XVIII-XIX ǵasyrdaǵy kóne qorymdardaǵy arab jazýly epigrafikalyq eskertkishterdi zerttep jatqan Aqjaiyq aýdanyndaǵy «Óz ólkeńdi ózgeden buryn tany!» ǵylymi-ólketaný ekspeditsiiasy Súgir jyraýdyń qulpytasyn tapty. Bul týraly QazAqparat jazdy.
Ekspeditsiia jetekshisi, ólketanýshy, Almaly aýyldyq okrýginiń Atameken aýylynda turatyn ustaz Jánibek Ábilpeiisovtiń aitýynsha, byltyr bastaǵan jumystardy aiaǵyna deiin jetkizý, iaǵni kóne qulpytastardyń ornyn anyqtap, kartaǵa túsirý, sýrettep jazyp, fotosýretke basý jóninde az ýaqytta aýqymdy ister atqaryldy. XIX ǵasyrdaǵy qyrdaǵy qazaq aýyldarynyń otyrǵan oryndary kartaǵa túsirildi. Biyl tóte jazýdy oqýǵa tóselgen mamandar, oraldyq Qazybek Quttymuratuly men jańaqalalyq Muratbek Jahatov jáne Jańaqala mýzeiiniń direktory Amanjol Sálimov iske aralasty.
Ekspeditsiia Baishórek kútirindegi Súgir jyraý qorymyna bir kúnin arnady. Ol 1868 jylǵy patsha reformasyna qarsy Kishi júz qazaqtary uiymdastyrǵan «El aýa» kóterilisine qatysqan. Baishórek jerinde ata-babasynyń qonysynda qalǵan sharýa Esqali Shymyrov tórt túlik mal kóbeitip, tirligin dóńgeletip otyr. Qojalyǵynyń aty - "Shymyr meshiti". Esqali - ataqty Súgir jyraý Myrzalyulynyń shóberesi, Shymyr ishannyń nemeresi. Shymyr osy jerden eki meshit saldyrǵan úlken ǵulama, ishan bolǵan. Qajylyqqa bes márte barypty. Osy joly Muratbek Jahatov pen Qazybek Quttymuratuly Súgir jyraýdyń joǵalǵan delinip júrgen qulpytasyn taýyp, mátinin oqydy. Osylaisha, tarihtaǵy aqtańdaqtyń biri ketip, Súgir jyraýdyń týǵan, ólgen jyldary máshhúr boldy.
Sonymen qatar Baibaraq batyr kesenesi mańyndaǵy kóne qorymdaǵy qulpytastar nómirlendi.
Kenjeǵara qorymyndaǵy Satai batyr Kenjeǵaraulynyń (1781-1865) qulpytasyna biyl da erekshe nazar aýdaryldy. Al Sartai bi Satypaldyulynyń (1797-1868) qulpytasy byltyrǵy ekspeditsiia nátijesinde tabylǵan-dy. Qorym mańaiy men XIX ǵasyrdaǵy Sonaly bolysynyń bileýshisi Muhamedjan Sarǵojin men onyń aǵaiyndary otyrǵan aýyl orny kartaǵa túsirildi. M.Sarǵojin kezinde Sonaly bolysyn basqarǵan. Senattyń jarlyǵymen dvoriandyq dárejemen tepe-teń keletin «Rossiia imperiiasynyń mirasqor qurmetti azamaty» degen titýly bolǵan. Ol Sonaly bolysynda aýyl balalaryna dep 50 oryndyq bir klastyq orys-qyrǵyz ýchilishesin ashqyzǵan. Onyń jartysyna óz qarajatymen, 25 balaǵa bolys qazynasyna internat ashyp, qamqorlyq jasaǵan, sondai-aq Oraldaǵy realdyq ýchilishede oqyp júrgen qazaq jastary úshin stipendiia berip otyrǵan. Muraǵattyq derekte 1904 jyly qazaq balalaryn oqytýǵa berkitilgen jaýapty ziialylar qatarynda Orynborda Meiirman Bisenuly, Jympityda Ábdýǵali Qumaiuly, Kalmykovta Ibragim Shynaruly, Qarashyǵanaqta Úmbetqali Dúisenbiuly, Ilbishinde Qurmanǵali Súiirbaiuly, Sonalyda Muhamedjan Saryqojauly, Óleńtide Muzafar Omaruly bolyp, balalardy qazaq tili, orys tili jáne matematikadan oqytty dep kórsetilgen.
Baiǵutty-Sholaqqamys qonysyndaǵy qorymnyń byltyr nómirlenip, kartaǵa túskeni isti jeńildete tústi. Qulpytastar karta boiynsha ońai tabyldy, kóbiniń mátini oqylyp, qaǵaz betine tústi. Sholaqqamys kóldiginiń qyr betindegi kóne qystaý oryndary baiqastaldy. 12 qystaý orny kartaǵa túsirildi. A.Sálimov osy jerden patsha emblemasy men jazýy tańbalanǵan átir qutysy men tasqairaq jáne temir úzeńginiń qaldyǵyn taýyp, Atameken aýylyndaǵy «Jeruiyq» murajaiyna tartý etti.
Baishórek eldi mekeninen úsh shaqyrym qashyqtyqta batys bette Qýqulaq dep atalatyn eski qorym bar eken. Josparda bolmasa da, ekspeditsiia Esqali Shymyrovtyń jol bastaýymen sol qorymǵa kelip, zertteý júrgizdi. 9 qulpytas nómirlenip, fotosýretke túsirildi.
Bazarsholan aýylyndaǵy qorymdaǵy 31 kóne qulpytas, Eski Esim aýyly mańyndaǵy Esim han jerlengen ziratta 46 kóne qulpytas anyqtaldy.
Sóitip, bes kún joryqta Kenjeǵara, Baishórek, Baibaraq, Qýqulaq, Bazarsholandaǵy 5 qorym túgel oqylyp, nómirlenip, kartaǵa túsirildi, Esim han qorymynda bul jumystar ázirge jartylai oryndaldy.
