XVIII-XIX عاسىرداعى كٶنە قورىمدارداعى اراب جازۋلى ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەپ جاتقان اقجايىق اۋدانىنداعى «ٶز ٶلكەڭدٸ ٶزگەدەن بۇرىن تانى!» عىلىمي-ٶلكەتانۋ ەكسپەديتسيياسى سٷگٸر جىراۋدىڭ قۇلپىتاسىن تاپتى. بۇل تۋرالى قازاقپارات جازدى.
ەكسپەديتسييا جەتەكشٸسٸ, ٶلكەتانۋشى, المالى اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ اتامەكەن اۋىلىندا تۇراتىن ۇستاز جەنٸبەك ەبٸلپەيٸسوۆتٸڭ ايتۋىنشا, بىلتىر باستاعان جۇمىستاردى اياعىنا دەيٸن جەتكٸزۋ, ياعني كٶنە قۇلپىتاستاردىڭ ورنىن انىقتاپ, كارتاعا تٷسٸرۋ, سۋرەتتەپ جازىپ, فوتوسۋرەتكە باسۋ جٶنٸندە از ۋاقىتتا اۋقىمدى ٸستەر اتقارىلدى. XIX عاسىرداعى قىرداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ وتىرعان ورىندارى كارتاعا تٷسٸرٸلدٸ. بيىل تٶتە جازۋدى وقۋعا تٶسەلگەن ماماندار, ورالدىق قازىبەك قۇتتىمۇراتۇلى مەن جاڭاقالالىق مۇراتبەك جاحاتوۆ جەنە جاڭاقالا مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى امانجول سەلٸموۆ ٸسكە ارالاستى.
ەكسپەديتسييا بايشٶرەك كٷتٸرٸندەگٸ سٷگٸر جىراۋ قورىمىنا بٸر كٷنٸن ارنادى. ول 1868 جىلعى پاتشا رەفورماسىنا قارسى كٸشٸ جٷز قازاقتارى ۇيىمداستىرعان «ەل اۋا» كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقان. بايشٶرەك جەرٸندە اتا-باباسىنىڭ قونىسىندا قالعان شارۋا ەسقالي شىمىروۆ تٶرت تٷلٸك مال كٶبەيتٸپ, تٸرلٸگٸن دٶڭگەلەتٸپ وتىر. قوجالىعىنىڭ اتى - "شىمىر مەشٸتٸ". ەسقالي - اتاقتى سٷگٸر جىراۋ مىرزالىۇلىنىڭ شٶبەرەسٸ, شىمىر يشاننىڭ نەمەرەسٸ. شىمىر وسى جەردەن ەكٸ مەشٸت سالدىرعان ٷلكەن عۇلاما, يشان بولعان. قاجىلىققا بەس مەرتە بارىپتى. وسى جولى مۇراتبەك جاحاتوۆ پەن قازىبەك قۇتتىمۇراتۇلى سٷگٸر جىراۋدىڭ جوعالعان دەلٸنٸپ جٷرگەن قۇلپىتاسىن تاۋىپ, مەتٸنٸن وقىدى. وسىلايشا, تاريحتاعى اقتاڭداقتىڭ بٸرٸ كەتٸپ, سٷگٸر جىراۋدىڭ تۋعان, ٶلگەن جىلدارى مەشھٷر بولدى.
سونىمەن قاتار بايباراق باتىر كەسەنەسٸ ماڭىنداعى كٶنە قورىمداعى قۇلپىتاستار نٶمٸرلەندٸ.
كەنجەعارا قورىمىنداعى ساتاي باتىر كەنجەعاراۇلىنىڭ (1781-1865) قۇلپىتاسىنا بيىل دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ال سارتاي بي ساتىپالدىۇلىنىڭ (1797-1868) قۇلپىتاسى بىلتىرعى ەكسپەديتسييا نەتيجەسٸندە تابىلعان-دى. قورىم ماڭايى مەن XIX عاسىرداعى سونالى بولىسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ مۇحامەدجان سارعوجين مەن ونىڭ اعايىندارى وتىرعان اۋىل ورنى كارتاعا تٷسٸرٸلدٸ. م.سارعوجين كەزٸندە سونالى بولىسىن باسقارعان. سەناتتىڭ جارلىعىمەن دۆورياندىق دەرەجەمەن تەپە-تەڭ كەلەتٸن «روسسييا يمپەريياسىنىڭ ميراسقور قۇرمەتتٸ ازاماتى» دەگەن تيتۋلى بولعان. ول سونالى بولىسىندا اۋىل بالالارىنا دەپ 50 ورىندىق بٸر كلاستىق ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسٸن اشقىزعان. ونىڭ جارتىسىنا ٶز قاراجاتىمەن, 25 بالاعا بولىس قازىناسىنا ينتەرنات اشىپ, قامقورلىق جاساعان, سونداي-اق ورالداعى رەالدىق ۋچيليششەدە وقىپ جٷرگەن قازاق جاستارى ٷشٸن ستيپەندييا بەرٸپ وتىرعان. مۇراعاتتىق دەرەكتە 1904 جىلى قازاق بالالارىن وقىتۋعا بەركٸتٸلگەن جاۋاپتى زييالىلار قاتارىندا ورىنبوردا مەيٸرمان بيسەنۇلى, جىمپيتىدا ەبدۋعالي قۇمايۇلى, كالمىكوۆتا يبراگيم شىنارۇلى, قاراشىعاناقتا ٷمبەتقالي دٷيسەنبٸۇلى, ٸلبٸشٸندە قۇرمانعالي سٷيٸربايۇلى, سونالىدا مۇحامەدجان سارىقوجاۇلى, ٶلەڭتٸدە مۇزافار ومارۇلى بولىپ, بالالاردى قازاق تٸلٸ, ورىس تٸلٸ جەنە ماتەماتيكادان وقىتتى دەپ كٶرسەتٸلگەن.
بايعۇتتى-شولاققامىس قونىسىنداعى قورىمنىڭ بىلتىر نٶمٸرلەنٸپ, كارتاعا تٷسكەنٸ ٸستٸ جەڭٸلدەتە تٷستٸ. قۇلپىتاستار كارتا بويىنشا وڭاي تابىلدى, كٶبٸنٸڭ مەتٸنٸ وقىلىپ, قاعاز بەتٸنە تٷستٸ. شولاققامىس كٶلدٸگٸنٸڭ قىر بەتٸندەگٸ كٶنە قىستاۋ ورىندارى بايقاستالدى. 12 قىستاۋ ورنى كارتاعا تٷسٸرٸلدٸ. ا.سەلٸموۆ وسى جەردەن پاتشا ەمبلەماسى مەن جازۋى تاڭبالانعان ەتٸر قۇتىسى مەن تاسقايراق جەنە تەمٸر ٷزەڭگٸنٸڭ قالدىعىن تاۋىپ, اتامەكەن اۋىلىنداعى «جەرۇيىق» مۇراجايىنا تارتۋ ەتتٸ.
بايشٶرەك ەلدٸ مەكەنٸنەن ٷش شاقىرىم قاشىقتىقتا باتىس بەتتە قۋقۇلاق دەپ اتالاتىن ەسكٸ قورىم بار ەكەن. جوسپاردا بولماسا دا, ەكسپەديتسييا ەسقالي شىمىروۆتىڭ جول باستاۋىمەن سول قورىمعا كەلٸپ, زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ. 9 قۇلپىتاس نٶمٸرلەنٸپ, فوتوسۋرەتكە تٷسٸرٸلدٸ.
بازارشولان اۋىلىنداعى قورىمداعى 31 كٶنە قۇلپىتاس, ەسكٸ ەسٸم اۋىلى ماڭىنداعى ەسٸم حان جەرلەنگەن زيراتتا 46 كٶنە قۇلپىتاس انىقتالدى.
سٶيتٸپ, بەس كٷن جورىقتا كەنجەعارا, بايشٶرەك, بايباراق, قۋقۇلاق, بازارشولانداعى 5 قورىم تٷگەل وقىلىپ, نٶمٸرلەنٸپ, كارتاعا تٷسٸرٸلدٸ, ەسٸم حان قورىمىندا بۇل جۇمىستار ەزٸرگە جارتىلاي ورىندالدى.
