«Qazaq úshin saitanmen de sóilesýge barmyn!»
Ospan batyr
Syrtta qalǵan isi qazaqtyń qalyń bóligin el etem dep atqa qonǵan, sol jolda ózin qurban etken qazaqtyń sońǵy batyry Ospannyń Alash balasy úshin orny erekshe. Bul tarihty umytýǵa áste bolmaidy.
Dańqy alysqa taraǵan Ospan batyr jóninde aityp ta jazylyp ta keledi. Kezinde Shyǵys Túrkistanda táýelsiz el qursam dep aiqasqa túsken batyrǵa Keńes Odaǵynyń aitarlyqtai kómekteskeni ras. Tipti, Stalinniń ózi Memlekettik Qaýipsizdik Komitetiniń ókilderi - L.P.Beriia, S.Krýglov, V.Abakýmovtyń jetkizýimen Ospan batyrdyń kóterilisine úlken mán bergen eken. Oǵan myna hattar kýá:
Stalin ne úshin qoldaý kórsetti?
«Horlogiin Choibalsan!
Do menia doshli slýhi, chto na territorii Kitaia v Altaiskih gorah, podnialis vostaniia kazahov, pod rýkovodstvom Ospan batyra. Porýchaiý vam, ýtochnit vse detali i dolojit mne. Rýkovodstvom Shan Kai Shi, armiia Gomindana govoriat vytesniaet eto vostanie. Mojet stoit, pomoch etomý hrabretsý, voennoi podmogoi, libo orýjiem i sovetnikom. Jdý otveta…»
Iosif Stalin. Kreml.
Sondai-aq, birneshe aidy ótkizip baryp, ekinshi hatynda bylai depti:
«Horlogiin Choibalsan!
Vam nýjno srochno sezdit, na mesto vostaniia i vmeste s rýkovoditelem etogo vostaniia sozdat vremennoe pravitelstvo, s posledovatelnym obrazovaniem v Respýbliký».
Iosif Stalin. Kreml.
Sonaý Altai taýy men Tarbaǵatai jáne Alakól aralyǵynda jatqan ulan-ǵaiyr dalany meken etken qazaqtardyń ótkeni - bizge maqtanysh tutarlyqtai, ári qurmetteýge turatyndai uly tarih. Sol dalada tirshilik keshken bizdiń ata-babalarymyz táýelsiz el bolýǵa qanshama ret talpynyp, kóteriliske shyqqan. Ońtústik Shyǵys Túrkistandaǵy kóterilisterdi esepke almaǵanda, odan keiingi eń iri kóterilis Ospan batyr kóterilisi deýge bolady.
1940 jyly Altaidyń Kóktoǵai aýdanynda burq etken Esimhan, Yryshan, Aqteke úshtigi bastaǵan rý aqsaqaldarynyń Qytai ústemdigine kúresi keiinnen sonyń quramynda bolǵan Ospan batyrdyń basshylyǵyna aýysady.
Osy arada azdap sheginis jasap, myna bir qujatty derekti aita keteiik.
XX ǵasyrdyń 30 jyldarynyń óne boiynda I.V.Stalinniń qoltyǵyna kirip, keńestik saiasattyń qoljaýlyǵyna ainalǵan Shyńjań dýbany Shen Shitsai 1942-43 jyldary ashyq antikeńestik baǵyt ustap, imperator Chan Kaishi biligin qoldai bastaidy. Shen Shitsaidyń osyndai saiasatynan keiin, Keńes Odaǵy buǵan arnaiy sheshim qabyldaýǵa májbir bolady L.P.Beriia, S.Krýglov, V.Abakýmovtyń Stalinge joldaǵan baianhatynda, osy sheshimdi oryndaý úshin Shyńjań ólkesine jasyryn túrde arnaiy adamdar jiberilip, qytailarǵa qarsy kóterilis uiymdastyrý jumysynyń qarqyndy júrip jatqandyǵy aitylady.
Mine, osy uiymdastyrý jáne úgit-nasihat jumysynyń Altai, Tarbaǵatai jáne Ile aimaqtary qazaqtarynyń kóterilis jasaýyna (Ospan batyr kóterilisi) yqpal etkeni ras (Monǵol eli arqyly kóterilisti tolyqtai qarý-jaraqpen jáne oq-dárimen Keńes Odaǵy qamtamasyz etken). Bul ólkeler qazaqtyń kóneden meken etken ata – qonysy, sonymen qatar, eshqandai uiǵyrdyń aýmaǵyna kirmeidi. Degenmen osy arada aitarymyz, Qytai jaǵynda qalǵan el óz jerinde turyp jatqanmen, alyp eldiń teperishin asa kóp kórdi. Bul da kóterilistiń aitarlyqtai tez bastalýyna septigin tigizdi. Sóitip, jergilikti musylman ulttarynyń qatysýymen (qazaqtar jáne ózgeler) 1944 jyldyń 7 qarashasynda Qulja qalasynda Shyǵys Túrkistan respýblikasy quryldy.
Júregi túkti batyrdyń qolbasshylyǵymen Gomindan áskerimen qanshama ret qiian-keski urystar júrgizildi. Ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary bastalǵan kóterilis el arasynda keńinen qoldaý tapty. Ospan batyr eger budan bes-alty ǵasyr buryn dúniege kelgende múmkin atalary Shyńǵys jáne Ámir Temir deńgeiles uly qolbasshy bolar ma edi?..
Imperator Shan Kai Shi bastaǵan Gomindan úkimetimen óz ýaqytynda kelisimge kele almai, eki aradaǵy arazdyǵy óse túsken Stalin, Mońǵol memleketi arqyly Ospan batyr bastaǵan kóteriliske dem berip, soǵysqa kerekti kóp mólsherdegi qarý-jaraq jibertken edi. Kezinde keńestik sheneýnik Pahomov bastaǵan qyryqtai qyzyl armiia ofitserlerin Ospanǵa jiberip, aldaǵy ýaqytta ne isteý keregi jóninde jáne maidandaǵy shaiqasty ońtaily uiymdastyrý baǵytynda aqyl-keńester berip otyrdy. Osylaisha uzaq jylǵy taban tiresken soǵystyń nátijesinde Ospan batyrdyń sarbazdary Altai, Tarbaǵatai jáne Ile ózeni boiyndaǵy týǵan elin de, ósken jerin de ýaqytsha bolsa da azat ete bildi.
Shyńjańnyń soltústik qanaty sanalatyn úsh aimaq Gomindan ezgisi men óktemdiginen azat etilip, óz bostandyǵyn aldy. Sóitip, 1944 jyly kúzde Ospan batyrdyń jan aiamaǵan qan tógis maidany arqasynda jáne úzdiksiz kúresiniń nátijesi boiynsha Shyǵys Túrkistan respýblikasy (nemese ýaqytsha ókimeti) dúniege keldi. Buǵan árine, stalindik saiasattyń úlken kómegi de bolǵan edi. Birinshi bolyp osy ýaqytsha úkimetti tanyǵan keńestik júie men Mońǵol eli edi. Onyń alǵashqy tóraǵasy bolyp sol kezeńniń saýatty, kórnekti azamaty, qazaq Álihan tóre taǵaiyndaldy. Al Ospan batyr Altai aimaqtyq ákimshiliginiń ákimi bolsa, orynbasarlyǵyna Dálelhan Súgirbaev ie boldy. Degenmen, batyrdyń túbine qyzyl qytailar jetti.
Gomindan ókimetimen keskilesken soǵysta, tobyqtan qan keship júrip, jeńip alǵan jáne orasan zor kúshpen ornatqan respýblikasyn, ózi rettep bergendei kórinetin mońǵol Choibalsan ókimeti men orystarǵa Ospan batyrdyń kóńili onshalyqty tola qoimady. Naqty alǵa qoiǵan tilegi oryndalmai, orystyń aitqanymen júrýge kóndige almaǵan batyr, ystyq pen sýyqta ondaǵan jyldar soǵysyp, talai myńdaǵan sarbazdaryn qurban etse de, eshkimge táýelsiz el bolýǵa qol jetkize almaǵanyn anyq túsindi. Mine, sondyqtan da ol kúresýin toqtatpady.
«Men qar jamylyp, muz tósenip, halqym úshin kúrestim, endi onyń qyzyǵyn daiyn astyń ieleri kórip otyr. Bilikti, ana Keńes úkimeti daiyndaǵan Dálelhanǵa berdim» – degen edi bir sózinde.
Qalai aitqanda da, halyqty kóteretin de, kóndire alatyn da tek abyroi, bedeli alysqa ketken Ospan batyr ǵana edi.
Kezinde Gomindan biligin ómirge ákelgen Shan Kai Shi men Shyńjańdy óktemdikpen ári asa qataldyqpen basqaryp otyrǵan Shen Shitsai, Qytaidyń Mao bastaǵan qyzyl kommýnisterinen jeńilis tapty. Bul kezeńde Keńes ókimeti Germaniia fashisterin kúiretip tynǵan bolatyn. Gomindandy qytai kommýnisteri jeńip, bilikti qolǵa alǵan soń, endi Stalinge Ospan batyr da jáne onyń kóterilisiniń arqasynda qurylǵan Shyǵys Túrkistan respýblikasy da kereksiz bolyp qaldy. Bir jaǵynan onyń táýelsiz bolyp turǵany – sol kezdegi Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy Ortalyq Aziia respýblikalary úshin de qaýipti edi. Endi orys jaǵynan da, qytai jaǵynan da Ospan batyrdy qýdalaý, joiý, sonymen qatar, Shyǵys Túrkistan respýblikasyn qulatý kerek boldy. Stalin biligi erikti Qytai kommýnisterine berdi.
Átteń, batyrǵa endi kómekke keletin eshkim bolmady. Ospan bastap úsh aimaq (Altai, Tarbaǵatai, Ile) dúrligip jatqanymen, ony eshkim qoldamady. Maidandasqan qyzý kúres elýinshi jylǵa deiin jalǵasty. Sol kezdegi Shyǵys Túrkistan áskeriniń bas qolbasshysy, general Ysqaqbek bastaǵan top, batyrdyń aýylyna baryp, oǵan aqyl-keńes berip, ony raiynan qaitarmaqshy boldy. Alaida, batyr oǵan kónbedi. Iá, Ospan batyrdyń kónbeýiniń jóni bar. Ol eki jaqqa da táýeldi bolǵysy kelmedi. Sonaý 1939 jyldyń aiaǵynan bastap shúrshit elindegi qazaqtardyń táýelsizdigi úshin jappai úsh aimaqty kóterip, qan maidan ashyp, soǵysyp kelgen azamatqa Shyǵys Túrkistan aýmaǵynda sol kezeńderde teń keletin batyr joq edi.
Osy baǵa jetpes erligine orai, Ospan batyrdy qazaqtar ǵana emes, shet eldikter de joǵary baǵalady. Degenmen, óziniń jurtynan basqa, jan-jaqtaǵy elderden eshbir qoldaýsyz qalǵan batyr 1951 jyly qytailardyń qolyna túsip, mert boldy. Ospan batyr kóterilisi, tarihta Gomindandyq otarlaý, ezip-janshýǵa jáne odan keiingi qyzyl kommýnisterge qarsy HH ǵasyrdaǵy asa iri keskilesken kóterilis boldy desek artyq aitpaǵandyq. Ospan batyrdyń qazaq eliniń, ásirese, qytai qazaqtarynyń tarihynda alatyn orny erekshe.
Ýaqytynda qazirgi Shyńjańnyń qazaqtar mekendegen jarty ólkesin azat etip, táýelsiz el quram degen asyl armany oryndalmai ketti. Kóp uzamai, ózi atsalysqan jáne irgesin turǵyzǵan Ýaqytsha ókimet te (respýblika) qurdymǵa ketti. Ony qyzyl qytailar qurtyp tynǵan edi. Árine, qazir bári tarihqa ainaldy. Biraq el azattyǵyn tý etip kótergen azamattyń erligi men eńbegin keiingi jas urpaqtary esh ýaqytta umytpaýymyz kerek.
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
