۋشى بەك* – شەندٸلەر داۋىن شەشەتٸن قازى ھەم مٶر ساقتاۋشى بەك.

سەتكە عانا تۇردى حان اڭ-تاڭ قالىپ,

القىمىنان ىستىق بٸر ارقان قارىپ.

ەجەپتارقى داۋىسى,

ٶڭ قابارجىپ,

ٸشتەن ۇلىپ ٷن شىقتى جارقاۋلانىپ.

بويىن ٸلەز حان قايتا جيناپ الدى,

سول باياعى دارقان جٷز, سالقام قالىپ.

– قارا-قۇلا باستادى جامان ىرىم,

ەلشٸگە ٶلٸم كەسپەگەن بابا بۇرىن.

دٸنسٸزدٸگٸن تاعى دا قىلعان ەكەن,

قالماعىنا سەنگەن عوي قاراقۇرىم.

قارا-قۇلا ويراتتىڭ تۇرعىسى ەدٸ,

قىرىق رۋدىڭ قارعىسى ۇردى سەنٸ!

ەلشٸگە ٶلٸم كەسكەنگە قانداي جازا

قولدانارىن ٷيرەتكەن –

شىڭعىس ەدٸ!

ۇشىرايدى ۇزاماي اپاتقا ورداڭ,

ەلشٸ ٶلتٸرٸپ ەل بار ما اتاق قونعان?

ۇمىتتىڭ-اۋ,

ەلشٸگە قاستىق قىلىپ,

قارازىمنىڭ دەۋلەتٸن –

وپات بولعان?!

قارا-قۇلا بۇل جولى بوس قاعىندى,

باتىرامىن قانىڭا قوس قولىمدى.

تاس تاعىڭدى تٶبەڭە تٶڭكەرەم دە,

قابىستىرام –

التاي مەن اسپانىڭدى!..

قالماق بٸزدٸڭ كٶرگەن جاۋ! –

ەشتەڭە ەمەس! –

بۇزىپ كەتتٸ دەمەسەڭ جوسپالىمدى.

اتتانامىز!

بۇل بۇلعاق بٷگٸن ەمەس! –

ويانىپ – كەك, اتتانساق, تٸرٸلەدٸ – ەس.

جار شاش بارلىق دەۋلەتكە,

جەتسٸن بەرٸ,

سەرسەنبٸدە ٶتەدٸ – ۇلى كەڭەس.

باتالاسىپ ەزٸرەت دٷربەسٸندە,

جٷرگٸزەمٸز التايدىڭ تٷبٸنە كٶش!..

4. ويرات قونىسى. قارا-قۇلا قونتايشى قوسىنى

...قاپتاي قونىپ التايدىڭ بالاعىنا,

ويرات جاتىر جابىسقان جاراعىنا.

وردا تٸگٸپ شارىشتىڭ جاعاسىنا,

جاسانىپ تۇر قونتايشى قارا-قۇلا.

وسى جەردە – دٷربٸت تە, تورعاۋىت تا,

ۇراڭحاي دا, حوشاۋىت, ويماۋىت تا.

حويىت, زاقشىن, بٸلەۋٸت, قالقا, شوراس

كٷرەن تٷزٸپ, اينالعان سايداۋىتقا.

ويرات تا جۇرت جالپىعا ەرلٸگٸ ەڭگٸ,

بٸتٸسپەستەي قازاقپەن ەندٸ مەڭگٸ –

قارا بۇلان تەرٸسٸن ەتٸك قىلىپ,

كٶلٸك قىلىپ مٸنگەن ەل كەر قۇلاندى.

وزاتىن ەل قاشسا – ٶرتتەن, قۋسا – جەلدەن,

قىران باپتاپ – قاناتىن تۋشا كەرگەن;

سۋشا جەلگەن – جىلجىسا جازىقپەنەن,

قۇلان قۇساپ تورلاۋسىز جۋساپ-ٶرگەن.

شارىش ٶزەن بەرەزە – تٷيمەدەگٸ,

بٸر جاعىندا قالماقتىڭ ينە كٶلٸ.

قونتايشىنىڭ جوڭعارى* – بايباعىس تا,

بارۇڭعارى* – اتاقتى شينە-بٶرٸ.

____________________

جوڭعار* – سول قول.

بارۇڭعار* – وڭ قول.

قارا-قۇلا – بٸر مٸن جوق تۇلعاسىندا,

بارۇڭعار مەن جوڭعارى جٷر قاسىندا.

قايتكەنمەن دە ادا ەمەس قوبالجۋدان,

ابىرجۋ بار ازداعان بۇل قوسىندا.

بارۇڭعار دا, جوڭعار دا – ساي قاھارلى,

جورىقتاردا جٷرگەندەر قايدا قاندى.

وسى جولى قويىپ جٷر سىر الدىرىپ:

«وياتتىق-اۋ بەكەر, – دەپ, – ايداھاردى...»

باعىنباعان قۇدايعا ەركٸن حالىق

سەمسەرٸنە كەلەدٸ سەرتٸن جانىپ.

ەندٸ, مٸنە, بولعانداي تٸلەگەنٸ,

جاۋ كەلٸپ تۇر ٸرگەگە –

جەر تۇلدانىپ.

ەر ەسٸم تۇر ٸرگەدە كٷركٸرەگەن,

بويى التايدىڭ تالاسقان بۇلتىمەنەن...

ەل تاعدىرىن بولجاماق وردا بٷگٸن,

قارا ورىن ەد ەجەلدەن جىن تٷنەگەن.

بٸلۋ ٷشٸن بۇيىرمىس سىباعاسىن,

قونتايشى وتىر جيىپ بار عۇلاماسىن:

كيكان شاعان, كيسكۋ مەن ۋنزوت, كيشل,

بۇرحان, مانجى, كۋرا مەن لاماسىن*.

«يا, بۇرحان باحچي-لەپ», مال ٶلتٸرٸپ,

كەيٸن ازىق قىلاتىن تىعادى اسىن.

«سىباعاسىن» قازاقتىڭ بەرمەك بەرٸ,

اتىن ەلەپ قونتايشى سۇراعاسىن.

«اتاس-پٸراس»* كيەسٸ –

ىلات-مانات*

وردا ٷستٸندە جايىپ تۇر جىلاپ قانات.

وتتان قارعىپ جەدٸگٶي-ەلبٸ كەمپٸر,

شىڭعىرادى داۋىسپەن قۇلاققا جات!

سالعان ساردان* ٶتەدٸ بيٸ دە ەرمەن,

وتقا تاپتاپ تەنٸنٸڭ يٸ قانعان.

سەكەكٷلٸ سايتانداي سىقىلىقتاپ,

قارا تٷلكٸ قارمالجىق كيٸپ العان.

____________________

كيكان شاعان, كيسكۋ, ۋنزوت, كيشل, بۇرحان, مانجى, كۋرا, لاما* – قالماق دٸندارلارى.

اتاس-پٸراس* – قازاقتاردىڭ دٸنسٸز جاۋىنا قويعان اتى. 

ىلات-مانات* – كيەسٸ. 

سار* – باقسىلار سارىنى.

بٸتٸرگەندەي كٸل باقسى شىراققا جان,

مىڭ قارعيدى وتىنان بٸر اتتاعان.

لاما وتىر باقىرىپ:

«...ۋام ماني

باتباح... حويۋر عۋربۋن دا... شراح-تاعان!»

شايتان – ونى, ول – جىندى دٷرەلەگەن,

دٸڭكەلەگەن, شارشاعان, سٸلەلەگەن

بارلىق باقسى جيىلىپ,

قونتايشىنىڭ

الدىندا وتىر قالپىندا جٷرەلەگەن.

كەتٸپتٸ-مٸس كيەلەر ايان بەرٸپ,

ايتىلىپتى ەرتەڭگٸ ٸس بايان بولىپ.

قاشادى-مىس بىتىراپ كەلگەن قازاق,

الدىنداعى بٶرٸنٸڭ قويان دەلٸك!..

سوعىس سٶيتٸپ جەڭٸسپەن اياقتالار,

قازاق بەتٸن قانىمەن بوياپ باعار.

ٶز قولىمەن ەسٸمنٸڭ قانىن ٸشٸپ,

قارا-قۇلا قونتايشى تويات تابار!

اۋزىمەنەن جەڭگٸزٸپ قالماقتاردى,

كەتتٸ بارلىق باقسىلار زارلاپ بەڭگٸ.

بٸرٸن-بٸرٸ ٶلەردەي قوستاعاسىن,

قارا-قۇلا مارديىپ, مارلاتتاندى.

قارسى تۇرار, ەرينە, ايانعا كٸم?! –

باياندادىم, مەن-داعى ايانبادىم.

...بەرٸپ جاتتى اقىرعى بۇيرىقتارىن

جيىپ الىپ قونتايشى نوياندارىن...

5. ويرات-قازاق سٷلەسٸ

ميلەدي 1627, حيجرانىڭ 1036 – قويان جىلى. جازعا سالىم.

...«بارساڭ سەلەم ايتا بار – ايسانعىزعا*,

قۇلاسۇردان دەمەم بار تايسام مۇزعا!..» –

جيەمبەتتٸڭ ارمانىن كٶككە ەكەتتٸ,

جاڭعىرعان ٷن سوعىلىپ قايسار قۇزعا.

بوزدادى-اي بٸر جيەمبەت كەرٸ نارشا,

داۋسىن جۇتىپ بەتكەيدە قالىڭ ارشا.

ٶر التايدى كٶرگەندە

قازاق ۇلى

قالاي ٷنسٸز قالادى, – جانى بولسا?!

التىن بەسٸك اتا-جۇرت التاي مىناۋ,

سەنٸ اڭساۋمەن كٶكٸرەك قارتايدىم-اۋ.

بۇلعانعاندا سەنٸڭ بۇلت-ورامالىڭ

جەتەم قىلىپ كٶن ەتٸك, شارقايدى ىلاۋ.

جاراتقانعا كٶرمەگەن سەجدە قىلىپ,

تۇرىپ سيٸپ تٶبەڭنەن تالتايدى جاۋ.

اي تۋعاندا – بٶرٸ بوپ ۇلىپ كٶرٸپ,

بۇلت بولىپ ەڭٸرەپ تارقايمىن-اۋ!..

___________________

ايسانعىز* – جيەمبەت جىراۋدىڭ بەيبٸشەسٸ.

جان دەرتٸمە, ٶر التاي, سەن كەرەگٸپ,

جەتەر ەدٸم ٶزٸڭە دەلبە بولىپ.

كٶشٸپ ٶتٸپ جاتاسىڭ كٶزٸم جۇمسام,

ٶتپەلٸ بٸر دەۋرەندەي دٶڭگەلەنٸپ.

قويىنىڭا تٷسەدٸ سىڭعىر ەتٸپ

اققان جۇلدىز –

التىن بٸر تەڭگە بولىپ.

اققايىڭ جٷر قاراعاي جەتەگٸندە,

شىققان قىزداي سەيٸلگە جەڭگەگە ەرٸپ.

تٶرگە قونىپ گاۋھار-اي وتىرادى,

قىزعا كٶرٸك ەنشٸلەپ, ەرگە – جەلٸك.

شەرگە كٶمٸپ شاناعى قوبىز-كٶلدٸڭ,

زىڭىرانعان شىعادى ٷن پەرنە كەرٸپ.

شىڭىراۋقۇس سىڭسيدى شىر اينالىپ,

بوز مويىندى سۇر ٷيرەك كٶلگە قونىپ.

قۇرقىلتاي دا, كٷيكەنتاي, ساقالتاي دا,

سۇرقىلتاي دا, تۇرىمتاي, جاعالتاي دا,

تاۋقۇدٸرەت, بيدايىق – قۇس تٶرەسٸ,

كەزقۇيرىق تا, ەرينە, بار التايدا.

جاراسادى قانداي قۇس جازعى قىرعا? –

سۇڭقىلدايدى تورىالا قاز زىتىمدا.

جايقالادى كٶگەرگەن كٶكسىنۋلار,

كٶگالسىنعا قوناقتاپ تەجدٸتىرنا.

قۇزعا قونعان حابار ال قارقارادان,

«قاۋىرسىنىن قارقارا سان تاراعان».

كٷمٸسپەنەن شەڭبەرٸ كٷمبەزدەلگەن

ارقالاعان شاڭىراق ارقار ەمەن.

تارقاماعان التايدا بٸر توي بار-اۋ,

اقشا بۇلتى مويىنىن القالاعان.

القاسى بار اق بۇلتتان انا شىڭعا

ارزۋ بولىپ ارماندا قالاسىڭ دا!

پاناسىندا سايالاپ كٷدٸر, قۇنۋ,

بۇتاق مٷيٸز بۇعى جٷر سالاسىندا.

تاۋ ەشكٸسٸ باقىرىپ بەتكەيگە ٶرٸپ,

ايۋلارى اقىرىپ كەتپەي مە ەرٸپ?..

كەتپەي قونىپ جاتاتىن كٷن بولار ما,

بۇلانى مەن قۇلانى شەكپەي جورىق?! –

بالاۋسالى سايىنا وردام ورناپ,

بەتەگەلٸ بەلٸنە بەتتەي قونىپ.

وردالارىم ورناعان تٶسكەيٸندە

قالدى دەۋرەن, قايتەيٸن, كٶش كەيٸندە...

كەپٸر قالماق التايدى جاتىر جالماپ,

«ٶش!» – دەيٸن بە, نە دەيٸن, –

«كٶش!» – دەيٸن بە?!

جاسى كەتٸپ بارادى جانارىمنىڭ

نار-تاۋلاردىڭ بٶكتەرگەن مەسكەيٸندە...

قويىنىڭا سوڭىنان كٸرٸپ ورىس,

ٶلٸگە سۇس كٶرسەتتٸ, تٸرٸگە – كٷش.

بٷرٸنە قۇس ۇيالار, دٸڭٸنە كٸس,

تابىلار ما ٶزٸڭدەي ۇلى قونىس?!

شەرتتٸ كٷنٸم جەتكەنشە سەن جاتا تۇر,

تٷنٸ – بەيٸش مەكەنٸم, كٷنٸ – كەنٸش...

...قوس ارىستاپ كٸدٸردٸ قازاق قولى,

تاپ بولعانداي جەنناتقا عاجاپ تولى.

مازاق تٶلٸ التايدىڭ – قايدا قالماق? –

كەلدٸ ەر قازاق –

ٶر التاي ازاتكەرٸ!

جەننات كٶگٸ سىقىلدى مىنا قونىس

سەلدەن كەيٸن بولادى توزاق تٶرٸ!

باق بۇيىردى – الدا تۇر اڭساعان بەل,

ساپ تىيىلدى سارناۋمەن شارشاعان جەل.

قامسىز ەل مە ەد قالماق تا,

الدان شىقتى

سامىرسىنداي ساپ تٷزەپ سامساعان قول.

كەتتٸ دالا قۇرتتاعان قيعا اينالىپ,

كەزقۇيرىقتار تٶبەدەن شٷيدٸ اينالىپ.

سىيمايدى انىق ويراتتار كٶكجيەككە,

شىمىرلاپ تۇر قازانداي – مىيداي جازىق.

زىڭىلداپ تۇر جٷيكە-جٸپ! –

سەل شىداساڭ,

قازاق-قالماق قالارداي شي بايلانىپ.

باقسى بولجاپ,

جەڭەرٸن پۇت تا نۇسقاپ,

قالماقتار تۇر – بەرەد دەپ قۇت قونىس باق.

...جاۋدىڭ سىرىن بٸلمەكتٸ ەسٸم كەشە

ساردارلارعا قويعان-دى نىق تابىستاپ. –

جەتپٸس مىڭ قول دايىن-دٷر ٶلٸسۋگە,

«تٸل» شىن ايتسا, ەكەلگەن تۇتعاق* ۇستاپ.

قالماقتاردىڭ التاي تۇر ارت جاعىندا,

ۇزىنايرىق سۋ جاتىر قاپتالىندا.

بەل بايلاعان – ٶلٸسپەي-بەرٸسپەۋگە

سوڭعى كەرجٷ* قالعانشا ساقپانىندا.

شاق تاياندى قان كەشەر ٷزەڭگٸدەن,

جاننان ٷمٸت قوس جاق تا ٷزەر بٸلەم.

كٷپسەرمەنەن* جٸزەك-توپ* سۋدان ٶتتٸ,

كەجەۋٸل* دە اينالدى كٷزەرگٸدەن*.

«تٸلدٸڭ» ايتقان دەرەگٸن ىراستاۋدا,

بٶلٸنٸپتٸ جەتٸگە تٷزەم كٸلەڭ.

...دٷرٸلدەپ تۇر, حان يەم, تۋىڭ مٷلدەم,

سەن – قارقۋار*, ايدىننان قۋىمدى ٸلگەن...

شالقاقتايدى ەر ەسٸم قول الدىندا,

تاقىمىنا الابەل سۋىن مٸنگەن.

ديدارىندا وينايدى نۇر-شۇعىلا,

جارق-جۇرق ەتٸپ شەكەدە شىرپى-كٷلە.

كٷلدٸرلەيدٸ بەكساۋىت بەرەڭگٸلٸ,

اشۇق كيگەن باسىنا – قىرپى جىعا.

____________________

تۇتعاق* – جاۋدان «تٸل» ەكەلۋشٸلەر.

كەرجٷ* – ساقپان تاس.

كٷپسەر* – اعىن سۋدان ٶتۋ ٷشٸن پايدالاناتىن ٷرمەلٸ تورسىق.

جٸزەك-توپ* – شولعىنشى جاساق.

كەجەۋٸل* – شولعىنشى ەسكەر.

كٷزەرگٸ* – ٶتكەل.

قارقۋار* – تەڭٸز بٷركٸتٸ.

وقشاۋلانا بەرەدٸ تورىساق تا,

جاتقاق*, جاندار* قورىپ تۇر ونى شاققا.

التىن تۇرمان سالىپتى, كٶننەن – قۇيار*

ساداق-سيراق, كٷپشەك-سان توبىشاققا...

ادىرناداي كەرٸلٸپ مەزە-قاسى,

كەتتٸ ەسٸمنٸڭ قييالى كەزەڭ اسىپ.

جاقسى نىشان تانىتىپ تۇر التايدىڭ

تۋ بايلاعان اق بۇلتتان ەجە باسى.

ەستەن شىققان الداعى نۋ-قاسٸرەت,

كٷركٸلدەيدٸ ٷلەكتەي شۋداسى جوق...

وردا بيدٸڭ* الدىنا جەتتٸ ەپپەنەن

ايدىنالا تۋ ۇستاپ تۋعاشى بەك.

تٷستٸ قۇلاپ بوز بيە ىرشىپ بارىپ,

ساپارعا – قۇت ساداقا, قىرسىققا – جۇت.

سٸلتەپ قالدى حان كەنەت (باۋىزداۋ-بەلگٸ)

بايراعداردىڭ* قولىنان بۇنشىقتى* الىپ.

ىرشىپ تامىپ قان جۇقتى الا تۋعا,

جەل دۋ ەتتٸ,

سەل عانا تىنشىپ قالىپ.

حان تٸستەدٸ جالىنان بوز بيەنٸڭ,

سىپىرانىڭ* ٸشٸنە قىلشىق مالىپ.

گۋ ەتكەن جەل ەندٸ سەل سۋماڭداسىن,

تاۋشىمىلدىق ۋٸلدەپ, ۋقورعاسىن.

بارلىعى دا جاقسى ىرىم, حان كٶرٸپ تۇر,

وردا بي كەپ باپپەنەن تۋ قانداسىن!

جەل سوققاندا,

بٸتكەندەي گٷلگە قانات

قول شاپاقتاپ تالپىندى كٷنگە قاراپ.

باتا تٸلەپ ەر ەسٸم سودان كەيٸن

قولىن جايدى اق سەيٸت پٸرگە قاراپ.

قۇران وقىپ اق سەيٸت كٷڭٸرەنسٸن,

وسى داۋىس التايدىڭ تٷبٸنە ەنسٸن!

«تەبەرەك» پەن «ياسين» جەتتٸ ٶلٸگە,

ەندٸ ەرۋاقتىڭ قۇلاققا ٷنٸ كەلسٸن!

جىنى كەلسٸن كەپٸردٸڭ ەستٸگەندە,

تەبٸرەن, تاۋ!

جىلا, كٶل!!

شٸمٸرەن, شىڭ!!!

«جان شىداسا – ەر شىداپ»,

اق شەيٸت بوپ,

تۋ تٷبٸندە اق سەيٸت تۇرىپ ٶلسٸن!

كٶرٸنە ەنسٸن – سٷيمەسە قۇداي سٶزٸن,

جات دۋالاپ ٸشٸنەن ٸرٸگەن سۇم!

قوسىن تۋى بولادى پٸر قولىندا,

جىعا المايدى جىن, زٸلٸ – كٸمٸ كەلسٸن!

____________________

جاتقاق*, جاندار* – حان ساقشىلارى.

قۇيار* – اتتىڭ ساۋىتى.

وردا بي* – شىڭعىس حان زامانىنان بار, حان مەن پٸردەن كەيٸنگٸ بيلٸك يەسٸ.

بايراعدار* – حان بايراعىن ۇستاۋشى.

بۇنشىق* – ات تۇياعى مەن جالىنان جاسالعان حان قۇرالى.

سىپىرا* – ەشكٸ تەرٸسٸنەن جاسالعان, سۋسىندى سالقىن قالپىندا ساقتايتىن ىدىس.

قولعا الدى ەندٸ بيلٸكتٸ ارقالى پٸر,

دەي المايمىن پٸر جٷگٸن تارتادى پٸل...

باسىن ۇرىپ العا-ارتقا, وڭعا-سولعا,

باستادى پٸر سەلدەن سوڭ «القا زٸكٸر*!»

حاقتىڭ نۇرىن جٷرەك پەن جانعا شايعان

قولداماسىن قازاقتى اللا, قايدان?! –

التاي شىڭى ەڭٸرەي تەبٸرەندٸ,

جەر تەربەنگەن –

«اللا-ھۋ*»,

«اللا-ھاي*-دان»!

ٷرەيٸ ۇشا تىڭداۋدا مۇندار قالماق,

جٷرەكتەرٸن كەتكەندەي مۇڭ-زار قارناپ.

قاراعايلار بٷگٸلٸپ قييامدا تۇر,

قازاق ٷنٸن ەكەتتٸ شىڭدار جالعاپ.

شىڭدار داۋسىن جاڭعىرتتى بٷكٸل اسپان,

تاۋ تٷندٸگٸن جەل ايتتى تٷتٸپ اشقان.

قالماق بٸتكەن قامىستاي قالتىرادى,

جاننان – شايتان,

بويىنان قۇتى قاشقان!..

بۇلبۇل بٸتكەن ٷن قوستى باقتارىنان,

كٶك كەپتەر دە قالدى ارناپ حاققا بٸر ەن.

جادقا قۇران وقىدى حافيز-شىنار,

سامىرسىننىڭ سامساعان ساپتارىنان.

قۇرباقا دا ىرعىدى باتپاعىنان,

تاسباقا دا جىلجىدى سوقپاعىنان.

جىلان عانا تىعىلدى تاس استىنا,

قۇزعىن عانا بۇل جىردان تاپپادى مەن.

قاقتا قۇلان كٸسٸنەپ ٷنٸن قوستى,

جىرىن قوستى سوناۋ شىڭ جاقتا قىران.

كٶككە ۇلىدى تٸلەنٸپ كٶك بٶرٸ قان,

دٷر سٸلكٸندٸ بٷيٸرٸ توق قابىلان...

كٸرپٸكتەرٸن گٷلدەردٸڭ شىققا مالىپ,

شىقتى, ال اعىپ بۇلاقتار كٶپ قوبىدان...

كەك قارىعان جٷزدەرٸن كٸلەڭ سارباز

قۇلاي جازداپ تۇر قازٸر اتتارىنان.

بەتپاعى زاڭ ىرقىنان بوساپ سەتكە –

تاپتاعى بي,

اتتاعى ەر,

تاقتاعى حان!..

____________________

القا زٸكٸر* – جاماعاتپەن سالىناتىن جارييا زٸكٸر تٷرٸ.

اللا-ھۋ* – ول (بٸر) اللا; 

اللا-ھاي* – اللا مەڭگٸ تٸرٸ دەگەن تەڭٸرٸنٸڭ سيپاتتارى. 

ەسٸم ەدٸ پەندەگە مۇڭ شاقپاعان,

قورقىپ جىلاپ تۇر دەپ پە ەڭ بۇل سوقتادان! –

تٶڭٸرەگٸن العانداي قۇرساپ بوران,

ەلدە جالىن شالعانداي تۇمشاپ عالام,

بٸر اللادان باسقانىڭ بەرٸ بەزٸپ,

جانىن ەزٸپ – قويماسى نۇر ساقتاعان;

«يلل-اللا-لاپ!» ەسٸم تۇر قول الدىندا,

جۇلدىزداي جاس جاناردان بۇرشاقتاعان!

كٶزدەرٸنەن تامشىلاپ مٶر-قورعاسىن,

كٶتەردٸ ەندٸ ساربازدار زوردان باسىن. 

باتا بەردٸ اق سەيٸت, 

زٸكٸردەن سوڭ

پايعامبارعا سالاۋات جولدانعاسىن!

تامسانعاندا بارىس-بەل, الىس بٶكتەر,

ىڭىراندى قاپتالدا شارىش, كٶك كٶل...

ساربازداردى سوعىسقا سايلاپ جاتىر

قولباسىلار, جۇرتشى بەك*, شابۇش بەكتەر*.

كەنەت كەرنەي شىعاردى ۇلىعان ٷن,

قوسىلدى وعان شىڭ*, كەپشٸك*, بۇعىقارىن*.

داۋىلپاز تۇر ناباتقا* ٷنٸن قوسىپ,

سەكەكٷلٸ سەلكٸلدەپ دۇدىعانىڭ*!

____________________

جۇرتشى بەك* – ەسكەردٸڭ ورنالاسۋ, قوزعالۋىن باسقاراتىن بەك.

شابۇش بەك* – ساپتى تٷزەۋشٸ, تەرتٸپ قاداعالاۋشى بەك.

شىڭ, كەپشٸك, بۇعىقارىن, نابات, دۇدىعا* – ٷن, سارىن شالاتىن اسپاپتار.

حان بايقاپ تۇر بەرٸن دە تاسا قىلماي,

ٷشكٷل تٷزەم تٷزۋگە جاساق ىڭعاي.

ماساعىنداي, مىسالى, جەبە دەسەڭ,

نايزا دەسەڭ, قوبىلى باشاعىنداي*.

«قادالارمىن كەۋدەڭە بٷگٸن, قالماق,

انت بۇزعاندى قويىپ پا ەد – قاسام ۇرماي?!»

حاننىڭ قازٸر وسىنداي وي-شاماسى,

قان بوپ اقپاق التايدىڭ ساي-سالاسى.

كٶپ ٸشٸنەن ايريىپ كٶزگە ۇرادى,

كٶپ جۇلدىزدىڭ ٸشٸندە ايشا باسى.

مايمەنەسٸ – جيەمبەت دٷلدٷل ەدٸ,

بۇلبۇل ەدٸ مارعاسقا – مايساراسى.

كەي سەرٸگٸن ٶتەيٸك سٷگٸرەتتەپ,

وسال دەپ ەڭ قازاقتىڭ قايسى اعاسى?!

____________________

باشاق* – نايزانىڭ بولات ۇشى. 

كٷيتتەمەگەن تٸرلٸكتە باس قامى دەپ,

قان جاۋسا دا جٷزدەرٸن جاسقارى جوق.

ٶسكەن كٸلەڭ تاعىداي ٶردە جورتىپ,

بٶرٸ سىندى ازۋىن تاسقا بٸلەپ.

سال بۇعىنى تاۋداعى تاڭداپ اتقان,

بەتٸن بۇرماس كٸل جەبە – جانعان وتتان.

قايقى قارا قان جۇقپاس بولات قۇساپ

شىعادى ويناپ قىرعىننان قانعا باتقان...

وقىعاندار حاباردار كٶنە جىردان,

قارا باسى حانى ٷشٸن نەگە قۇربان? –

جەرگە – كيە,

ەلٸنٸڭ يەسٸ ولار:

قوجا – ساعىم دەگەن بار, تٶرە – نۇردان!

ولجاسى كەم جەرٸ جوق, ەسە – تٶمەن,

وسىندا تۇر نۇر-تەكتٸ نەشە تٶرەڭ.

شىڭعىسحاننان تاراعان التىن شىنجىر,

سوڭعى جاعى – قاسىم مەن ٶسەكەدەن.

ايبار جاسىر جەرٸ جوق, ەسە – بۇعار,

جاستىعى مۇز جاندار ەد, تٶسەگٸ – قار.

تەۋەكەلدٸڭ توعىزى, كەلٸم سۇلتان,

ۇزىن وقتى ونداننىڭ كٶشەگٸ بار.

ادىرناسىن ارقارداي اڭىراتقان,

شىڭداعى ۇشقان قۇستى اتقان شاڭىراقتان –

ٷيسٸندەگٸ سٷلەيمەن, قىرعىز تيەس,

الاتاۋ بار ەرۋاقتى – قوڭىراتتان!

اتقا – زاتى, ٶزٸ ساي قۇرالىنا,

شاۋىپ ٶلگەن الاشتىڭ ۇرانىنا,

قالماق بٷگٸن تاپ كەلدٸ قازاق-جاۋدىڭ

شٷيدەلٸ اياق, كٶك شەگٸر قىرانىنا.

وشىباي مەن جاۋباسار وسى جولى

اينالادى ەلٸنٸڭ ۇرانىنا!

جاقىنعا ايدىن قاشاننان, جاتقا دا ايبار,

بار ولجاسىن حاق پەنەن تاققا بايلار,

«نايزاسىنىڭ ۇشىنا جاۋ مٸنگٸزگەن»

نايمانداعى قانداي-دٷر قاپتاعاي نار?!

تاعى قىران توبىقتى – الماسى زەر, –

قوجابەرگەن, سارىداي قولباسى بار.

سادىرىنان نايماننىڭ – قۇدايبەردٸ,

قاراكەسەك-ارعىننان ولجاشى بار.

قاراكەسەك بوشاننىڭ قالىڭىنان

ەر بايبٶرٸ –

شىڭداعى ول دا شىنار.

تٶرت باتىردىڭ سۇسى بار بٸر باسىندا,

قىرىق تٷرلٸ شارعى بار شىرعاسىندا –

ەر جالاڭتٶس – الشىننىڭ ۇلىس بەگٸ,

جولبارىستاي جولىمبەت تۇر قاسىندا.

ساداقكەرلەر, قىلىشكەر, نايزاگەرلەر

جاۋعا باسقان تاڭباسىن تايعا مٶرلەر.

بايۇلىنىڭ بەكتەرٸ اقىمبەت بار,

قالقامان مەن شولانداي قايران ەرلەر.

جاۋدان جٷزٸن كٶرمەگەن بۇرىپ كەرٸ,

تاقىمىندا جٷرەتٸن تٷرٸكپەنٸ –

كٸلەڭ-بۇزداي كٸلشەيٸپ مٸز باقپايدى

جەبە-تاڭبا ادايدىڭ جٸگٸتتەرٸ.

«بەلگٸلٸ ەردەن بەگەي بار» – كەرٸ شىنار,

«كٶكنايزالى تابىناي» ارىسى بار.

سەدۋاقاس ساقىداي اتالىق پەن

جەز ايىرلى جاۋلىنىڭ جارىسى بار.

جاقسىلىققا قاشاننان جارشى-جىرىم,

ەرلەر داڭقىن داسپانعا جايشى بٷگٸن.

بۇل ەرلەردٸ بٸلگەن جوق ەدٸل*, سايىن*,

قوڭسى قىرىم كٶرگەن جوق, بايسىن ۇرىم.

شىعۋ بەرٸن اداقتاپ مٷمكٸن ەمەس,

تاۋىسارسىڭ ماداقتاپ قايسى بٸرٸن?!

قاناعات قىپ, وقىرمان, وسىنى دا,

ٷڭٸلەيٸك بابانىڭ جوسىنىنا.

ادىرنادان زۋ ەتەر جەبە قۇساپ

تۇرعان مىنا نازار سال قوسىنىڭا.

قيمىلى تاڭ ەسٸمنٸڭ, ٸسٸ دە ەرەك,

اقىل سالا بەرمەيدٸ كٸسٸگە كٶپ.

ٸستەپ جٷرگەن دۇشپانعا بۇل دا قىرى,

ەر تٷمەندە تۇعزاقتىڭ* تٷسٸ بٶلەك.

تۇمار مويىن توبىشاق پىرىلداعان,

تٸزگٸن سٷزٸپ ورىنسىز ۇرىنباعان.

تارپاڭ مەنەن قۇلاندى بۋدان قىلىپ

جاساپ كەتكەن پىراقتىڭ تٷرٸن باباڭ.

ايعا قاراپ ەنەسٸ بۋاز بولىپ,

كٷنگە قاراپ كەلەسٸ قۇلىنداعان.

قۇداي قولداپ سەيٸستٸ,

ەرۋاق – القاپ,

ارالاسقان جەرٸ بار سۋىنعا قان.

زۋىلداعان ٷرەيدەي –

دۇشپانىڭنىڭ

جٷرەگٸنٸڭ تۇسىنان سۋىلداعان!..

بٸر تٷمەندە –

تەل شۇبار شىڭ قارماعان,

بٸر تٷمەندە –

شاڭقان كٶك كٸر قونباعان.

جەز تۇياقتى جيرەنشە – بٸر تٷمەندە,

كٷمٸس تۇياق كٷرەڭشە تٸل جالماعان.

قوي مويىندى قۇلا بار مٸنگەن قاعان*,

اي مويىندى الا بار – جىننان جامان!

توبىلعى مەڭ تورىعا سىن بولماعان,

تۋعان تٷلٸك اياننان پٸر قولداعان!

____________________

ەدٸل* – اتتيلا.

سايىن* – باتىر (باتۋ) حان. 

تۇعزاق* – حاننىڭ سوعىس الدىندا ساربازدارىنا مٸنگٸزەتٸن ٶز اتتارى.

قاعان* – شىڭعىس حان.

جاراسادى بەرٸ دە ەرگە – مٸنگەن,

قاناتى مەن قۇيرىعى تەڭگەرٸلگەن.

قىننان الىپ زىڭ ەتەر سەلەبەدەي,

شىڭعا بارىپ شىڭ ەتەر – كەر كەرٸلگەن.

سەرمەۋٸڭنەن قالدىرماس سەمسەر سىندى,

تۇياعىمەن تاستى ۇنتاپ, جەر كەمٸرگەن.

وسىلارعا مٸنگەن كٸل ابادان بار,

شوقتىقتارى شوقىعا بارا-بار نار.

تورعاۋىتتى* نوياندار, بەكتەرلٸ* بەك,

بٶكتەرگٸلەپ ايماۋىت* ابا قامدار.

باتىر, باسا بٶكتەرگەن باداناڭدى ال,

قازٸر كەشٸپ ٶتەتٸن قارا قان بار.

جالاڭقاتتى* جاس جٸگٸت بولادى اڭعال,

قاتتاۋ* كيگەن جٶن سۇرا اعادان, بار!

قىزىل تالعا قىناعان قىزىل الماس –

قييا تارتىپ جٸبەرسەڭ,

ٸزٸ قالماس.

جانابىنان جان شىعىپ كەتپەي تۇرىپ,

ساعاعىنان الشاداي ٷزٸلەر باس.

سٷيەك قاپقان اق سەمسەر –

شاراينانى*

ەتتەي تۋراپ كەتۋدەن جٷزٸ جانباس!

سارى ىرعاي-شەر قوس باسىن يدٸ نەگە? –

قىران جەمٸن كٶرمەسە شٷيلٸگە مە?! –

تانىپ تۇر ول قۇربانىن, سىرلاپ سالعان

قاندى اۋىزدان سايلانعان سىيلى جەبە.

ەكسٸمٸمەن باۋراعان مەڭگٸ مەنٸ

ويدا جٷرگەن بۇل دا بٸر ەڭگٸمە ەدٸ.

قول بٸلەدٸ ۇستاعان بۇل قارۋدى,

قىلىپ ٶتكەن تەن-قامساۋ جان بٸلەدٸ.

قوزىجاۋىرىن كٶكجەندەت* قىلشاندا تۇر,

كٶبەبۇزار*, قاسالى*, ەندٸگەنٸ*.

ون ەكٸ تۇتام*, شاي جٸبەك*, الا بٸلەك*

تۇر, قالماقتىڭ قايدا دەپ جاندى جەرٸ!

بەدەرٸڭدٸ بەينەلەپ بەرە الماسام,

كٷشٸگەن جٷن سايگەز وق*, اڭدى مەنٸ!

____________________

تورعاۋىت, بەكتەر, ايماۋىت, جالاڭقات, قاتتاۋ, شاراينا* – ساۋىت تٷرلەرٸ.

قوزىجاۋىرىن كٶك جەندەت, كٶبەبۇزار, قاسالى, ەندٸگەن, ون ەكٸ تۇتام, شاي جٸبەك, الا بٸلەك, كٷشٸگەن جٷن سايگەز وق* – جەبە تٷرلەرٸ.

جانعا قامساۋ بابامىز قۇرال العان,

ٶلتٸرمەيتٸن, ٶلمەيتٸن مۇرا قالعان.

سۇراپ العان ەركٸمنەن سٶزٸم ەمەس,

كەجٸم ەمەس كٶر-جەردەن قۇراپ العان.

وسى وقتاردىڭ بارلىعىن باي-ٶلكەدە

ٶز كٶزٸممەن كٶرگەنمٸن سۇراعاننان*!

بەرٸن تٸزۋ – ارتىق جٷك بٸر اقىنعا,

ەمەس جەنە ول ەڭ باستى مۇراتىم دا.

مٷدٸرگەنٸم ەمەس دٷر – كٸدٸرگەنٸم,

كەلمەپ ەدٸ تەز كٸرگٸم سۇراپىلعا!

اتقان جەبە قايتپايدى كٸرٸسٸنە,

شەگٸنەرگە تاعدىر جوق,

شىعاتىنعا.

قىراتىندا تاۋلاردىڭ قالمادى ورىن

مەيٸرٸمگە!

اقىلعا!!

راقىمعا!!!

قولاتىندا التايدىڭ ٶتكەن ٸس بۇل,

بولعان ٸس بۇل قالماقتىڭ ىلاتىندا...

بٸر-بٸرٸنە قوزعالدى قول سٷمەلٸپ...

تٷسەر ەكەن قاي اسىق الشى بولىپ?..

پەندەلەردٸڭ قىلىعىن ەرسٸ كٶرٸپ,

شىڭ باسىنان قارايدى پاڭسىپ ەلٸك.

قوڭسى قونىپ كٶك تاسقا بەدٸرەيگەن,

تاڭدانادى كٷن سالىپ تال شٸرەنٸپ.

جۇتىپ تىنباي بٸر-بٸرٸن توقتامايتىن

ەكٸ توپان –

كەتەردەي جانشىپ, وبىپ.

ەكٸ جاقتى –

سوعىستىڭ زاڭىمەنەن

جەكپە-جەككە شاقىردى جارشى جەلٸپ.

...پٸر بٸلەدٸ, سودان سوڭ حان بٸلەدٸ,

سۇم جۇلدىزعا* ويرات تۇر قارسى كەلٸپ...

كٸمگە دە ايبات بەرگەنٸ, كٸمگە – قايرات,

قالماق – گۋ-گۋ, تۋىنا سٷلدە بايلاپ.

ات ويناتىپ مايدانعا شاۋىپ شىقتى,

قۇلان جالدى قۇلاعا مٸنگەن ويرات.

____________________

سۇراعان* راحمەتۇلى – باي-ٶلكەلٸك اقىن.

سۇم جۇلدىز* – ون كٷندە اينالىپ تۋاتىن جۇلدىز. ول جۇلدىزعا قارسى جٷرگەن ەر ادام جامانشىلىققا ۇشىرايدى.

قاعىندىدان قارعىستىڭ تيسٸن دە وعى,

كٶرە الماعان دۇشپاننىڭ كٷيسٸن كٶگٸ! –

نە دە بولسا, وتىرمىن وسى جولى

ەرلەرٸمنٸڭ ٸسٸنە سٷيسٸنگەلٸ. –

حاننان – القاۋ, العان سوڭ پٸردەن باتا,

ەر سٷلەيمەن جٶنەلدٸ ٷيسٸندەگٸ.

جول – قاشاندا الاشتىڭ ٷلكەنٸنە,

تٸلمەن قولدا, ٸشٸڭنەن تٷيسٸن دە ونى.

ارىستانداي استىنا تارپا بٷكتەر

سٷلەيمەننٸڭ مٸنگەنٸ الپاۋىت كەر. –

ەڭٸرەگەن قالماققا ٶلٸم تٸلەپ,

ادىرناداي شٸرەنٸپ تارتالىق, كەل!

ايتا جٷرەر ەڭگٸمە كەلەشەكتە,

ايدىندى ەدٸ سٷلەيمەن نە دەسەك تە.

سٷلەيمەننٸڭ جانىندا –

قۇلالى ويرات

مٸنگەن جانداي بوپ قالدى كەر ەسەككە.

ەدٸسشٸلٸن! –

قاپەلدە وراپ شاپتى, ال,

ٶرەلەستٸ – جەتكەندە كەر ات قاپتال!

شٶكە تٷسٸپ قالدى ويرات ات-ماتىمەن,

تاس تٶبەدەن ۇرعاندا شوماق شوقپار*!

سٷلەيمەندٸ –

قازاققا قوسقان باقتى

نەشە عاسىر بٸزدٸڭ ەل ەسكە الماپتى...

وسىدان سوڭ بەس ٸرەت مايدان بەرٸپ,

جەر تٸستەتتٸ قايران ەر بەس قالماقتى!

____________________

شوماق شوقپار* – تەمٸر شوقپار.

التىنشىدا... تٷستٸ اۋىپ باتىر اتتان,

جەبەسٸنەن جوڭعاردىڭ قاپىدا اتقان.

ٶز قانىمەن ٷلگەردٸ ول دەرەت الىپ,

شەيٸتتٸكتٸڭ شارتى سول!

نيەتٸ – حاقتان!

سولاي ٶلۋ ەرلەردٸڭ ارمانى ەكەن,

پٸرلەر ايتسا, –

ٷلگٸ العان جەتٸ باپتان.

شاتىناتقان قايعى ەدٸ نە دە بولسا,

قابىرعاسىن قازاقتىڭ قاقىراتقان...

ەر الاتاۋ شىقتى ەندٸ مايدانعا ويناپ,

ارتتان شىعىپ نايزاسى سايعان بويدا-اق.

الاتاۋعا بٸر قايرات قىلا المادى,

تايعانداي باق باسىنان ويراندى ويرات.

دەگەن بار دەپ «ەر كەزەك ٷشكە» دەيٸن,

جەكپە-جەكتەر بولدى ەرمەك تٷسكە دەيٸن.

ٷشٸنشٸ بوپ ورتاعا جارى شىقتى,

شىقتى-داعى ٸستەدٸ ٸشتەگٸ ويىن.

نوياندارعا ات باسىن ارناپ بۇرىپ,

جەكپە-جەككە شاقىراد, سارناپ تۇرىپ.

«كەگٸن الدىم اتانىڭ!» – دەي بەرەدٸ,

جەتٸ جوڭعار باتىرىن جەر قاپتىرىپ!

شاڭداق قىلىپ بارادى جٷرگەن جەرٸن,

كٸرگەن جەرٸن... سايگەز وق قارناپ كٸرٸپ.

شاڭباق قىلىپ بٸرٸنٸڭ باسىن شاپتى,

اق بۇلتتاي ەرۋاعى تورلاپ تۇرىپ!

جالعانى جوق سٶز ەدٸ, ەرسٸسٸ جوق,

شالدار ايتاد:

«باسىپتى ەر سۇسى!» – دەپ.

شاڭباق-باستى بايلاپتى قانجىعاعا:

«ەلشٸ ٶلتٸرگەن قالماقتىڭ ەنشٸسٸ!» – دەپ...

بٸتكەن ٸستە مٸن بار ما – ار العاسىن?! –

قاندى سٷڭگٸ جاۋىنا قادالعاسىن.

بۇدان ەرٸ جارىنى ماقتاي المان,

كٸندٸگٸنەن سول شالدىڭ جارالعاسىن!

بولعانى وسى! –

وڭ دەسٸن, تەرٸس دەسٸن,

مەيلٸ موشقاپ بەز بٸرەۋ كەلٸسپەسٸن!

تەڭ ٸشكەسٸن –

بابامدى جاسىرا المان,

بال مەن ۋىن ەسٸمنٸڭ بٶلٸسكەسٸن.

قونىستاسىن قۋماعان جان بولىپتى,

قۇدايىنداي سىيلاعان ٶرٸستەسٸن! –

ايبالتاسىن بۋلاتقان التىنمەنەن,

كٶپ ٷستٸنەن شۋلاتقان پەرٸشتەسٸن!..

...جوشتى كەنەت ەكٸ جاق قاربالاسىپ,

كەرنەي ٷنٸ تاۋلاردان سارناپ اسىپ.

جەكپە-جەكتە جىققان سوڭ مەرەيٸ ٶسٸپ,

باراتقانداي الاشتىڭ ەرۋاعى اسىپ.

بەر ٸستٸ دە شىنىندا اللا جايلار,

«مەن ٸستەدٸم!» – دەگەن تەك پەندەدە وي بار.

قوسىندارى كٶگجيەك كەرٸپ تۇرعان

بۇرىنعىداي قالماقتا قالمادى ايبار.

ەلەۋسٸزدەۋ بۇنشىعىن سٸلتەدٸ حان,

كٸردٸ شەتتەن ويراتقا العادايلار*.

كٸرٸپ كەتتٸ ويراتقا – العادايلار,

كٷمٸس جىعا, التىننان سالعان ايدار.

ساستى قالماق –

ساتىرلاپ مٷيٸزدەرٸ

قاپتاپ كەلٸپ قالعانداي قانداعايلار.

سەگٸز قىرلى سۇر نايزا, سٷيەك-سارجا,

استارىندا اقسيراق سامداعاي نار.

شاپقاتارلاپ* شٶگەرٸپ,

تٷيەلەردٸ

كٶرسەتپەگەن ەر ەسٸم الدان ويلار.

تەلشەسٸندە* كٸل شولاق اتپا-نايزا

ەڭسەسٸندە دۇشپاننىڭ سامعاپ وينار.

سارتىلداعان ساقپاننان كەرجٷلەرٸ

جٷزدەن اجار قاشىراد,

جاننان – ايبار!

____________________

العاداي* – توسىن شابۋىل جاسايتىن ارناۋلى ەسكەر.

شاپقاتارلاۋ* – تٷيەنٸ ايقاستىرا تٸزدەۋ نەمەسە تۇرعىزۋ.

تەلشە* – نايزا قىستىرىپ قوياتىن بەلدەگٸ جەز قۇرال.

التاي-ارۋ ٷستٸندە قۋ سىڭسىعان –

جٸبەك كٶيلەك سەكٸلدٸ سۋسىر تۇمان.

تۇمان, بٸراق جازىققا تٶگٸلمەدٸ,

اعىن-سەۋلە كەۋدەدەن قۋسىن كٷمەن!..

سول تۇمانعا كٸرٸپ اپ اعىنشى قول,

قالماقتى وراپ باراتىر تۋ سىرتىنان.

ٶزەن بەتتەن توپ كەتتٸ شەپتٸ تٷرٸپ,

جاسىن ويناپ اشىقتا كٶكتٸ تٸلٸپ.

تٷسكەن جەرٸن وپىرىپ ويىپ باراد,

ون ەكٸ قۇرساۋ جەزايىر وت تٷكٸرٸپ.

شەتتەن قارناپ جٶنەلگەن, باستان جالماپ

العادايعا بەت بۇردى ساسقان قالماق.

قىر باسىندا ەر ەسٸم الشيىپ تۇر,

قالىقتاعان بارشىنداي اسپان بارلاپ.

بارشىن بٷركٸت...

اسپاندى بارلاپ تۇرىپ,

سٸلتەپ قالدى بۇنشىقتى قارماق قىلىپ.

قارماق قاۋىپ قالعاندا –

جوڭعار-شورتان

بۇلقىندى-اي بٸر قۇيرىعىن جان-جاققا ۇرىپ.

ٷشكٸل تٷزەم – سۇر نايزا,

ويراتتاردىڭ

كٶكٸرەگٸنە باراتتى زارلاپ كٸرٸپ!

ەرۋاق القاپ قازاقتى,

كٷرت ەڭسەرٸپ,

بارا جاتىر قالماقتى تٸلكەم سوعىپ.

بۇلت ەڭسەلٸپ كەنەتتەن يىعىنا,

التاي تاۋى ۇراننان تۇر تەڭسەلٸپ...

(تەسٸلەمٸن سول عاسىر تٷنەگٸنە, 

شيشام سىنىپ قالماعاي, بٸلتەم سٶنٸپ!..)

...جەتٸ تٷزەم باسپالاپ بٸرٸن-بٸرٸ,

كەۋلەپ باراد ويراتتى – ٷلكەر شەرٸك*.

قان با, شاڭ با? –

ىلعاندى ەسٸل اۋا,

جاۋ ٸزدەگەن ەرلەرگە وسى داۋا...

وسى جولى ويراتتىڭ وڭالماسى

مەلٸم بولا باستادى بەسٸن اۋا.

____________________

ٷلكەر شەرٸك* – تٷزەمدەر بٸر-بٸرٸنٸڭ ارتىنان باسپالاپ جىلجىپ, دۇشپاننىڭ ٸشٸنە كەۋلەپ كٸرٸپ كەتەتٸن ەسكەري تەسٸل.

تٶگٸلگەن قان گٷل مەنەن تاسقا قورەك,

نۇرمەن شەيٸپ سول قاندى اسپان ەلەك.

تاۋ تۇرعانمەن قاسىندا اسپارا-كٶك,

بۇل ويىندا باس بۇعار باسپانا جوق.

ەكٸندٸدە بەلگٸلٸ بولىپ ەدٸ

كەلمەيتٸنٸ ويراتقا باسقا كٶمەك.

شايقاستى حان تۇر شولىپ اسقاق كٶكتەن,

شٷرەگەيدٸ تۇيعىنداي جاسقاپ تەپكەن.

وتىز مىڭ قول –

ويراتتى بارادى وراپ,

جىلاندىنىڭ تاۋىنا تاستاپ كەتكەن.

كەنەت...

ويرات بٷلٸندٸ سىرت جاعىنان,

شىڭعىرىسقان ٷن شىقتى ۇرت جانىعان.

اعىنشى قول تيٸپتٸ تاۋدان اسىپ,

سالماۋشى ما ەد ۇياسىن بۇلتقا قىران?!

بۇلتقا سالعان ۇياسىن قىران تەپسە,

قۇلانىڭ دا بەزبەي مە كٷرت قاعىنان?!

كٷرت قاعىنان جەرٸگەن قۇلان-قالماق,

بٶرٸ العانداي كٷي كەشتٸ تٷپ تاڭىنان.

وسى مەزەت...

شۋ ەتتٸ شىڭ بۇزار ٷن,

شىڭدى بۇزىپ, ٶلگەندٸ تۇرعىزار ٷن.

اعىنشى قول ەلەگٸ از بولعانداي,

قازاق ەندٸ تٸگٸپتٸ كٷللٸ زەرٸن. –

قىزىل جالىن سىقىلدى وتىز مىڭ قول

كەلٸپ قاپتى تاۋ بەتتەن –

مۇندىز اعىن*!!!

تٷزدٸ جالىن وسىلاي جايپاۋشى ەدٸ,

اققاندا ايتىپ ٶلەدٸ جۇلدىز ەنٸن...

جۇلدىز ەنٸن ايتۋمەن اعىپ كەلەد,

قانداي قالقان – جولىنا تۇرعىزارىڭ?..

تۇرعىزاتىن قالمادى قالقان دا ەندٸ,

مٸردٸڭ وعى تيگەندە تالقان بولدى.

باقسىلارعا ەلٸ دە سەنٸپ تۇرعان

قارا-قۇلا قونتايشى اڭ-تاڭ بولدى.

____________________

مۇندىز اعىن* – تۇتقيىل شابۋىل تەسٸلٸ.

سوعىس دەۋگە...

جوق مۇنى دەۋگە بولماس,

جانداي بولدى جولىققان جاۋمەن العاش.

دال-دۇل جىرتىپ ساۋىتىن سٶگٸپ باراد,

اجىراتىپ باسىنان كەۋدەنٸ الماس.

مىنا جاقتا مىڭ ويرات بارقىراعان,

انا جاقتا مىڭ ويرات قورقىراعان.

ويرات قانى سايلارعا سارقىراعان,

سارقىلماسا بولارداي ارتى جامان.

جان قالمادى قانىنا مالتىماعان,

قان-تولقىندا جٷزٸپ جٷر جارتى عالام!

قوسىن – بىت-شىت.

باس تا جوق, اياق تا جوق,

تٷزەيتٸنٸن بٸلە الماي قاياققا بەت.

جىلاپ جٷرگەن جوڭعار كٶپ جىنىن قۇسىپ,

قارۋ تٷگٸل, قولىندا تاياق تا جوق?

اياپ پا كەك –

كەز كەلسە قۇنىكەرٸ,

قازاق بەكەر جاسىمەن بوياپ پا بەت?!

تىڭدادى ما زارلاعان جاناشىردى:

«ۇيىقتاپ جاتقان جىلاندى وياتپا!» دەپ.

نىقتاپ ۇردى.

قالماقتى تاپ تىقسىردى,

كٷيرەپ تٷستٸ كٷبٸسٸ قاقسىپ سىرلى.

قارا-قۇلا شايناپ تۇر ٶز بارماعىن:

«بەكەر ەرتٸپ شىقتىم, – دەپ, – اقسۇقسىردى!..»

قىز پەرزەنتٸ ول. –

باتۋردىڭ* قارىنداسى,

قۇربان ەدٸ بۇل ٷشٸن جارىم جاسى.

ەشتەڭەگە اقسۇقسىر تۇر تٷسٸنبەي,

جانارىندا شار ويناپ لاعىل جاسى.

قاراپ تۇرىپ سوعىستىڭ الاڭىنا,

كەش قالعانىن بايقادى قارا-قۇلا.

اينالاسى تەپ-تەگٸس وپات بوپتى,

يە بولار بٸر جان جوق جاراعىنا.

ەرتٶلەسٸ* ەڭٸرەپ جىلاي بەرەد,

جابىسىپ اپ جىلانداي بالاعىنا.

جاۋ كٶرگەندە قازاقتاي جاۋىز بار ما-اي?! –

ٸس قىلمايدى اللاسىن اۋىزعا الماي.

جەردەمدەسٸپ اللاسى,

قونتايشىدا

بارا جاتىر تىعىلار قاۋىز قالماي...

بولىپ تۇر بۇل –

باقسىلار قولعا تٷسسە:

«يا, بۋرحان باحچي!» – دەپ باۋىزدارداي!..

بولعان ٸسكە ٶزٸ دە عاجاپ قالاد,

بۇل قورلىقتى كٶرگەنشە توزاققا بات!

قولعا يەلٸك ەتە الماي الجىپ تۇرىپ,

قالعان ەكەن ورداسىن قازاق قاماپ!

____________________

باتۋر* – قارا-قۇلانىڭ بالاسى, كەيٸن دٷربٸن-ويرات قونتايشىسى. سالقام جەڭگٸرمەن, جالاڭتٶس باھادٷرمەن سوعىسقان. 

ەرتٶلە* – جاساۋىل.

ٶرت-شايقاستىڭ كەۋدەگە تابى ۇرعاندا,

اقىلدا دەت قالمادى, سابىر – جاندا.

نوياندارى قويانداي بەزٸپ كەتكەن,

بٸرٸ دە جوق – جوڭعار دا, بارۇڭعار دا.

دەت قىلا الماي قونتايشى اقىلىنا,

تاستادى اتىن جاراسقان تاقىمىنا.

اقسۇقسىردى قورعاماق بولىپ سوسىن

كٸردٸ ەنتٸگە جٷگٸرٸپ شاتىرىنا.

ويى ويران بوپ, وتىردى اقىل جاسىپ,

دەتكە قۋات – قۇتىلدى باتۋر قاشىپ.

اقسۇقسىردى قارمانا بەرگەن شاقتا,

كٸرٸپ كەلدٸ قازاقتار شاتىردى اشىپ...

...«باق تا, سور دا كەلەدٸ قۇدايىمنان,

مەنٸ, بەكتەر, قايتارماڭ ىرايىمنان.

سەتٸ كەلگەن بۇل دا بٸر دەۋرەن ەدٸ,

قالاي سىرتتا قالامىن بۇل ويىننان?!» –

قارعىپ مٸنٸپ سۋىنعا تاڭ اسىرعان,

ادا-كٷدە بەزٸنٸپ جاناشىردان,

قويىپ كەتكەن حان ەسٸم,

شايقاستىڭ دا

ەڭ بٸر شىرقاۋ شاعىندا الاسۇرعان.

وڭداۋىنىڭ كەمٸ جوق ساپاردى اللا,

نەسٸبەسٸ بار ەكەن تاتار قاندا.

شالعى وراقپەن شاپقانداي

سان دۇشپاندى

اتتاندىردى قولىمەن جاھاننامعا!..

باتۋر قاشتى بەزەكتەپ بوزكٶجەكپەن,

ورداسىنا ويراتتىڭ تاقالعاندا.

ٶزٸنٸڭ دە سول ەدٸ كٶزدەگەنٸ,

بۇلتىلدايدى باتۋردىڭ بوزكٶجەگٸ.

«جەڭگٸر-جاننىڭ* بٸر جاۋىن ازايتايىن,

قولعا دۇشپان ٸلٸنگەن كەزدە», – دەدٸ.

بىقپىرت تيٸپ ويراتتىڭ تەمەم ەرٸ,

كٶرگەن كٷنٸ ەندٸگٸ قاران ەدٸ.

باتۋر تايشى شارىشقا تٸكە تارتتى,

باۋىر جازا بەرگەندە الابەلٸ.

____________________

جەڭگٸر* – ەر ەسٸمنٸڭ ۇلى سالقام جەڭگٸر. قازاق حانى.

جەتكەن بٸلەم شىنىمەن شىعىنعىر شاق,

ٷرەي مۇرسات بەرمەدٸ-اۋ جۇلىن قۇرساپ.

اجداھاداي ٶزەنگە قويىپ كەتتٸ,

وبا جۇتىپ جٸبەردٸ جىلىم بٸر سەت...

...كٷن دە قوندى سول سەتتە ۇياسىنا,

اي ٸلٸندٸ التايدىڭ قيياسىنا.

قارا بەتٸن تاريحتىڭ جازۋ ٷشٸن

قان قوسىلدى شارىشتىڭ سيياسىنا.

6. عانيمات*. ەسٸم حان قوسىنى

...كيكان كٶمەك بولمادى,

بۇرحان – سەبەپ,

قالىڭ توعاي ٶرت السا – قىلقانشا جوق.

شاڭىراعى ويراتتىڭ ورداسىنىڭ

قيراپ تٷستٸ ورتاعا كٷلپارشا بوپ.

ٶزٸ وڭدايدى جولدى اللا قامدارىندا,

باقتىڭ قۇسى شىرقانىپ سامعارىندا.

بٸر اي سٷرگٸن جورىقتان

اقىرىندا

قالماق قالماد التايدىڭ اڭعارىندا.

بٸرٸ كەتتٸ قوبىعا شىجىناعان,

بٸرٸ كەتتٸ قوبداعا ىزىناعان.

حو-ٷرلٸك بوستى باتىسقا,

شۇبىرتىپ اپ

حوشاۋىت پەن دٷربٸتٸن بىجىناعان.

ىزعىنداي ەل ەپ-سەتتە تىپ-تيپىل بوپ,

قالا باردى التايدىڭ قۇزى قاراڭ.

سوعۋشى ەدٸ كٸمگە وڭاي قازا-قىرعىن?! –

سارقىلاتىن كٷنٸ جوق ازا-جىردىڭ.

وپات تاپقان قالماقتىڭ قۇرالىنان

شىعىنى دا كەم ەمەس قازاعىڭنىڭ.

جالىن قۇسىپ, قان قۇسىپ قانشا بوزداق

قۇشىپ قالدى التايدى نارشا بوزداپ.

تۇر التايدىڭ بەزەرٸپ قۇج تاستارى

سەل ەزٸلسەڭ ەڭسەڭنەن جانشا جازداپ.

جانسا مازداپ اي تٷندە تاۋ ٷستٸندە,

تۇتانادى استىندا ارشا قوزداپ.

اي استىندا الماۋىت كٷلدٸرلەيدٸ,

سارىارقاداي دالاسىن اڭساپ ازداپ...

____________________

عانيمات* – سوعىس ولجاسى.

...وتىر بٷگٸن بەكتەرمەن شاتىردا ەسٸم,

تارازىلاپ شايقاستىڭ نەتيجەسٸن.

ٶلٸگە – ايات, تٸرٸگە القاۋ ارناپ,

جولعا سالدى ىرزالاپ باقي-كٶشٸن.

سارپاي* الماي سارداردىڭ قالعانى جوق,

باتىر دا ەسٸم بۇل كٷنٸ, ساقي دا ەسٸم.

باتا بەرٸپ اق سەيٸت – حاق قازٸرەت,

مەرەيٸ ٶسٸپ ەرلەردٸڭ جاتقانى كٶپ.

تابانىنان تاۋسىلدى سىي تاراتىپ

بۇلارعاشى بەك* پەنەن اقتەجٸ بەك*...

قوردا قىلماي قىتايدىڭ قاۋىمىنا,

وردا قىلماي ورىستىڭ ساۋىعىنا,

بۇقار جاقتى بٸر جايلى قىلعاننان سوڭ,

ەل ورناتپاق ٶر التاي ساۋىرىنا.

التىن بەسٸك وزالدان – التىن التاي

باسپاق مەڭگٸ پەرزەنتٸن باۋىرىنا.

____________________

سارپاي* – حان قولىنان الىنار سىي.

بۇلارعاشى بەك* – ەسكەري مٷلٸكتٸ باسقاراتىن بەك.

اقتەجٸ بەك* – ەسكەرگە قاجەت مالدى باسقاراتىن بەك.

قونىس پا بۇل –

ويرات پەن دٷربٸن الار?! –

تاۋ تٶسٸنە شىراق قىپ گٷلدٸ جاعار.

سىرعىپ اعار سىناپتاي تاۋدان تٶمەن,

قازاق تٶلٸ, بۇيىرسا, قىردى جابار...

كٸرٸپ-شىعىپ شاتىرعا سابىلىپ جٷر

كەجەۋٸلدەر ەكەلٸپ تٷرلٸ حابار.

قايران ەرلەر كٶزگە ۇرعان كەر تاعىداي,

باسىڭ قايدا قالمادى – جەر تانىماي?! –

حاقاس جاقتىڭ قالماعىن قۋىپ جٷرٸپ,

وپات بوپتى «كٶك نايزا – ەر تابىناي!..»

باتىرى جوق جورتاتىن جازى-قىردا,

تۇلدانىپ تۇر الماۋىت قازىعىندا.

بەت سيپاستى ەل كٷرسٸنٸپ:

«ەر تابىناي

بولعاي دا, – دەپ, – اللانىڭ فازىلىندا!..»

شايقاس ٶتتٸ –

وردا-ويرات شارتا سىنعان,

تاراسىن – قان,

شەرٸنەن تارقاسىن جان;

ايىرىقشا ەرلٸك پەن ەڭبەك قىلعان

ەر مەن بەكتٸ, ەندەشە, القاسىن حان!

– قاراقالپاق, قىرعىزداي اعايىنعا

التىن كەمەر قولىمنان تاعايىن دا! –

سالايىن دا جولىڭا, قانداس باۋىر,

قالسا قانداي قازىنا سارايىمدا:

البان, سۋان, دۋلات پەن شاپىراشتى,

ىستى, وشاقتى, سٸرگەلٸ, جالايىرعا.

جٶنٸ بٶلەك قاڭلىنىڭ سويىس بەرگەن,

ساعان دا ەرەك سىي جاساۋ بار ويىمدا...

عىلماندارعا قوسىلىپ ەر سٷلەيمەن,

جٷرگەن شىعار اللانىڭ پەنايىندا.

ورمانداي كٶپ ورتا جٷز, ەرٸ – سٷڭگٸ,

سەنٸ كٶرٸپ دۇشپاننىڭ بەلٸ سىندى.

ارعىن, نايمان, تاراقتى, كەرەي, ۋاق,

قوڭىرات, قىپشاق –

الاشقا تەگٸس ٷلگٸ.

قالماقتاردان بوساعان سارىارقادان

قونىس بەرٸپ,

كەڭەيتەم ٶرٸسٸڭدٸ.

ۇلى قاعان* تاعاسى* – قوڭىراتىم,

سوڭىراتىم تولتىرام كەمٸسٸڭدٸ!..

...جەكپە-جەكتە جول اشقان الاتاۋعا

ٶز قولىمەن حان يە تون ۇسىندى.

– نايزاسىنىڭ ۇشى التىن الشىن-كەنشٸن,

الشىن ەمەس, بەزبەلدٸ بارشىن دەرسٸڭ.

جان-سەرٸگٸم سەن ەدٸڭ – جۇقارماعان,

مۇقالماعان بەرەنٸم – سان سىن كەلسٸن!

باقتى الماسىن تٸرلٸكتە قولدارىڭنان!

اق جارىلعاپ كٷن تۋسىن جولدارىڭنان! –

باس ساردارى ادايدىڭ ەر بەگەيگە

الماس قىلىش ۇسىنام قان جاعىلعان.

____________________

ۇلى قاعان* – شىڭعىس حان.

تاعا* – ناعاشى.

يمانسىز يت – جانىقاس,                                                     

ٶزٸن قارناپ,

قارا-قۇلا مەرت تاپتى قانجارىڭنان.

ماراپات تا, ماداق تا, اداي, ساعان,

قونتايشىنىڭ ورداسىن ولجا قىلعان!

جارى قايدا? –

مەرت بولعان قالماقتا اتاڭ,

جٷكتٸ ارتاتىن ٶزٸڭدەي ساڭداقتى اتان.

ەرلٸگٸڭمەن قىرىق رۋ كەگٸن الدىڭ,

ۇرپاعىڭا دارىسىن الماق باتاڭ!

قارا ورىنى شىڭعىستىڭ – «مۇڭال-وشاق»,

يىعىڭا جابامىن قالعات-شاپان!

...كٶپتەن – العىس,

حانىنان قالعات الىپ,

«باق دارىعان جارى» دەپ قالدى اتانىپ.

...باقاۋىلدىڭ* ورىنداپ ٶتٸنٸشٸن

حان الدىنا جەمەنەي كەلدٸ اتالىق.

– بارلىقپەن دە پەندەنٸ سىنار قۇداي,

جوقتىقپەن دە بٸرەۋدٸ بۇرار بىلاي.

سەن بارلىقتىڭ سىنىنان سٷرٸنبەدٸڭ,

اتالاسىڭ «جومارت» دەپ بۇدان بۇلاي!

ساعان حاقتىڭ بەرگەنٸن – ماعان بەردٸڭ,

مەن ەلٸمە قۇربانعا شالام دەرمٸن.

اس-تاماعىن قامدادىڭ, ات-جاراعىن,

قاجەتٸنە جارادىڭ تەمەم قولدىڭ.

ماڭدايىڭا مال بٸتسە, – باقتىڭ باقپەن,

تاڭدايىڭا بال بٸتسە, – تاتتىڭ باپپەن.

اسىرادىڭ اي بويى ساربازىمدى

قارىن قۋىرداق,

سارى جەنت,

اققۇمداقپەن*.

قاجەت دەسەڭ, بەلدەۋدەن جاراۋىمدى ال,

قيدىم ساعان, بەلٸمنەن جاراعىمدى ال!

سەن دە – جومارت,

دەل بٷگٸن مەن دە – جومارت,

كەنە, مەندە قاندايلىق قالاۋىڭ بار?..

____________________

باقاۋىل* – حاننىڭ اسىن باقىلاۋشى.

اققۇمداق* – ٸرٸمشٸك تٷرٸ. 

اتالىققا قارادى حان كٸدٸرٸپ,

مەندٸ كٷلٸپ, جٷزٸنە قان جٷگٸرٸپ.

سەن جٷگٸنٸپ الدىنا حان يەنٸڭ,

سٶيلەپ كەتتٸ اتالىق سەل مٷدٸرٸپ:

– اقسۇر اتتى مٸنبەي بەر! –

مالىم دەيٸن!

اقسٷڭگٸنٸ ٸلمەي بەر! –

سەنٸم دەيٸن!

اقساۋىتتى كيمەي بەر! –

جانىم دەيٸن!

اقسۇقسىردى سٷيمەي بەر! –

جارىم دەيٸن!

بەرەر بولساڭ, قازٸر بەر – بەرٸن دەيٸن,

بەرسەڭ, –

تۇتسىن تٶبەگە تەڭٸر دەيٸن!

– بولسىن! – دەگەن داۋىسى شىقتى ەسٸمنٸڭ,

حاننان مۇنداي جومارتتىق كٷتپەسٸن كٸم?!

شاتىر ٸشٸ دۋ ەتتٸ,

ٸشتە قالعان

كٸم تىقپاسىن شىعارىپ,

بٷكپەسٸن كٸم.

ەزٸل-شىنى ارالاس, نازى باسىم,

ايتىسۋدا ەركٸمشٸ بازىناسىن:

– ەكەتتٸ-اۋ, – دەپ, – بۇل اداي –

حان ٷلەسٸ –

قونتايشىنىڭ بار جيعان قازىناسىن!..

ەزٸلدٸڭ دە قىرپىسى, ىزعارى بار,

بايقاماسا تالايلار مۇزعا قۇلار.

بٸرەۋ توپتان كٷڭك ەتتٸ:

– بۇل بايۇلى

قاشاننان دا ولجا مەن قىزعا قۇمار!..

ەسكٸ كەپتٸ قوزعاۋ ما – سونداعىسى? –

قايرالسىن دەپ وتىر ما ەل نامىسى? –

تانىدى حان – تاۋلى ەلدٸڭ جولبارىسى

كٶكٸمان بي – قىرعىزدىڭ شوڭباعىشى.

(كەيبٸر ٸسٸن ەرلەردٸڭ قۇپ الاسىڭ,

كەي قىلىعىن جادىڭنان شىعاراسىڭ...

تاريحتان تٷكٸرٸپ تاستاماسسىڭ

كٶكٸماننىڭ ۇسىنعان سىباعاسىن. –

سانتاش دەگەن اسۋدان

ەسٸم ٷشٸن

سوقتى كەيٸن جەڭٸستٸڭ مۇناراسىن!..)

قىبىن تاۋىپ, تاپجىلتپاي قاپىدا ۇرار

اڭداماساڭ, شەتٸنەن ساپى بۇلار.

بەتٸن بۇرىپ جٸبەردٸ ەڭگٸمەنٸڭ –

«حاندا قىرىق كٸسٸنٸڭ اقىلى بار».

ٶتمٸش پەنەن كەتمٸشتٸ ەسكە سالىپ,

كەتۋٸن-اي مىنانىڭ تٶسكە شاۋىپ.

ٷندەي قويماس جيەمبەت,

ال جولىمبەت

كٶكٸماننىڭ كٶكۋٸن كەشپەسٸ انىق.

...حانعا كٶزسٸز باعىنۋ ەرگە مٸندەت,

ٶرلٸك تە بار –

تاققا ٶرلەپ, تٶرگە مٸنبەك. –

«حان ولجاسىن» جولشىباي بارىمتالاپ,

ٶلٸمگە دە كەسٸلگەن ەر جولىمبەت.

قاراقشىداي ولجاعا تيەر دەپ كٸم

ويلاپ ەدٸ? –

ۇشى بۇل تٷيەر كەپتٸڭ.

ەسٸنە الىپ ەسٸم حان وتىر قازٸر

سونداعى ايتقان تولعاۋىن جيەمبەتتٸڭ:

«ەمٸرٸڭ قاتتى ەسٸم حان,

بٷلٸك سالىپ بۇيىردىڭ,

باسىن بەر دەپ باتىردىڭ,

قانىن ٸشٸپ قانباققا,

جانىن وتقا سالماققا.

اتادان جالعىز مەن ەمەس,

حان يەم, ٸسٸڭ جول ەمەس.

جولبارىستاي جولىمبەت

قۇرباندىققا قول ەمەس.

جول توسىپ الىپ كەتٸپتٸ

قالماقتان الماق سىيىڭدى,

قاھارىڭدى باسقالى

قالىڭ ەلٸم جيىلدى.

باستاپ كەلگەن ٶزگە ەمەس,

جيەمبەت سىندى بيٸڭ-دٸ,

مالىن سالىپ الدىنا,

ەر سالادان قۇيىلدى,

ون ەكٸ اتا بايۇلى

بٸر تەڭٸرگە سىيىندى!

ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم,

ەر ەسٸم, سەنٸ ەسٸرتكەن

ەسٸل دە مەنٸم كەڭەسٸم.

ەس بٸلگەندەن, ەسٸم حان,

قولىڭا بولدىم سٷيەسٸن,

قولتىعىڭا بولدىم دەمەسٸن...»

ەستەن تانىپ تۇرسا دا, ٶشتەن جانىپ,

حان باتىردى تانىتتى كەشكەن قالىپ.

حاندى ەركٸنە قويمادى, كٶندٸردٸ اقىر

ەكٸ سٶزبەن ەر قۇنىن شەشكەن حالىق.

كٶرمەگەن حان –

تيگەندٸ ونداي شامعا,

ايىپقا دا انجىعا كٶنبەي سوندا,

قوس سەرٸگٸن اشۋمەن اقىردەمدە

جەر اۋدارىپ جٸبەرگەن نور-جايساڭعا.

اتتاناردا قالماققا باعدار بۇرىپ,

جىراۋ سٶزٸن, ەر ٸسٸن قاردار بٸلٸپ,

ەكەۋٸن دە الدىرعان تٷركٸستانعا,

دەگەن سەرتپەن: «حاق – كۋە, بولعاندى ۇمىت!..»

مايمەنە عىپ سايلاعان جيەمبەتتٸ,

جولىمبەتتٸ الشىنعا ساردار قىلىپ.

ساڭق ەتتٸ حان:

– كەنەكي, ەر جيەمبەت,

كٷتٸپ جاتىر قارۋىڭ: «كەلدٸ يەم», – دەپ.

كٶكٸمان, سەن كٶر-جەردٸ شۇقي بەرمە,

شۇقي بەرسەڭ تابىلاد قول كٷيەرگە وت.

جىراۋ سٶزٸ جاراساد – جەڭٸستەن سوڭ,

ٶر التايعا داۋىسىڭدى سەرگي ٶرلەت!..

قارا قانجار – قارت جىراۋ – كەك كەپپەگەن,

تٸلٸ بار ما مۇندايدا وت تٶكپەگەن?!

جىراۋ سٶزٸ زىمعادى وق بوپ بەرەن,

تيگەن سۋىق, قالعان دىق كەتتٸ ٶكپەدەن.

ٶر التايدان سولقىمداي ورعىپ اققان,

جار قۇلاتقان تولقىنداي تٶكپەكتەگەن.

– اي!

ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم,

جىراۋىڭ ساعان نە دەسٸن!..

كەپٸردٸڭ بۇزدىڭ قامالىن,

قالماقتىڭ سٶكتٸڭ كٶبەسٸن.

دۇشپاننىڭ ەسٸن كەتٸرگەن,

ەر ەسٸم, سەنٸڭ ەلەسٸڭ.

تەۋەكەل حاننىڭ ٸزٸنەن

پار-پارلاپ ۇشقان جەبەسٸڭ.

اعانىڭ سالعان جولىنان

اينىماي سەن دە كەلەسٸڭ.

الاشتى سٷتتەي ۇيىتتى

اۋىزىڭنان شىققان كەڭەسٸڭ.

كەڭەسٸڭ سەنٸڭ جاققان سوڭ,

قىرعىز دا بەردٸ كەلەسٸن.

ٶزٸڭنٸڭ ارقاڭ – كٶرگەنٸم

التايدىڭ التىن تٶبەسٸن.

ەلدٸ ەرتٸپ اتاقونىسقا,

بۇلت بولىپ بٸر كٷن شٶگەسٸڭ.

اۋىزى تٷكتٸ كەپٸردٸڭ,

شەكەسٸ شوقتى قالماقتىڭ

شىعاردىڭ شٶرە-شٶرەسٸن.

دٸن بۇزار سارتتى مايقانداپ,

ونىڭ دا ۇردىڭ ەنەسٸن!..

توپان دا توپان جاۋ كەلسە,

تەبٸرەنبەس اۋىر كەمەسٸڭ.

دۋاداق قونعان باسىنا

مۇنارلى, مەڭدٸ تٶبەسٸڭ.

شىڭعىس پەن جوشى, سايىن حان,

كەرەي مەن جەنٸبەك, حاقنازار –

ەرۋاعى قولداپ جەبەسٸن!

قولىڭا بولسىن دەمەسٸن,

جولىڭا بولسىن سەبەسٸن.

تەنتەك پەن تەلٸ تاپ بولسا,

جاڭىلماي بەردٸڭ تٶرەسٸن.

ٶزٸڭنٸڭ ارقاڭ, ەر ەسٸم,

مەنٸڭ دە مىناۋ كٶرەسٸم –

قوزىداي بولىپ جامىراپ,

ماڭىراپ تاپقان ەنەسٸن.

اق سەيٸت پٸردٸڭ ٸزٸنەن

جاڭىلماي, حانىم, ەرەسٸڭ.

بولماسىن سەنٸڭ جولىڭا,

ينشاللا, ەندٸ بٶگەسٸن!

تايقىما تەڭٸر سىنىنان –

ديدارىن حاقتىڭ كٶرەسٸڭ!..

كٶتەرٸلٸپ بٸر ەلٸ بەرٸ جەردەن

ەل دۋ ەتتٸ –

دەرتتٸدەي دەرٸ بەرگەن.

تەنٸ كٶرگەن تارشىلىق تەرك بولىپ,

سالتاناتتى سەت ەدٸ سەنٸ كەلگەن...

وسى سەتتە شاتىرعا كەلدٸ كٸرٸپ

بٶگەجەلٸ جاقسىعۇل – كەرٸ مەرگەن...

– كٷتەمٸن بە دەپ ەدٸم بەرٸڭدٸ ەلدەن,

زامان عوي بۇل بال قوسىپ زەرٸن بەرگەن.

تٷركٸستان مەن وردانى ويران قىلىپ

باسىپ كٸردٸ تۇرسىن حان قالىڭ قولمەن!

شىرمالىپ قاپ قايعىعا حان قۇرساعان:

«بولمايدى ەكەن, – دەي بەردٸ, – انت ۇرسا ادام!..»

جيدٸپ بارا جاتقانداي جان-جٷيەسٸ

تٷسٸپ كەتتٸ قولىنان –

التىن شاعان*!..

7. قاتاعان قىرعىنى

...اڭىز بولىپ تاراعان كٶش-كٷلەمگە,

قانداي كەڭەس قالدى ەكەن ەسكٸلەردە? –

مەشەكەڭنٸڭ* ايتىسى:

«حان – جىندانعان

تۇرسىن حاننىڭ حابارىن ەستٸگەندە!..»

ٶزٸ – ەسٸم, ال سوندا وسال ما حان –

باۋىرى ساتىپ,

جاۋى اتىپ,

دوسى الداعان?!

تۇلان تۇتىپ تۇرعاندا تاقتان تۋلاپ,

قىرىق باتىر جابىلىپ باسا الماعان!...

بەرٸن سٸلكٸپ تاستاپتى تىماق قۇرلى,

تامىر تارتقان تەكتٸ سوي – نەشە ارنادان.

«دٸنسٸز قالماق, قۇنسىز سارت – بەرٸ دوسىم,

شىن دۇشپانىم – تۇرسىن حان ەسە الماعان!

قاتاعاندى قىرامىز – تۇرسىنىمەن,

قارباشاسىڭ* – سٶزٸمدٸ حوش الماعان!..»–

دەپتٸ دە ەسٸم مٸنٸپتٸ الابەلگە –

ەرگە – تالقى, ەزگە – تەز,

و, سور زامان!..

____________________

التىن شاعان* – «حان سارقىتى – سارى بال» ٸشٸلەتٸن ىدىس. 

مەشەكەڭ* – مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى (1858-1931).

قارباشا* – سارت سارايلارىنداعى سالداقى قىزدار.

ەل باسىنا تۋدى شىن البارلى كٷن,

تاڭدار مىڭىن بۇل قىرعىن, قارعار بٸرٸن.

«تۇرىپ سيەر قاتاعان قالماسىن!» – دەپ,

شاشقانى شىن ەلاتقا حان جارلىعىن.

جالمار جىلىم جاقىنداپ كەلە جاتتى –

سايالى ساي, قازاقتىڭ ساندال قىرىن.

جالماندى* قىن جاسىرىپ تۇرا الا ما? –

بٸلە الا ما قۇلتەكٸ قانجار قۇنىن?!

نۇعارا* بۇل ەلدٸ ۇرعان باتپان شاقتاس,

شايان با ەكەن قامسىزدى شاپتان شاقپاس?!

«ويلانباعان ٸس – ويران», – دەگەن بار ەد, –

«تيەگٸنە تيمەسە, قاقپان شاپپاس».

«قۇرا الماعان قاقپاندى – قاساسىن...» – دەپ,

ويلانبادى تەشكەندە جاتقان ساپپاس.

شايتان ەدٸ دەل كٶزدەپ اتقان ونى, 

تٷن كٷزەتٸپ ول وقتى باققان تاپپاس.

____________________

جالمان* – قانجاردىڭ ۇشى. 

نۇعارا* – اۋىرتپالىق.

نىسانا بار قاشاندا – جٷرەك دەگەن,

ساۋ بولعاي دەپ سول جٷرەك تٸلەپ كەلەم.

دوستى كٶرسە, –

بال بولىپ ەزٸلەدٸ, ول,

جاۋدى كٶرسە, –

تارعىل تاس دٸر ەتپەگەن.

سول جٷرەككە دارىسا شايتان وعى,

كٷل بولادى دوستىق تا قىل ٶتپەگەن...

تۇرسىندى دا, ەسٸمدٸ

مالعۇن-مەرگەن –

ەكەۋٸن دە جايراتتى بٸر وقپەنەن!

تورعا تٷسٸپ بۇلقىنعان ور قويانداي,

سورلى جٷرەك, تالپيسىڭ سەن دە ايانباي.

كەتكەن شايتان كەم دە كەم ارامىزدان,

سول قويانمەن قانجىعا قانداي الماي!

قۇلاعىنا اق سەيٸت قۇيعانمەنەن,

ارتى ۇيىقتاپ جٷر قازاقتىڭ, الدى ويانباي.

قارا ماڭداي قازاقتى تاعى, مٸنە,

اتا-دۇشپان جٷرەكتەن الدى, وي, اللا-اي!..

ەلٸن قورعاپ جٷرگەن ەر ٶتتٸ قانشا,

ٶز جٷرەگٸن –

دۇشپاننان قورعاي الماي...

...كەتتٸ اتتانىپ اق سەيٸت ٸلەڭگٸرگە*,

حان: «تۇرسىندى, – دەگەن سوڭ, – قىلام مٷردە!..» –

كٶزٸ كٶرمەي,

قۇلاعى قالدى ەستٸمەي,

سٶز كٸرمەيدٸ ەسٸمگە تۇلام مٷلدە.

«قۇنىن مەنەن ماقشاردا سۇراپ جٷرمە,

تىعام مٷلدە, – دەي بەرەد, – جىلاندى ٸنگە!»

ٸلەڭگٸرگە وسى قىس قىستاماق ەد,

تاپ بولدى عوي جىلان-تٷن, ىلاڭ-كٷنگە.

قايران ەسٸم – قايتپاعان مىڭ سان قولدان,

جٷرەگٸنە «ەلٸم!» – دەپ كٸر-شاڭ قونعان.

سەن جاۋمەنەن جٷرگەندە جارعىلاسىپ,

وتىن بوپتى ارتتاعى ينساندى ورداڭ.

قىلشان قورعان – جەبەگە, ەر – ەلٸنە,

ەكٸ تالاي كٷن بولدى-اۋ مۇرشاڭدى العان.

توي ەكەن عوي –

قالماقپەن ٶتكەن قىرعىن,

ارمان ەندٸ سول بٸر كٷن قۇرسان بولعان*!

____________________

ٸلەڭگٸر* – قازٸر جەر اتى, ياساۋي (ر.ع.) رۋحاني ورتالىعىنىڭ اتاۋى. ەر ەسٸم وردا تٸككەن قونىستىڭ بٸرٸ.

قۇرسان بولۋ* – شات بولۋ.

كەۋەك قامىس كٶپ ەكەن, قۋىس كەلەڭ, 

شاپپاۋشى ما ەد ارىڭا تۋىس دەگەن?!

باۋىر دەگەن ارتىڭدى جاپپاۋشى ما ەد,

ال مىنا بٸر قىرعىندى كٸم ٸستەگەن?..

قايدا كەتتٸ كەشەگٸ ارقايىن كٷن:

«ەلٸ قانباي – ەرلەرٸ سۋ ٸشپەگەن?!»

قازاق – ٷش سان, قوس سان بوپ قاتاعانى,

جاتپاۋشى ما ەد بۇعىداي قوپاداعى.

تۋىس تەلٸپ جٷرگەندە,

قۋىس بولىپ

شىققانىڭ نە? –

ەل ەڭ عوي باتاداعى!

جوتاداعى مولامىز قاتار ەدٸ,

ٶلٸ-تٸرٸنٸڭ شىعادى-اۋ توپالاڭى.

قاپى سوعىپ تۋىسىن تالاي بەرسە,

قايىم كٷننٸڭ شىنىمەن تاقاعانى.

سىرتتان تالاي سۇقساڭ دا سۋىق-نايزا,

ۇمىتتىرىپ كەتۋشٸ ەد وتامالى.

قاپىسىز كەپ بۇل جولى, قامسىز ٶرتەد

وت تاسۋشى –

سايتاننىڭ ساپالاعى.

سان شاپاتتاپ بٷگٸندە, قول شاپاقتاپ,

شارتىلداپ تۇر شايتاننىڭ شاپالاعى.

شٶگەل ٶلسە, قالا ما بالاپان ساۋ?

بوسقان ەلگە بولا ما دالا قامساۋ?

ەر جورىقتا جٷرگەندە, ەل قورىقتا

حاراپ بوپتى كٷللٸ ەلات – قاراقان تاۋ*.

دەپ جاتقاندا, – جەلكەمدە جورتار جاۋ جوق,

ساپ تىيىلعان –

سازدى ازان, سالقار قاۋمەت.

تۇرسىن جەتكەن تۇلدانىپ,

بار ارمانى –

تٷركٸستاندى تىپ-تيپىل تالقانداۋ بوپ!

شالقار سەۋلەت شاتىناي پارشالانىپ,

ارسالانىپ ٶرتەنگەن دارقان-دەۋلەت.

«جاڭقاڭ – جاۋ!» – دەپ ورماندى ويرانداعان,

ويلانباعان بار-اۋ دەپ تارتار نەۋبەت.

جاقسىعۇلدىڭ جاساعىن مايدان قۇرعان

جايپاپ ٶتٸپ, سوتا* بوپ سايرامدى ۇرعان.

سٷرەن بولىپ سايرانداپ وتىراردا,

تٷرەن بولىپ ياسىنى ويران قىلعان!

____________________

قاراقان تاۋ* – وتان.

سوتا* – شوقپار تٷرٸ.

باسىپ كٸرٸپ ەزٸرەت دٷربەسٸنە,

اينالدىرعان قازاقتىڭ تٷرمەسٸنە.

«قورعاپ كٶرسٸن ەۋليەڭ!» – دەپ تٸستەنٸپ,

مٷريتتەردٸ باۋىزداعان ٸرگەسٸنە.

ناقىش جولىن تۇتىنعان كٶپ قاتاعان,

كٶك توپالاڭ سالىپ جٷر مٷلدە ٶشٸگە!

كٶپتەن كٷتكەن تويلارى بٷگٸن بولىپ,

جەتتٸ قولى ويداعى جٷلدەسٸنە!..

كٸمگە دە وڭاي تيمەسٸن بٸلەم بۇل سىن,

ٶڭگە قالاي سونى ەستٸپ ٸرەڭ كٸرسٸن!..

ياساۋيدٸ قۇشاقتاپ جانىن بەرگەن,

زٸكٸر ايتقان كٷيٸندە كٸلەڭ قىرشىن.

...سول قىرعىندى كٶرسەتەم جاماعاتقا,

قويناۋىنا تاريحتىڭ تٷگەل جٷرسٸن!..

ويرانىنا حالىقتىڭ شىداماعان –

سەزٸمٸنە تٶزٸمٸن شٸدەر قىلسىن!..

«ساداقا, – دەپ, – ەسٸمگە شاتقالداعى!» –

قۇرباشىنىڭ سول ەدٸ ماقتانعانى, –

زٸكٸر ايتا جٶنەلدٸ:

«يلل-اللا-لاپ!..» –

مٷريتتەردٸڭ ارىقتا اققان قانى.

ەڭگٸمە ەمەس –

كٷلكٸنٸڭ ساپ بولعانى,

مۇعجيزا دا كەرەمەت حاقتان-داعى.

سىيماي قويدى اقىلعا –

مٷريتتەردٸڭ

ەلٸ تٸرٸ ارىقتا جاتقان جانى...

تٷنگە سٸڭٸپ جوعالدى مٸرعازاپتار –

جارعاناتتاي قاپتاعان باقتارداعى.

ايىرماسى –

شىڭعىرعان داۋىسى بار,

بارادى اعىپ شىلقىلداپ شاتتان زەرٸ.

جىن قاقتىرىپ جٸبەردٸ جەندەتتەردٸ,

قاناقا بوپ اللانىڭ قاقان كەرٸ!

ساقتانعالى قوزعاسام وسى كەپتٸ,

سەنبەيسٸڭ سەن, باۋىرىم, جاتتان دا ەرٸ...

باققان مالى, ٶيتكەنٸ مەنٸكٸ ەمەس,

حالال ەمەس, ەرينە, تاتقان دەمٸ.

...ەستٸگەندە ەر ەسٸم وسى كەپتٸ,

بٸر ناجاعاي جٷرەگٸن وسىپ ٶتتٸ!

وسىپ ٶتتٸ دۋداما* ومىراۋىن:

«قانمەن عانا جۋام, – دەپ, – قاسٸرەتتٸ!»

قالقانىنا ۇرعىلاپ باسىن وتتى,

ٸرەپ جاتتى قانجارداي جاسى بەتتٸ.

جىلاۋ ەمەس بۇل جىلاۋ التايداعى,

قاندى جاسىن «كٷيٸكتٸڭ»* تاسىنا ەكتٸ!

____________________

دۋداما* – ەكٸ جٷزدٸ قانجار. 

كٷيٸك* – اسۋ. ەسٸم حاننىڭ وسى كٷيٸگٸنە بايلانىستى اتالعان.

قورعانسىز ەل, قامسىز جۇرت, ول – بالاداي,

پەرۋاناداي –

تالپىنعان شامعا قاراي.

حانعا قاراي:

«تٶكپەيٸك باۋىر قانىن», –

دەيتٸن پەندە بولمادى سوندا قالاي?..

كەشٸپ جٷرٸپ باۋىردىڭ كٷرەڭ قانىن

جانعا قالاي قارارسىڭ, مالعا قاراي?!

ارعا قالاي باتپايدى سٸلە-قارعىس? –

كٷرە جارعىش –

شىدارسىڭ زارعا قالاي?!

ەرگە قالاي قارايسىڭ تۇلىن تۇتقان?

قۇنىن جۇتقان قارايسىڭ جارعا قالاي?..

سٷرەن سوعىپ بوسىپ جٷر كٸلەڭ شونىق* –

وردالارىن ٶرت العان تارباعاداي*.

____________________

شونىق* – بەيشارا.

تارباعا* – سۋىر.

كٸلەڭ شونىق بوسىپ جٷر تىراعايلاپ,

كٶرسەتەر جان قالمادى, سٸرە, قايرات.

مٸنە, قايرات! –

ەسٸم مەن تەۋەكەلدٸڭ

بار ەۋلەتٸن باراتىر تٷگەل ايداپ.

تٸگەر ايبات بالانى باۋىزداي سالاد,

مۇنداي قىلعان جوق ەدٸ كٸلەڭ ويرات.

بازارى بار ەيەلدٸ تاپ سول جەردە,

اجارى بار قىزداردى جٷرە جايلاپ;

تەگٸن تٷسكەن ولجاعا تويار ەمەس,

جٷرگەن ازعىن ەرمەككە كٷرە بايلاپ...

شۇلعاۋ قىلىپ اياققا ٸزگٸلٸكتٸ,

باۋىزداپتى قاتارلاپ جٷز جٸگٸتتٸ...

تەلٸمٸنە تەكسٸزدٸڭ تٷسٸپ كەتتٸ

ەرٸنٸنە بال قۇيعان قىز قىلىقتى.

كٸلەڭ جەندەت –

تيمەگەن جٷگەن-قۇرىق,

تيدٸ شەتتەن قازاققا سٷرەندٸ ۇرىپ.

جولىنداعى –

دەرتەدەن بويى اساتىن

قازاقۇلىن تاستادى تٷگەل قىرىپ!

جان شوشيدى قاتاعان بىلىعىنان,

ەسٸ – قاران,

سەسٸ – ناس,

تٷرٸ – جىلان.

ات ٷستٸنەن كٶرسەتٸپ كٶرگەنسٸزٸن,

جاساپ كٶرەد بالاۋىز ۇرىعىنان.

ناسىن ەزٸپ كەلەدٸ بار بٸلەتٸن,

حابارى جوق –

قۇدايدىڭ قۇرىعىنان.

ٶزٸ بەڭگٸ زالىمنىڭ ۇعىمى – بەڭ,

باس المايدى قورقوردان ۇلىعى نەن.

مەن بۇلاردىڭ شوشىعام قىلىعىنان,

ادام دەگەن اتى بار تۇلىبىنان –

جاقسىمبيكە حانىمدى توقسانداعى

سٷيرەپ الىپ شىققاندا بۇرىمىنان!

ٶزٸ تٶردە بولعانمەن, كٶزٸ – كٶردە

كەيۋانانىڭ جاس اقتى جۇلىعىنان.

تەۋەكەل مەن ەسٸمنٸڭ ەز اناسى –

تٸرٸ-مۇرام جان ەدٸ,

دٸلٸ – قۇران. –

دوڭىزدارعا قور بولىپ ٶلەر شاقتا,

زارلاپ باراد –

سٶزٸنٸڭ شىعىنىنان:

«سۇلىبىنان اتانىڭ جارالماپ پا ەڭ,

تارالماپ پا ەڭ انانىڭ قۇلىبىنان?!» –

ونى ۇعاتىن ماڭايدا تٸرٸ جان جوق,

سٷلٸگٸ ناقىش سارتتەكٸ,

سٸدٸگٸ – قان!..

قىرعىنىنان استى بۇل اسپارانىڭ,

تارتىپ الدى ٸشٸنە تاس تا قانىن.

بٸر جاسادى – قۇلادىن, قارعا-قۇزعىن

ەتٸن عانا تاڭداپ جەپ جاس بالانىڭ.

بۇقارانىڭ ەسكەرٸن ول جولى دا

بٸلەسٸڭ بە قاتاعان باستاعانىن?

نەگە ۇمىتا بەرەسٸڭ, قاسقا قازاق,

«جانى ىلاستىڭ جٷرەگٸ تاس» بولارىن?!

باۋىرىڭا تارتاسىڭ قايتا نەگە

حاس دۇشپاندى –

بٸر ٸرەت شاشقان ارىن?!

ەندٸگٸسٸن...

قان ايتار جەرگە سٸڭگەن,

قان كٶكتەتكەن دالا ايتار كەڭ كٶسٸلگەن.

ٶڭگە ٸسٸن مەن ايتا المان اۋزىم بارىپ,

سۋىرا المان جٷرەكتەن شٶڭگەسٸن مەن.

مەڭگٸ ەسٸمنەن كەتپەيدٸ سول بٸر زاۋال,

شىعارماشى, سايرامسۋ, سەن دە ەسٸڭنەن!

قىرا بەرسٸن قاتاعان... قىلا بەرسٸن,

بٸز ەڭگٸمە قوزعايىق ەندٸ ەسٸمنەن.

«ماشات اسار اۋىلىم, شاقپاق قونىپ,

شاقپاق جەلٸ سوعادى توقپاق بولىپ.

قۇس اسپاعان اسۋدان مەن اسامىن,

قالقاتايدىڭ اۋىلىن تاپپاق بولىپ».

ارقاۋ بولعان جەر مىناۋ وسى ٶلەڭگە,

باسقا جەردەن تونى ٶزگە,

تٶسەگٸ ٶڭگە.

وسى جەرگە –

قايتقان قۇس قونىپ قالاد,

تاپ بولعانداي –

كٶرٸنبەس كەسە-كەرمە.

بٸراق ەسٸم توقتاماي استى اسۋدان,

سەل اعىزساڭ بٶگەلمەس نەشە جەرگە;

كٶسەگەڭدە –

بوراننان بٶگەت سوعىپ,

دۋال سالساڭ داۋىلدان كٶسە-دٶڭدە!

جٶڭكٸپ استى قالىڭ قول تٷلكٸباستان

قىرعاۋىل, قۋ نۋىندا شۇرقىراسقان.

شاڭىراق-كٷن تٶبەدە,

ۋىق-شىڭدار

تٷلكٸباستىڭ تٷندٸگٸن تٷرتٸپ اشقان.

كەلەدٸ ەسٸم كٶپ قولدان الشاعىراق,

حاراپ بولعان پەندەدەي بارشا مۇرات.

كٷرسٸنەدٸ شىڭدارعا قاراپ قويىپ:

«حالىق – ۋىق, – دەۋشٸ ەد دەپ, –

حان – شاڭىراق».

ۋىقتارىن ويلايدى ۋاتىلعان,

جاسىن جۇتىپ ٸشٸنە نارشا جىلاپ.

«نە بولدى ەكەن, – دەي بەرەد, –

مەنسٸز كٷنٸڭ,

بٶرٸ قۋعان بەيباق ەل, مالشا اڭىراپ?!»

ٸشتەن شىققان دۇشپاننىڭ ەكسٸمٸنەن,

كەلە جاتىر تابا الماي ٶكسٸگٸنە ەم.

ايدىنىندا تارانعان اققۋ-جۇرتى

سوققى جەپتٸ اياۋسىز – كٶكشٸلٸدەن!

سەرتتٸ بۇزعان,

انت تاتقان,

ار اتتاعان

كٸل شيبٶرٸ ماڭايىڭ جالاقتاعان.

تاماق حارام كەشەگٸ بٸرگە تاتقان,

نەڭ قالدى ەندٸ, قاتاعان, دەم اتپاعان?!

«جامان ايعىر شاباتىن جاتىنداسقا»,

تەك «جالماۋىز – جاقىنىن قاراقتاعان!»

كەلمەي قالعان «بۇل قالاي?» دەۋگە شاماڭ,

كٷن قورشادى جىلتى كەم, سەۋلە ساراڭ.

بٶرٸ جەگەن بٶكسەسٸن بەيباق ەلدٸڭ

قالسا بولدى, ەيتەۋٸر, كەۋدەسٸ امان.

كەلەسٸنە تٷسٸپتٸ كٷيكٸشٸ-كٶرت*,

شەر-دالاسىن جالماپتى جۇلقىسىپ ٶرت.

سوڭى بٸتپەي –

تاۋىپ جٷر ٸلكٸ ٸسٸ مەرت,

ساپارى – سەرت!

ٶمٸرٸ – ٶرت!!

ۇيقىسى – دەرت!!!

حانعا تانىس بۇل جەردٸڭ ەر تٶبەسٸ,

تالاي شىققان –

ٶسكەندە مەرتەبەسٸ.

ەل كەلەسٸ ٶتكەن جەر – ورداباسى,

ەر كەڭەسٸ ٶتكەن جەر – مەرتٶبەسٸ.

ەرٸ شەرۋ,

ەلٸ ەرۋ,

باسى اماندا

قۇت تۇر ەدٸ وسى قوس بوساعاڭدا.

ياساۋي ٸلٸمٸن نەگٸز قىلىپ,

باعىت الىپ, باپ الىپ «جاسادان»* دا,

مەكەن بولعان تۇراق ەد بۇل مەرتٶبە –

«ەسكٸ جولىن ەسٸمنٸڭ»* جاساعاندا...

شارلاپ كەلەد حان بەرٸن قييالىندا:

«ٶزگە تٷگٸل ٶزٸمە قييامىن با –

سانسىز باپتىڭ تۇراعى – قايران سايرام

سانسىز سارتتىڭ قالماق پا تۇياعىندا?!.»

____________________

كٷيكٸشٸ-كٶرت* – تەگٸ ناشار بٸر ٶركەش ەركەك تٷيە.

«جاسا»* – شىڭعىس حاننىڭ زاڭدار جيناعى.

«ەسٸم سالعان ەسكٸ جول»* – ەسٸم حاننىڭ زاڭدار جيناعى.

ۇزىن اققان سايرامسۋ, بالدىبەرەك,

قاسقاسۋ مەن «حان قىزى» قاندى قورەك.

سەندٸ جەلەك جامىلعان قارىنداسىن

قالعان جەر ول بەسٸككە مەڭگٸ بٶلەپ.

قاتاعاننان قۇنىڭ دا سۇرالماپ ەد,

قاراعىم-اي, قايتەيٸن, ەڭگٸمە كٶپ.

وسى جولى ەسەلەپ قايتارارمىن,

جٸبەرمەسپٸن, ينشاللا, بەڭگٸگە كەك!..

...جاندى جەبەپ ەلدەنە ايتاتىنداي

قولتىعىنان قايىڭدار تالدى دەمەپ.

...ايات وقىپ «سايرامدا – سانسىز باپقا»,

اتتان تٷسٸپ كٸدٸردٸ حان جٷرەلەپ...

«...ۋا, قازىعۇرت! –

«باسىندا كەمە قالعان,

ول ەۋليە بولماسا نەگە قالعان?!» –

بولىپ تۇر عوي بٸر شىعۋ ساعان ارمان,

ەتەك – تٸستەن بوساماي, جاعا – قولدان.

قۇرساۋىمدى قيراتا سىقىرلاتىپ,

توپان-تولقىن –

مەنٸ دە قاماعان قان...

تٸرشٸلٸكتٸ قايتادان جالعاۋ ٷشٸن

تاۋ ەدٸڭ عوي –

اللا ٶزٸ قالاپ العان!

كٷن شىعادى تٶبەڭنەن نۇر بۇرقىراپ,

جاڭا عانا شىققانداي تابادان نان.

ادامزاتتىڭ قايعىسىن تەڭدەپ الىپ

شٶگٸپ جاتقان اۋمايسىڭ قارا ناردان.

بۇلت كٶشكەندە باسىڭنان ساباپ ورمان,

قاعادى-اي بٸر قاناتىن شاعالام قان.

شۋداقاقپاي جٷرٸسكە تٷسٸپ الىپ,

اسىپ بارا جاتاسىڭ قابا جالدان.

سول بەتٸڭمەن قايرىلماي جەلٸپ كەتسەڭ,

باقىت قۇسى ۇشپاي ما بار ادامنان?!

جىرتقىشتىعىن تىيماي تۇر ادام ۇلى,

قازىعۇرتتىڭ باسىنان تاراعاننان...

قولدا مەنٸ, «عايىپ-ەرەن – قىرىق شٸلتەن»*,

باسقا مەندە جوق ەندٸ شارا قالعان!

قولدا مەنٸ, سانسىز باپ – جانى اعارعان,

قايتارا گٶر پەلەنٸ, بەلەگەردان*!

ىبىرايىم اتام-اي*, قورعا مەنٸ,

جارلى مەنەن جالقىعا پانا بولعان!

جالقىڭ ەدٸم – شاراسىز جاراق العان,

اداستىرا كٶرمە تەك سارا جولدان.

قانمەن جۋىپ سول قاندى تازارتپاسام,

جارادان تەن ارىلماس,

قارادان – قان.

بٷگٸن جاۋدى جويماسام تامىرىمەن,

ٶرتەنبەي مە كٷنٸ ەرتەڭ داراق-ورمان?!

قالا-قوردام قايعى العان –

كٷل بولماي ما,

تۇل قالماي ما –

اي قونعان الالى وردام?!

____________________

«عايىپ-ەرەن – قىرىق شٸلتەن»* – قازىعۇرت ەتەگٸندەگٸ ەۋليە. 

ىبىرايىم اتا* – ق.ا. ياساۋيدٸڭ ەكەسٸ, سايرامدا جەرلەنگەن.

بەلەگەردان* – بەلە قايتارۋشى, «جەتٸ ٶلٸككە جان بەرگەن» ەۋليە باحاۋباددين يسپيدجابي, IX-X ع.ع.-دا بۇقاردا سٷرٸپ, سايرامدا جەرلەنگەن.

...جٸزەك كەلدٸ. –

كٶرٸپتٸ كٷن بايىردا,

تۇتقيىلدان تاپ بەرۋ ىڭعايىندا –

شاتىرتٶبە باسىنا شاتىر تٸگٸپ

جاتىر تۇرسىن –

توعىس پەن مىڭبايىردا.

تۇرسىن شىعا كەلگەندەي ٶشٸ كەتكەن, 

حان ەمٸرٸن تۇجىردى كەسٸپ ٶكتەم:

– تۇتقيىلدان شاپقاندى كٶرسەتەيٸن,

تاڭ الدىندا تيەمٸز وسى بەتپەن! –

حاننىڭ كەنەت بويىنا ەندٸ شابىت,

جاۋ كٶرگەندە كەلەتٸن بەلگٸسٸ انىق. –

كەشكە شەيٸن ەرۋمٸز...

ىمىرت تٷسە

ات ەرنٸنە جىلجيمىز كەرگٸ* سالىپ.

تاراعانداي تامىرعا تاعىدان قان

شاپشاڭ ەدٸ ەر ەسٸم قابىلاننان. –

شولپان تۋا دۇشپانعا تيدٸ كەلٸپ,

سەمسەرگە – سەرت,

كەككە – دەرت جانىعان جان!..

«قاپىدا الماق» حان تۇرسىن شاپشىپ تۇردى,

شاپتان شايان جان قۇساپ شاعىپ العان! –

جۇتىپ بارا جاتقانداي جەردەن جىلىم,

اسپان استىن جان شوشىر سارىن العان.

تٶندٸ الاپات قۇلاقتى زەرٸ جارعان,

ٶرتەنگەندەي قورشاعان قالىڭ ورمان.

اتقىپ شىقتى حان تۇرسىن شاتىرىنان,

دەمەنٸ ٷزبەي سامساعان باتىرىنان.

ٸرەن-توزان دٷنيە – ييۋ-قييۋ,

الجاستىرىپ باراتىر اقىلىنان.

باپى-جىلان ەلٸنە تاپ بولعانداي,

جىلجىپ كەتتٸ جىلان-باق تاقىمىنان.

____________________

كەرگٸ* – ات پىسقىرماۋ, كٸسٸنەمەۋ ٷشٸن ەرٸنٸنە كەرگٸ سالادى.

ەسكە العانمەن پايدا جوق ەندٸ اللانى,

كٶلدەن قۇسى كٶشٸپتٸ,

تٶردەن – باعى.

ەم بولمادى تۇرسىننىڭ ەتكەن ٸسٸ,

تەڭٸر ٶزٸ اتقاننان كەم بولمادى!

اسپان استى الاپات بۇل كٶرمەگەن,

كٶكتەن عايسا,

شىققانداي جەردەن – مەدٸ...

قارا اسپاندى سۋ العان سٷرگٸن ەكەن,

قارا جەردٸ قۇم العان قىرعىن ەكەن.

...قىلدىكٶتەن قاتاعان –

ەرۋاقتاردىڭ

تاپ وسىلاي ۇرارىن بٸلدٸ مە ەكەن?!.

...بۇدان ارى ايتپايمىن ەجٸكتەپ مەن,

تٶگٸلگەن قان قالامعا ازىق دەپ پە ەڭ!..

بۇل قىرعىندى قازانعاپ بايبولۇلى*

باستان-اياق ەجٸكتەپ جازىپ كەتكەن...

____________________

قازانعاپ بايبولۇلى* (1891-1945) – حالىق اقىنى. «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم» داستانىن جازعان.

وقيعانىڭ وسى ەدٸ جۇلىن-تٸنٸ,

وسىمەن دە تىنباس-تى مۇنىڭ تٷبٸ...

قاشىپ كٸردٸ تاشكەنتكە تۇرسىنعا ەرٸپ

وپات بولعان ەسكەردٸڭ سٸلٸمتٸگٸ.

سەرت – سەسٸندە باياعى, كەك – كەسٸمدە,

سەرتتٸ بۇزساڭ, انت ۇرىپ كەتپەسٸن بە?! –

سٶكپەسٸن بە بٸر-بٸرلەپ قابىرعاڭدى,

بۋرا-قايعى ٷستٸڭە شٶكپەسٸن بە?! –

قاتاعاندى بادامدا حاراپ قىلعان,

ساناپ قىرعان كٷركٸرەپ جەتتٸ ەسٸم دە!

بٸر ۇرعاندا – تاشكەنتتٸڭ تاس قالاسىن

تالقان قىلدى –

شىعارىپ ماسقاراسىن!

دۇشپان العان تۇرسىن تۇر باسپاناسىن,

تىعاتىن جەر تابا الماي قاسقا باسىن.

قازاق دەگەن ٶرت شىعىپ جالماپ باراد,

قىرىق مىڭ ٷيلٸ قاتاعان استاناسىن.

تۇرسا قايدا سىيادى, جاتسا قايدا?! –

قاشىپ كٸردٸ ول اقىرى اق سارايعا.

سوڭعى كٷشٸن جينادى ول,

ەر ەسٸمدٸ

قارسى الماق بوپ تاعىندا – پاتشا-جايدا.

بوساتتىرىپ اناسىن, بەيشاراسىن,

كەك كەمٸرگەن كەلدٸ ەسٸم وي-ساناسىن:

– الباستىعا بارمان, – دەپ, – اياعىمنان! –

جٸبەردٸ ٸشكە مايمەنە, مايساراسىن.

كٸردٸ ەكەۋٸ سارايعا التىنداعان,

جانىڭنان – جىلت,

جاناردان جالت ۇرلاعان.

ساراي ٸشٸ – سارى التىن,

ٶرت سىقىلدى,

پەندە بار ما بۇل ٶرتكە شارپىلماعان?..

شارتىلداعان قالىڭ ٶرت كەلٸپ قالدى,

سوڭعى جاڭقا تۇرسىن حان ٶرت ۇرماعان.

شاراسى جوق ونىڭ دا,

سارقىلدى امال,

جالىن كٶمٸپ باراتىر جالقىنداعان.

قالپىندا امان,

تاقتا وتىر قالتىلداعان,

كٶمٸپ باراد الدىن – ٶرت, ارتىن – بوران.

– نەڭ قالدى ەندٸ, ەي, تۇرسىن, انت ۇرماعان! –

سٶيلەپ كەتتٸ مارعاسقا ساڭقىلداعان. –

ەي, قاتاعاننىڭ حان تۇرسىن,

كٸم ارامدى انت ۇرسىن!

جەتٸم ەلدٸ ەڭٸرەتٸپ,

جەر تەڭٸرٸسٸپ جاتىرسىڭ.

حان ەمەسسٸڭ – قاتىنسىڭ,

قازاق كەلدٸ – قاپىلسىڭ.

حان ەمەسسٸڭ – قاسقىرسىڭ,

قارا الباستى – باسقىرسىڭ.

التىن تاقتا جاتساڭ دا,

اجالىڭ جەتكەن پاقىرسىڭ.

كٶنبەسەڭ دە كٶنەرسٸڭ,

يمانىڭدى ايت, ٶلەرسٸڭ.

ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم

ەسٸگٸڭدە كەلٸپ تۇر:

شاشقالى تۇر قانىڭدى,

العالى تۇر جانىڭدى,

كەشٸكپەي سونى كٶرەرسٸڭ!..*

____________________

*بۇل جىر شەكەرٸم قاجىدان تولىقتىرىلدى. 

تولعاپ كەلٸپ مارعاسقا تٶركٸندەتٸپ, 

– العا تٷس! – دەپ بۇيىردى سەرپٸندەتٸپ.

ەڭكٸلدەتٸپ تۇرسىندى الىپ شىقتى,

ٶگٸزدەيٸن ٶكٸرتٸپ, ٶڭكٸلدەتٸپ.

حان ەسٸمگە –

تاستاي ساپ مارعاسقانى:

«باۋىرىم!» – دەپ وقتالعان جارماسقالى.

قييا تارتىپ,

سىر-ر ەتتٸ باۋىرىنىڭ

كٶز ٸلەسپەي سۋرىلعان الداسپانى!

جالت وينادى تاشكەنتتٸڭ اسپانىندا,

دىم تٷسٸنبەي قالدى جۇرت قاس-قاعىمدا.

ەر ەسٸمگە قولدارىن سوزا بەرە,

كەۋدە دە تۇر قوزعالماي,

باس تا ورىندا!

قازٸر-اۋ – سور, سەت كەلسە, ەزٸر-اۋ – باق,

باس بٶلٸندٸ سەلدەن سوڭ, تەجٸ دە اۋناپ.

تۇرسىن دا ٶتتٸ كٶز قۇرتىن تويدىرا الماي,

ٶزٸن جۇتتى – ٶز جۇرتىن ٶزٸ جاۋلاپ.

ساڭق ەتتٸ حان:

– ديدارلاس, قاتارلاسىم,

ماتالعاسىڭ مەنٸمەن ساپاردا سىن.

تاتارعا اسىم بٸرگە ەدٸ سەندەرمەنەن,

قاندىرامىن ال بٷگٸن زەھارعا شىن.

ال مىنانىڭ –

ساقتاسىن مەن بارعانشا,

يمامقۇلى زالىمعا اپار باسىن!

تاعدىر – عايىپ,

نەسٸپ – جەل,

ٶلٸم – عافىل,

تاۋسىلامىز بٸز دە ٶلٸپ تەگٸندە اقىر.

ماعان جازعان بولدى وسى حاق بۇيرىعى:

قاتاعاننىڭ تاعدىرى قولىمدا تۇر!

ٶلٸنٸڭ دە, تٸرٸنٸڭ جەر تۇراعى,

بەلدەۋدە-دٷر اجالدىڭ كەر پىراعى.

انتىن بۇزدى تۇرسىن حان! –

انت اتتى ونى! –

سەرتتٸ بۇزسام,

مەنٸ دە سەرت ۇرادى!

ايامايمىن بالا دەپ, بالدىرعان دەپ,

ول دا ەرتەڭ – جاۋ!

جاۋدى اياپ ساندى ۇرعان كٶپ.

سەمسەر ۇستاپ سەندەرگە سەرت بەرگەنمٸن:

«تۇرىپ سيەر قاتاعان قالدىرمان!» – دەپ...

...حان بۇرعان جوق ەشقاشان جٷزٸن كەرٸ,

قاراشى تۇر: «حان ٷشٸن جان قۇربان!» – دەپ.

...ال قىزدارىن...

قاق, اللا, قاتەرٸڭنەن! –

ٶرٸس تابار قۇس قوي ول جات ٶڭٸردەن.

قوڭىربيكە حانشانى تۇرسىنقىزى

سارى* العانىن وقىرسىز شەكەرٸمنەن...

تابىلادى قىزعا يە,

شارشاماڭىز,

زار ەڭٸرەپ كەتپەدٸ قانشاما قىز...

قىزدانبيكە, ايبيكە, نۇربيكەنٸ

ەنشٸلەدٸ ارعىندا شانشار ابىز...

...قازاق توسىن شايقاسقا قامداندى ۇلى,

قانعا سٷڭگٸپ اي, كٷننٸڭ تامعان نۇرى.

حاق – ەمٸرٸ,

تاعدىردىڭ جازۋى – سول:

ەكٸ بولىپ كٶرگەن جوق حان جارلىعى!..

8. ەر ەسٸمنٸڭ ەلەسٸ 

...قاتاعانعا تٶككەن سوڭ كەرٸن اتام,

حانسىز تۇردى ون بەس جىل الىپ وتان.

«ەسٸم قايدا كەتتٸ, – دەپ, – سول جىلداردا!» –

تاريحشى دا, اقىن دا – بەرٸ دە تاڭ.

تاريحشىنى تىڭدادىم, بەرەرٸ جوق,

شەجٸرەشٸنٸ تىڭدادىم, دەرەگٸ جوق.

دەرەگٸ دە, بەرەرٸ – ٶزدەرٸنە,

ەندٸ ماعان باسقانىڭ كەرەگٸ جوق...

...اياقتالا بەرگەندە وسى داستان

جالت قاراسام, كٸم-دٷر دەپ ەسٸك اشقان? –

ەسٸم اتام ەڭسەسٸ اسپان تٸرەپ

كٸرٸپ كەلدٸ cۇسى مەن cەسٸ باسقان.

____________________

سارى* – اباي, شەكەرٸمنٸڭ ارعى باباسى.

ٶڭ بە, تٷس پە? –

ول جاعىن ايتا دا المان,

ەيتەۋٸر, بٸر تٷن ەدٸ اي تارانعان.

بولعان جايت ەد –

مەنٸڭ جان-شىراعىمنىڭ

سٶنٸپ بارىپ...

سەتٸندە قايتا جانعان.

تٶرت عاسىردىڭ تٷنەگٸن تەسٸپ ٶتتٸم,

زۋ-زۋ ٶتٸپ تۇسىمنان ايپارا-ورمان.

ەر ەسٸمنٸڭ الدىندا تۇر ەكەنمٸن,

ەزٸرەت سۇلتان تٶبەمدە –

بايتاق وردام...

حان يەمنٸڭ ايتقانىن قايتالايىن,

تالاي سىردى ۇعىنار بايقاعان جان:

– شىعاي حاننىڭ ۇعىلى ەسٸممٸن مەن! –

تٸرٸ شىقتىم –

نە قىرعىن, نە سٷرگٸننەن.

جاۋ ٷستٸندە –

پەرٸ بوپ ەسٸردٸم مەن,

ەل ٷستٸندە –

جەلٸ بوپ كەسٸلدٸم مەن!

تٷركٸستاندى قازاققا استانا عىپ,

ايدى اسپانعا شىعاردىم مەشٸن جىل مەن!

باسىپ قالعان سىر بويىن قالىڭ سارتتان

توپىراعىمنىڭ تازارتتىم تٶسٸن مٷلدەم.

قوقان, تاشكەنت, بۇقار مەن نامانگاندا

ٶز ٷيٸمنٸڭ تٶرٸندەي شەشٸندٸم مەن.

جەلالاباد, ەندٸجان, سامارقاندى

ٶز اۋلامنىڭ باعىنداي كەشٸپ جٷرگەم.

التىن بەسٸك التايدان جاۋ قالماقتى

جەر تٷبٸنە بوستىرىپ كٶشٸردٸم مەن.

ٷندٸ مەنەن قىتايعا كەرۋەن تارتىپ,

كەڭگە ەلٸمنٸڭ شىعاردىم كٶشٸن بٸردەن.

قىرىم مەنەن ورىسقا سەرۋەن تارتىپ,

ۇلى وردانىڭ تانىتتىم سەسٸن مٷلدەم.

قاپىدا ۇرعان قايتالاپ قاتاعاندى

جەر ٷستٸنەن بٸرجولا ٶشٸردٸم مەن!..

...سو سٷرگٸننەن مەن نەگە تٸرٸ شىقتىم? –

كەتپەدٸم دەپ نازامىن نەسٸن مٷردەم?!

تىرناعى جوق اجالدىڭ توسىن بٷرگەن,

كەسٸلمەسە قايتەمٸن –

كەسٸلگٸر دەم?!

ەرلٸگٸمە بەگەنٸپ,

ماس بوپ كەپپٸن,

سوڭعى قىرعىن, ٸس بولدى –

ەسٸم كٸرگەن!

قورعايمىن دەپ شەت-شەگٸن ۇلىسىمنىڭ,

ون ٷشٸمدە قۇرسانىپ قىلىش ٸلدٸم.

ۇلى سٷرگٸن باسى ەكەن سول ساپارىم,

ەسٸگٸ ەكەن –

ەنەتٸن ۇلى سىننىڭ.

باۋداي تٷسٸپ سانسىز سارت, قالىڭ قالماق,

جالماۋىزى مەن بوپپىن بەرٸن جالماپ.

«مەن جۇتپاسام,

ەلٸمدٸ ولار جۇتاد», –

دەپ اقتالسام, –

بەرٸبٸر كٶڭٸل نانباد.

بولمادى, ەتتەڭ, «جەمشيتتٸڭ توستاعانى»*,

دٷنيەنٸڭ الاتىن ٶڭٸن بارلاپ.

قان كەشۋمەن ٶزٸمدٸ ەتتٸم مەزٸ,

قان-قان بولىپ شالىناد كٶك كٷمبەزٸ.

سەرتتٸڭ جولى –

قارا تاس-مەتٸم ەكەن,

سوقىر ەكەن, بٸلگەنٸم –

كەكتٸڭ كٶزٸ!

____________________

جەمشيتتٸڭ توستاعانى* – عالامنىڭ بار سىرىن كٶرسەتەتٸن اينا.

سول بەتپەنەن,

سول كٶزبەن,

سول كەكپەنەن

اينالىپپىن مەزەتتە جەندەتكە مەن.

قاتاعاندى قىناداي قىرىپ سالدىم,

قالمادى ەركەك ەڭكەيگەن, ەڭبەكتەگەن.

تاسقا شاپقىر, ادىرا قىلىشىممەن

حاراپ قىلدىم قاتاعان ۇلىسىن مەن.

سول بٸر قارا كٷنٸمە قارعىس ايتام,

قيمىلىممەن!

تٸلٸممەن!!

تىنىسىممەن!!!

ارىستانداي اقىردىم, الاسۇردىم,

سول-سول ەكەن,

باستالدى الاسٷرگٸن.

اق سەيٸتتٸڭ تۇتپاپپىن ەر كەڭەسٸن,

زار-كەلەسٸن ۇقپاپپىن جاناشىردىڭ.

زەر-كەرەسٸن جۇتامىن ٶكٸنٸشتٸڭ,

قاندى ەلەسٸن تىقپالاپ انا سۇم كٷن.

جاپىرىلا جولىمنان قاشقانعا جاۋ,

ٶزٸمدٸ-ٶزٸم تەڭەپپٸن اسقارعا اناۋ.

مىڭعا بالاپ جٷرٸپپٸن بٸر باسىمدى,

ماقتان سوققان – بەڭ ۇرعان ماستان دا ارى-اۋ!

مارديىپپىن ەلگە يە بولعانىما,

شىڭدارعا شام جاققانداي,

اسپانعا – الاۋ.

قايدا قۇنى قانداردىڭ قىرشىن تامعان?

قايدا سىرى جٷرەكتٸڭ كٷرسٸن تولعان? –

مىڭ سىر تولعان تٷندەردەن مۇڭ الماپپىن,

سىر الماپپىن نۇر كەرگەن تىلسىم تاڭنان...

ول دا قىردى, سودان سوڭ مەن قىرىپپىن,

سوندا ايىرمام قاي جەردە –

تۇرسىن حاننان?!

كەلەشەككە كٶنەمٸن – جاقسا قارا,

كٶرەشەككە سەنەمٸن – جاپسا جالا.

اداستىرىپ,

يتتەي قىپ تالاستىرىپ,

ايداپ كەپتٸ بۇل كٷنگە نەپسٸ ەممارا*

كٷش بارىندا تەنٸمدٸ كەرنەپ تۇرعان,

سۇس بارىندا جاۋىمدى جەر قاپتىرعان:

«جاۋدى جەڭگەن – جارتى دا,

ٶزٸن جەڭگەن –

بٷتٸن باتىر» دەگەنگە بەرمەپپٸن مەن.

«حال عىلىمىن»* ساناپپىن جەڭٸلدٸككە,

جاي نەرسەگە بالاپپىن ەرمەك قىلعان.

زٸكٸر نۇرىن قۇيماپپىن جٷرەگٸمە,

ەزٸرەت سۇلتان دٷربەسٸن تەربەپ تۇرعان.

تٸرٸگە جول كٶرسەتكەن پٸرٸمە قول

تاپسىرسام دا –

سىنباپتى سوم بوپ تۇلعام.

زٸكٸر, پٸكٸر, شٷكٸردەن الىستاتىپ,

شايتان –

مەنٸ اقىرى جەندەت قىلعان!..

____________________

نەپسٸ ەممارا* – حايۋاني نەپسٸ.

حال عىلىمى* – جٷرەك ٸلٸمٸ.

ەرتٸس, ەسٸل, ەدٸل مەن جايىعىنا

بارىپ ٶلگەن ەرلەردٸڭ جايى – مىنا:

اۋىت بولىپ تابىتى –

تٷركٸستانعا,

تابىت بولىپ جەتەدٸ قايىعى دا.

نەگە ەزٸرەت سۇلتانعا جەتٸپ ٶلەد,

مۇنىڭ شىنداپ باردىم با بايىبىنا?...

«اتتاتپان دەپ كەپٸردٸ تٷركٸستانعا!» –

جەتٸ مەرتە جانداسىپ جۇلقىسقاندا,

وردام تۇرعان شاھار دەپ شايقاستىم با,

بويالعاندا ەر پۇشپاق, قىرتىس قانعا?..

ول, سەبەبٸ, بۇل جەرگە قۇت قونعاسىن,

قۇت بار جەردە بٸلدٸ اتام جۇت بولماسىن.

تٷركٸستاننان ايرىلساق,

تٷك قالماسىن

تٷسٸندٸ ولار, قازاقتىڭ تٸپتٸ وڭباسىن.

تٸككەن باسىن بابامىز بۇل جەر ٷشٸن,

شىڭعىس قاعان سول ٷشٸن تٸكتٸ ورداسىن!

بابالاردىڭ سٶزٸنە يلاناسىڭ,

مەن دە سونداي بولسام دەپ قينالاسىڭ.

سىيماعاسىن سودان سوڭ ٶزٸڭە-ٶزٸڭ,

تاعى دا بٸر جورىققا جينالاسىڭ.

قۇت قورعاعان جٷرٸستە نەتيجە جوق,

قۇتتىڭ نۇرىن جٷرەككە قۇيماعاسىن.

جيماعاسىن تٸلەككە ٸزگٸلٸكتٸ,

بولادى ايان بٸر كٷنٸ شيراماسىڭ.

شيراماساڭ,

شايتانعا شىرمالاسىڭ,

جۇرت كٶزٸنشە ەشەيٸن قىرلاناسىڭ.

بار نۇرىڭدى ەزەزٸل ۇرلاعاسىن,

ۇرلاناسىڭ ٶزٸڭنەن,

تۇلداناسىڭ.

تۇلدانعانىڭ – بٸتكەنٸڭ,

تۇل بولاسىڭ! –

كٶپ ۇزاماي نەجٸسكە بىلعاناسىڭ.

قۇدايعا ەمەس,

مالعۇنعا قۇل بولاسىڭ,

ٷلەسٸنەن اللانىڭ قۇر قالاسىڭ!

تىرباناسىڭ ٶزٸڭشە تٸرلٸك قىلىپ,

ادام ەمەس, سەن, بٸراق –

قۇلعاناسىڭ!..

قايعىسىنان باقيدىڭ عافىل كٷندە

پايداسى جوق –

حانمىن دە, حاكٸممٸن دە.

تٸفە! تٸفە!

اۋلاق قىل ايتقان جەردەن! –

ۇشىرايسىڭ «ەسفەلە ساافيلينگە»*!

ساقتا, قۇداي! –

مەن ونداي زىمىستانعا

تٸلەمەيمٸن كٸرگەنٸن كەپٸردٸڭ دە!

ارتىق, بٸراق كەپٸردەن قاي قىلىعىم? –

بٸر ٸسٸم جوق ايتۋعا تاتىر مٷلدە!

تەك, ەيتەۋٸر, كٷنەسٸن مويىنداعان

تاق تٷبٸندە جانى بار جاتىر مٷردە.

تەۋبە قىلدىم!

ۋا, تەۋبە!!

تەۋبە قىلدىم!!!

«قايىق قيراپ تەۋبەسٸز اۋدارىلدىم»*.

مۇرسات بەرسەڭ,

قايتارام جەمٸستەرٸن

شايتان توناپ ەكەتكەن باۋ-باعىمنىڭ!

____________________

ەسفەلە ساافيلين* – توزاقتان دا تٶمەن, قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىراعان ەڭ تٶمەنگٸ دەرەجە.

«قايىق قيراپ تەۋبەسٸز اۋدارىلدىم»* – بۇل جول قۇل قوجا احمەت ياساۋي (ر.ع.)-دەن الىندى.

تىس تارىلدى!

تٷس قاشتى!!

ٸش قابىندى!!!

مىس شاعىلدى!

سۇس ساستى!!

ٸس قاعىندى!!!

مەنٸڭ جاۋدى جەڭگەنٸم كٸمگە دەرٸ,

قۋماي تۇرىپ جٷرەكتەن دۇشپانىمدى?!

تالاق قىلدىم جولىڭا, پاتشا-قۇداي,

مەندەي ناستىڭ تابىتى – مىس تاعىمدى!

بٸر بۇلبۇلىم وياندى جاندا سايراپ,

جٷرەكتەگٸ سول ەننٸڭ تاڭباسى ەيبات.

مىڭ جۇلدىزدى تٸرٸلتەم كەۋدەمدەگٸ,

ساحارداعى زٸكٸرمەن:

«اللا – ھاي-لاپ!..»

شام ماسايراپ ەر تٷنٸ جانۋ ٷشٸن,

اتۋ ٷشٸن ەر كٷنٸ تاڭ ماسايراپ,

مەن – بيلٸكتەن باس تارتتىم! –

شىقتىم كەشە

سالقام جەڭگٸر سۇلتاندى قالعا* سايلاپ.

قوس ارىسى قيراعان ارباڭ با ەدٸم,

قازٸر سەنٸ ەلٸم جوق قورعار مەنٸڭ.

وردام مەنٸڭ,

تۋعاندا سەرۋار سەت

جيىلادى تٶرٸڭە ساردار, بەگٸم.

جٷرەگٸمە بيلٸگٸم جەتكەن كٷنٸ

ورالارمىن ٶزٸڭە,

ارماندى ەلٸم. –

العان دەمٸم اللاسىن اڭساعاندا,

سايالى بەل سەن بوپ قال,

سامعار كٶگٸم.

يبداع ۋا حايات ۋا راببى اللاح*! –

قىلشى ەندٸ ٶلگەن جٷرەكتٸ نۇر اعار باق...

ەزٸرەت سۇلتان ٸشٸنە كەل, باۋىرىم,

ەرتەڭ مەنٸڭ قولىمنان شىرا جانباق.

قىرعىن تاپقان قاتاعان باۋىرىمنىڭ

ەر-بٸرٸنە وتىرام قۇران ارناپ.

مٸنەجاتىم,

بولاشاق – دٸل-ازاتىم

تاڭ بٸلٸنە وقىعان دۇعا بولماق!

شىقتىم اقىر شىندىقتىڭ سامالىنا,

مەن عاشىقپىن –

اللانىڭ جامالىنا!

نۇرمەن شايام جٷرەكتٸ,

قول جەتكەنشە

سيدراتٷل مٷنتەھا* داراعىنا.

پايعامباردىڭ جاسىنا جەتٸپ ٶلسەم,

جەرلەرسٸڭدەر پٸرٸمنٸڭ قادامىنا.

____________________

قالعا* – حاننىڭ تٸرٸ كەزٸندە ورىنىنا سايلاپ قوياتىن ادامى.

يبداع ۋا حايات ۋا رابب* – اللانىڭ جوقتان بار قىلۋشى, تٸرٸ, تەربيەشٸ دەگەن سيپاتتارى.

سيدراتۋل مٷنتاھا* – عارشىنىڭ داراعى.

كەشٸر, سىرتتان داتتاعان ٶشپەندٸنٸ,

ويانسىن دە,

جٷرەكتٸڭ ٶشكەن نۇرى.

مەن قازاقتى جاتارمىن جەلەپ-جەبەپ,

ەدٸل اللا كٷنەمدٸ كەشكەن كٷنٸ!..

...وسىنى ايتىپ ەر ەسٸم بولدى عايىپ,

سىرى كەلە جاتىر ەد ەندٸ بايىپ.

سەسٸ قالدى جٷرەكتە مٶرگە ىلايىق,

سۇسى قالدى كٶزٸمدە ەرگە ىلايىق.

ەسٸل ەرگە –

اللادان كەشۋ سۇراپ,

دۇعا قىلدىم مەن دە ەندٸ قولدى جايىپ:

– حان يەمنٸڭ, جان-اللا, بەر تٸلەگٸن,

بەرمەي قويساڭ, مەن دە وندا مەرتٸلەمٸن.

ەرتٸپ ەلٸن تٷسٸرسٸن «ەسكٸ جولعا»,

جاڭا جولدا تالپىنعان «ەركٸن» ەلٸن.

تٶككەن تەرٸم,

شەككەن شەر,

كەشكەن قانىم

ەلگە بەرگەن ەجەلدەن سەرتٸم ەدٸڭ.

وسى سەرتتٸڭ ٷستٸندە ٶلگەن ٷشٸن,

تۋرا باستار جەنناتقا جول تٸلەدٸم.

سەن تۇر ەدٸڭ, ەر ەسٸم, بٸر باسىندا,

بٸر باسىندا سول جولدىڭ مەن تۇر ەدٸم.

تٶركٸ كٶگٸن شاڭ, كٸردەن تازا ساقتاپ,

جۇقتىرماسام دەپ ەدٸم كٶركٸنە مٸن.

دٷنيەگە شاشسام دەپ جان جۇپارىن,

شىن يەمە جەتسەم دەپ, ەنتٸگەمٸن!

اقيقاتتىڭ اشايىق اق سارايىن,

تالقان قىلىپ جالعاننىڭ تور-تٷنەگٸن!

جەلپٸ جەلٸن, جاساعان, باقي-باقتىڭ,

سەرپٸل, دالام!

تۋلا, تاۋ!!

تولقى, كٶگٸم!!!

پٸر الدىنا جىعىلىپ مانار باسىڭ,

جالعانشىنىڭ تەرك ەتتٸڭ حارام-ناسىن.

تاق پەن زٸلدەن قۇتىلىپ,

داق پەن كٸردەن,

نۇرمەن شايىپ كەۋدەڭدٸ اعارعاسىڭ!

ٶتٸرٸك پەن جالعاننىڭ شابار باسىن

قاۋىرسىنعا اينالعاي اق الماسىڭ!

ساعان دا – شىن كەرەك-دٷر,

ماعان دا – شىن,

جانارداسىڭ, حان يەم, اعار جاسىم.

قاۋىرسىننىڭ ٷستٸندە سەرتتەسەيٸن,

ماعان دا – سىن –

انت پەن سەرت,

ساعان دا – سىن!

جانۇشىرعان جٷرەكتٸ جاۋدان قورعاپ,

كٷزەتەيٸن –

اللانىڭ اق ورداسىن!

تامىرداعى ايىرىپ ٶرتتٸ مۇزدان,

سۋىتايىق نۇر سەۋٸپ دەرتتٸ قىزعان.

دەرتتٸ قۇلدان –

بۇل سىردى جاسىرمايىق,

جاسىرمايىق –

شايتانمەن شەرتتٸ قىزدان:

انتتى بۇزعان ادامدى –

انت اتارىن,

قان تاتارىن قاشاندا –

سەرتتٸ بۇزعان!

حوش, حان يەم!

اللا الدان جارىلعاسىن! –

دەرەجەگە جەتكٸزگەي زارىڭ, جاسىڭ.

قاراقان تاۋ – كٷللٸ ەلات – بايتاق وتان

سەنٸڭ تۇتقان جولىڭدى قابىلداسىن!..

جٷرەك – ازات بولعان كٷن, ەلات – ازات,

بارلىق پەندە يەسٸن ساعىنعاسىن.

سول كٷن تۋسا,

بٸلەمٸن وتانىمنىڭ

بٸر تورعايى ٷسٸككە شالىنباسىن!..

...ۇعىندىرا باستاسام وسى جايدى,

تٷسٸنبەيدٸ جان دوسىم, قارىنداسىم.

تاستادى حان – تەج, تاعىن قۇداي ٷشٸن,

قيماسىڭ بار قاندايلىق سەنٸڭ, دوسىم?

حاققا قادام بٸر ٸرەت اتتاماعان

سەن, ەندەشە, شايتاننىڭ تاعىنداسىڭ.

«باۋىرلارىم سول تاقتى تاستاعاي!» – دەپ,

بۇرشاق سالىپ تٸلەيمٸن, اعىپ جاسىم!..

قان قۇيساق پا?

قۇلاققا زار قۇيساق پا?

نەر قۇيساق پا جٷرەككە,

بال قۇيساق پا? –

باس – كٶگەندە,

اسپان بار تاس تٶبەڭدە,

بۇزامىن دەپ اسپاندى قارعي شاپپا!

ەر تىنىسىڭ اللانىڭ ەسەبٸندە,

ٸس تە, سٶز دە, امال دا – بار قيساپتا!

مال جيساق پا ولجا ٷشٸن كەشكە دەيٸن,

تٷسكە دەيٸن اللا ٷشٸن جان قيساق پا? –

شىر اينالىپ كەلەسٸڭ شىن-قازىققا! –

حاققا بەرگەن انتىڭ بار –

ەل-ميساقتا!

شىڭىراۋدان نۇر تارتىپ قاۋعاڭدى ۇرساڭ,

باق بوپ قوناد باسىڭا اۋعان مىڭ سەن.

جاۋعان مىڭ سان بەلەگە تاپ بولاسىڭ,

عامال قىلماي,

دۇشپاندى ساۋ قالدىرساڭ.

تاق تا, باق تا, وتان دا – بەرٸ دە وپات,

اق ورداسىن اللانىڭ –

جاۋعا الدىرساڭ!

حان دا, قۇل دا عۇمىردى جىلاپ سٷرەد,

دەرەجەسٸن ەلٸنشە قىلاد سٸدەت*.

بارادى ٶتٸپ مىڭ جوعىن تٷگەندەمەي,

بەرٸلگەنٸ جالعاندا – بٸر-اق سٷرەك.

سۇراق تٸرەپ القىمنان شىڭعىرتقاندا,

كٸمگە ايتارىن بٸلمەيدٸ: «جۇباتشى!» – دەپ.

جۇباتاتىن ادامدى كٶرسەتەيٸن,

ەرەمٸسٸڭ سوڭىما, سۇراقشى كٶپ? –

ٷلگٸ قالعان ەسٸمدەي پٸرلٸ حاننان,

اق ورداسىن كٷزەتكەن –

شىراقشى بوپ!..

...حاننان دا ٷلگٸ المايسىڭ, پٸردەن دە ٷلگٸ,

جەگٸپ قويدىڭ شايتانعا تٷن مەن كٷندٸ.

مٷلدەم كٷلدٸ تٶبەڭە مٸنگەن دۇشپان,

مٷردەم قىلدى! –

سٷرٸن بوپ ٸرگەڭدٸ ٷردٸ.

جان بەرەتٸن مٷردەڭە سٶزدٸ ۇقپايسىڭ,

كٶرمەدٸڭ-اۋ سٶزٸمدٸ يت ٷرگەن عۇرلى.

نۇر مەن گٷلدٸ ٶشٸرٸپ جٷرەگٸڭنەن,

كەشٸپ بارا جاتىرسىڭ كٸر مەن كٷلدٸ.

____________________

سٸدەت* – مٸندەت.

كٸر مەن شاڭىن جالعاننىڭ ىلاقتىرىپ,

يلحامىنا اللانىڭ قۇلاق تٷرٸپ;

اق ورداسىن جاۋ العان باۋىرلارعا

دۇعا قىلىپ, كٶز جاسىن بۇلاپ تۇرىپ;

ەۋليەلەر شىعىپ جٷر قابٸرٸنەن,

ٸزگٸ ٷن شىققان كەۋدەنٸ تۇراق قىلىپ.

قۇزعىن شىققان كٶكٸرەك كٶپ بولعاسىن,

قابٸرلەرگە كەتەدٸ جىلاپ كٸرٸپ.

شىداي الماي,

تٷنەككە قايتا شىعىپ,

جٷرەكتەرٸن جاعادى شىراق قىلىپ.

سەن – كٶرمەيسٸڭ.

سەنبەيسٸڭ كٶرگەنٸڭمەن,

جٷرەك – سوقىر.

كٶزٸڭدە – سۇراق, كٷدٸك.

سۇراق, كٷدٸك كەمٸرگەن قۋىسىڭدا

شايتان وتىر –

سٶندٸرٸپ شىراقتى ٷرٸپ.

«ويانباساڭ, ۇرسىن – سەرت!

اتسىن – ارىڭ!» –

دەي المايمىن! –

باۋىرىم – شاق شىدارىم.

سەنٸ جاۋدىڭ قالدىرماي قاپاسىندا,

شاۋىق*-عالام ەلٸنە اپ شىعامىن.

ٶز كەۋدەڭدٸ كٷيتتەمەي,

جارىعىڭدى

باۋىرىڭنىڭ جولىنا جاقشى, جانىم.

سول جارىقتىڭ ٸزٸمەن جەتەكتەپ اپ

اداستىرماس كيەڭە تاپسىرامىن.

سول كيەنٸڭ قاسىندا نۇر بار, پٸر بار,

جەتٸپ ٶلگەن مەكەن بار – جاقسىلارىم.

سول جاقسىلار جانىنان قارسى الادى

سەنٸ, مەنٸ حان يەم – دات سۇرارىم!..

اداستىرماي اقىرى جەتكٸزەدٸ

قارسى الۋعا اللانىڭ پەك سىناعىن –

ٶرٸمدەگٸ مٶرلەگەن بابا-كٷمبەز

تٶرٸندەگٸ سٶنبەگەن اق شىراعىم!..

____________________

شاۋىق* – رۋحاني ساعىنىش.

زٸكٸر قىلىپ اللانىڭ تەتتٸ ەسٸمٸن,

حاقتىڭ تاعىن اقىرى تاپتى ەسٸمٸڭ.

سول شىراقتىڭ تٷبٸندە بٸز دە, ەندەشە,

پەك نەسٸبٸن تاتايىق, حاق كەسٸمٸن.

ارۋاناداي ىڭىرانعان انا-دالا

تەربەتەدٸ قۇتىپتىڭ* اق بەسٸگٸن.

بوزداپ قايتقان ٶرٸستەن ارۋانالار

ٷن سىيلايدى جٷرەككە. –

دەرۋ ول الار.

ەزٸرەت سۇلتان كٷمبەزٸ – شىنى-شىراق,

سابالاعان قاناتىن پەرۋانالار.

سوقىر بولما كٶرمەستەي سول عاجاپتى,

احمەت سەني* شىراعىن جولعا جاقتى.

جولدا جاتتى سان عاسىر توپىراق بوپ,

قازاق ونى قورعادى!

ول – قازاقتى!

بار ماقسۇتى بابانىڭ –

حاقتىڭ نۇرىن

مۇحاممەتكە اقىرعى* جالعاماق-تى...

____________________

قۇتىپ* – تەمٸرعازىق, ياكي ەۋليەلٸكتٸڭ ەڭ جوعارعى, جەتٸنشٸ ساتىسى – ق.ا. ياساۋي (ر.ع.)-دٸڭ دەرەجەسٸ.

احمەت سەني* – كٷللٸ يسلام ەلەمٸ ق.ا. ياساۋي (ر.ع.)-دٸ پايعامباردان (س.ع.س.) سوڭعى ەكٸنشٸ احمەت دەپ باعالاعان.

«اقىرعى مۇحاممەت»* – بۇل جەردە ەر مەدٸنٸڭ (ع.س.) ەسٸمٸ مەڭزەلدٸ.

بوساتا الماي قىر جاتىر تٶسٸن شاڭنان,

ول شاڭ ٸزٸ ەد ٸندەتتٸڭ كەسٸر شالعان.

جاھاندانعان جاھاننام اۋزىندا تۇر –

ەسكٸ جولعا تٷسكەندەر ەسٸم سالعان.

...سابالايدى قاناتىن بٸر اق سەۋلە,

قىردا جانعان كٶك كٷمبەز – جەسٸر شامنان.

اۋزىندا تۇر ٸزگٸلەر جاھاننامنىڭ,

بۋىندىرىپ دەمٸ دەرت قاھار-مالعۇن.

باھارلاردىڭ بارادى باعىن ٶرتەپ,

زەھار-شاڭى شايتاني شاھارلاردىڭ.

زەھارلاردىڭ قۇتىسىن قيراتايىق,

ساقتاۋ ٷشٸن شىراعىن تاتار بالدىڭ!

ٶزٸڭ جار بول, جان-اللا!

جۇپار-اللا! –

زٸكٸرٸم – سەن!

شٷكٸر بەر جۇتاعانعا!

مۇقاعانعا قايراق بەر ھەم قايرات بەر,

«ەسكٸ جولىن ەسٸمنٸڭ» تۇتا الارعا.

بۇتى ارامعا بىلعاتپا قۇرساعىمدى,

نۇر شاعىلدى –

كٸرپٸگٸم تۇتاناردا.

سول تۇتانعان جارىقتىڭ پەك سەۋلەسٸن

تاراتايىق عالامعا – مۇحارامعا.*

باي ما, بەك پە? –

قاراما قاس-قاباققا,

قارت قوناققا حابار بەر, جاس تالاپقا.

ناس تاباققا كٶز ساتىپ جولدان قالىپ,

الاڭ بولىپ جٷرمەسٸن باسقا باققا!

اق شىراقتىڭ تٷبٸندە ەر مەدٸ تۇر –

ماعداۋييات مايدانىن باستاماققا!!!

ول باستالسا,

تٸرٸلٸپ ٶلٸك-عالام,

كٶرٸك تابام –

عاجابىن ەل ۇقپاعان.

شاشىراعان جولىنان گاۋھارلاردى

ەشەكەيلەپ اسپانعا تەرٸپ, تاعام.

...بەرٸپ ماعان جاتقاندا قازىناسىن,

پەرٸشتەسٸن عارشىنىڭ كٶرٸپ قالام.

بٷتٸندەلٸپ ەينەگٸ سىنىق عالام,

كٷن تۋادى تاجالدى قۇرىقتاعان.

ەر مەدٸنٸڭ شىعادى جٷسٸپتەرٸ

قۇدىقتاردان بوسانىپ قۇلىپتاعان.

كۋە بولار ما ەكەنمٸن, شٸركٸن, مەن دە?! –

شاشادى اسپان شاشۋ عىپ بۇلتىن جەلگە.

بارلىق پۇتتار قيرايدى تاس-تالقان بوپ,

جٷرەك بٸتكەن تاۋلارداي سٸلكٸنگەندە*!

___________________

مۇحارام* – فەني-جالعان, بۇل جەردە بٷكٸل, كٷللٸ عالامعا دەگەن ماعىنادا.

*جوعارىداعى ٷش شۋماقتا مۇحاممەد يقبال لاھۋري (ر.ع.)-دٸڭ سىر-سٶزدەرٸندەگٸ ماعداۋييات جايلى يشارالار پايدالانىلدى.

كٷن جۇتقىزىپ كەۋسارىن, اي تاتىرىپ,

ادام بٸتكەن انادان قايتا تۋىپ;

ايتا تۋىپ «جان-دٸلدە حاي زٸكٸرٸن»,

شەرباتىمەن شاۋىقتىڭ شايقاتىلىپ;

شىن عىلىمعا ادامزات جولىعادى,

تولىعادى مازمۇنعا ساي تاقىرىپ.

كەنەت كەڭٸپ قازاقتىڭ تار تۇراعى,

شارق ۇرادى جٷرەگٸ, تالپىنادى!

ەلدەن بۇرىن اقيقات تاڭىن تانىپ,

شاپاعىنا بٸرٸنشٸ شارپىلادى.

القىنادى,

اھ ۇرىپ مالتىعادى,

ادامزاتقا جەتەكتەپ بال-تۇمانى.

قانشا عاسىر قان كەشكەن بەيباق قازاق,

نۇر كەشەدٸ سول كٷنٸ شالقىپ ەلٸ!

سارقىلادى سارقىتى سايقالدىقتىڭ,

تەكسٸزدٸكتٸڭ تەڭٸزٸ تارتىلادى.

ادامزاتتى شىرماعان زىمىيان-تور

توز-توز بولىپ قۇرىيدى تامتىعى ەلٸ!

ەر ەسٸمدەر الىسىپ جەڭە الماعان

ساپ بولادى كەۋٸردٸڭ تانتىعانى!

شاڭ-تۇمانى جوعالىپ دىيۋلاردىڭ,

تابادى يمان تاعدىرىم تالقىداعى.

جٷرەكتەردٸڭ جانعاندا بار شىراعى,

جۇمىرتقاداي دٷنيە ارشىلادى.

كٷللٸ عالام كٷيرەمەي تٷسەدٸ امان

كٸرپٸگٸمنەن قۇلاعان تامشىداعى.

«ايت مەيرامىن تويلايدى سول اق تاڭدا

جاماعاتى جابباردىڭ عارشىداعى»*!

ەكٸ عالام قوسىلىپ ماجىرا بوپ,

ادىرا عاپ كەپٸردٸڭ كەر-سىناعى;

شارشىعا ەلٸ تولادى كەمەل دٷنيە,

ھٷر, عىلماندار نۇر-شىققا مالشىنادى.

ساپارىنا ەر مەدٸ اتتانعاندا,

رەۋشەن بوپ داريدى اق تاڭ قانعا!

اق باتاسىن بەرەدٸ ەزٸرەت سۇلتان

توپىراق بوپ سان عاسىر جاتقان جولدا.

بار ەۋليە-ەمبيە قولىن جايىپ,

«باۋىرلارىن راسۋلدٸڭ»* باپتار جولعا.

پانا بولىپ عاففار* ۋا ساتتار* جانعا,

حەل بەرەدٸ حاق جولدى تاپقاندارعا.

ساقتاردا اللا ساياسىن سايلاماي ما,

قازينەسٸن قۇدايدىڭ اقتارعانعا?!

ايتقان قارعىس, اتقان وق دارىمايدى

نۇر-شارابان تاھۋرا* تاتقاندارعا.

وت بار قاندا – ٶرتەيتٸن جەھٸلدٸكتٸ,

كەپٸرلٸكتٸ كٷيرەتەر – وق بار قولدا!

قارۋلارى تاجالدىڭ قۋراي قۇساپ

قۋراپ, شٸرٸپ قالادى وقپانداردا!..

جاس پارلاردا جاناردان,

تاۋ-تاس بالقىپ,

قۇرعاپ قالعان جان بٸتەد اقپارلارعا.

مۇحيت بٸتكەن اھ ۇراد ماداق ايتىپ,

تولقىندارىن ساپىراد شاتتانعاندا!

____________________

*بۇل ەكٸ جول م.ي. لاھۋريدەن الىندى.

«راسۋلدٸڭ باۋىرلارى»* – بۇل جەردە: «...ەي, مەنٸڭ اقىردىڭ الدىندا كەلەتٸن باۋىرلارىم!..» – دەلٸنەتٸن پايعامبارىمنىڭ (س.ع.س.) حاديسٸ نەگٸزگە الىنىپ وتىر.

عاففار*– اللانىڭ كەشٸرۋشٸ سيپاتى. 

ساتتار* – جاسىرۋشى, ياكي پەردە تۇتۋشى دەگەن سيپاتى.

شارابان تاھۋرا* – پەيٸش سۋسىنى.

سەنبەيمٸسٸڭ, دٸل-تەيٸ قاتتى وقىرمان? –

بوسامادى-اۋ جٷرەگٸڭ تات, قوقىمنان.

حاققا قۇربان بوزداقتار اتتاناردا,

تىم قۇرىسا, بولسايشى اتقا تۇرمان!

ساف-ماقۇلدان شاپاعات كٷتپەسەڭٸز,

قانداي قايىر – بايانسىز, جوققا قۇلدان?!

بوققا تۇلعاڭ قاپشىق بوپ ٶتەمٸسٸڭ,

كەتەمٸسٸڭ ٷلگٸ الماي كٶپ عافىلدان?..

جات-جاقىننان پايدا جوق.

زەر-ۋىنان,

قارۋىنان پانا جوق وت قاقىرعان.

كەك شاقىرعان حايلا جوق دۇشپاندىقتان,

قاھارى ۇرسا اللانىڭ كٶك ساپىرعان!..

«راسۋلدٸڭ ٷن شىعىپ قابٸرٸنەن»,

عايسا تٷسەد –

تٶرتٸنشٸ قاتتا وتىرعان!..

«ەرتەگٸ ايتپا!..» – دەپ ماعان تۇتپا كٸنە,

پۇتتارىڭا سىيىنىپ تاققا قۇربان.

قۇي, نانباسسىڭ سٶزٸمە, قۇي, نانارسىڭ,

قينالارسىڭ حاباردان زەتتە قىلعان.

جينالارسىڭ ساپارعا سەن دە, بەلكٸم,

يلانارسىڭ, ٸس الىپ سەتتە اقىلدان?..

سٶزٸمە سەن, سودان سوڭ كٶزٸڭە سەن,

سامساپ شىققان كٸم, اناۋ – اق شاتىردان?..

ەر ەسٸم بار ٸشٸندە... ەلەسٸم بار,

ساردار-ماقسىم ٷنٸ بار كٶككە اتىلعان!

قۇس جولىمەن اتتانباق ساپارىنا,

ەر مەدٸنٸڭ ساربازى ول – ساپتا تۇرعان!..

بار جٷرەكتٸ باسقان سوڭ قارا داق, تات,

ادامزاتقا – نەبەدات, جەمەدات* جات.

پەك عالامدى باستى انىق بەلە قاپتاپ,

دٷلەيلٸكتٸ جەڭبەسسٸڭ بالاعاتتاپ.

ون سەگٸز مىڭ عالامدى تۇنشىقتىرىپ,

قۇردىمىنا تارتۋدا قارا باتپاق!

قارا باتپاق قۇردىمدى تٷرشٸكتٸرٸپ,

تاڭ كەلەدٸ, جاماعات, جامالى ەپپاق!

جامالى ەپپاق سول تاڭدى قارسى الادى,

ساعىم كٷپتەپ سوقپاعىن, سامال اپتاپ.

نۇرلى سوقپاق مەككە مەن مەديناعا

جەتكەن شاقتا, ورنايدى قاعانات-تاق!

قاعانات, تاق قاسىندا تۇرعان ۇلىق

ادامزاتقا سىيلايدى ساعادات*-باق!

ارى اتتاناد ەر مەدٸ قاعاناتتى

حازٸرەتٸ عايساعا اماناتتاپ!

____________________

نەبەدات, جەمەدات* – ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ ٶلٸ-تٸرٸ بٶلشەكتەرٸ.

ساعادات* – باقىت.

نەشە ىقىلىم زاماندا جاي تاپپاعان

بايىز تاباد جٷرەك پەن بايتاق عالام.

بٸر-بٸرٸنە يت قىلىپ ادام ۇلىن

ٸبٸلٸستٸڭ ٷنٸ ٶشەد ايتاقتاعان!

بۇل بٸر سىر ەد –

ايتاتىن يلانعانعا,

كٶكٸرەككە قازىنا قۇيعان جانعا.

مۇنداي شىندىق ٶتپەيدٸ ەشقاشاندا

مىيلاۋ مٷفتي, يمانسىز يمامدارعا!

اققۋ ەنٸن قاي كەزدە ۇعىپ ەدٸ,

قۇرساعىنا قي-بوعىن جيعان قارعا?!

قۇزعىنداردى قالدىرىپ كٷرەسٸنگە,

جٷرەسٸڭ بە, باۋىرىم? –

جينال جولعا!

ٷلەسٸڭدە –

اللانىڭ قازىناسى,

جٷرەگٸڭدە مٶرلەۋلٸ يمان باردا!

قارايلاما جۇتقا قۇل – ٷي-جان, مالعا,

الاڭداما – پۇتقا قۇل تيراندارعا. 

قيعاندا اللا –

بٸر ساعان بار بايلىعىن,

قايتا تٷسپەس قولىڭا سىيدان قالما!

...ارعى جاعىن ايتپايمىن...

ايتا دا المان...

سوڭعى ٷمٸتٸ ەد ادامنىڭ قايتا جانعان.

بايتاق وردام الدىندا – شىنىم وسى,

سىرىم – وسى! –

پەك تٷندە اي تارانعان!

...اق ساعىمدا مالتىعان ساربازداردىڭ

ساپتارىندا تۇرعان جان جاي تابا العان...

...ەر ەسٸمنٸڭ قولىندا جانعان شىراق

الدان شىعاد –

اي نۇرىن شايقاپ ەرمەن.

...ويان, ٶلٸك-ۇيقىڭنان! –

تۇر قاتارعا! –

قالىپ قويما ساپاردان! –

بايقا, قارعام!..

حيجراشا 1428 (29), ميلەدي 2008 – دوڭىز تىپىرلاپ, تىشقان تىقىرلاپ جاتقان تۇستا, قاڭتاردىڭ 23-31 جۇلدىزىنىڭ اراسىندا حاتقا تٷستٸ.

شىنجىر قىستاعى.

ايت-مان – سۆەتقالي نۇرجان