«قازاق ٷشٸن سايتانمەن دە سٶيلەسۋگە بارمىن!»
وسپان باتىر
سىرتتا قالعان يسٸ قازاقتىڭ قالىڭ بٶلٸگٸن ەل ەتەم دەپ اتقا قونعان, سول جولدا ٶزٸن قۇربان ەتكەن قازاقتىڭ سوڭعى باتىرى وسپاننىڭ الاش بالاسى ٷشٸن ورنى ەرەكشە. بۇل تاريحتى ۇمىتۋعا ەستە بولمايدى.
داڭقى الىسقا تاراعان وسپان باتىر جٶنٸندە ايتىپ تا جازىلىپ تا كەلەدٸ. كەزٸندە شىعىس تٷركٸستاندا تەۋەلسٸز ەل قۇرسام دەپ ايقاسقا تٷسكەن باتىرعا كەڭەس وداعىنىڭ ايتارلىقتاي كٶمەكتەسكەنٸ راس. تٸپتٸ, ستاليننٸڭ ٶزٸ مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ - ل.پ.بەرييا, س.كرۋگلوۆ, ۆ.اباكۋموۆتىڭ جەتكٸزۋٸمەن وسپان باتىردىڭ كٶتەرٸلٸسٸنە ٷلكەن مەن بەرگەن ەكەن. وعان مىنا حاتتار كۋە:
ستالين نە ٷشٸن قولداۋ كٶرسەتتٸ?
«حورلوگيين چويبالسان!
دو مەنيا دوشلي سلۋحي, چتو نا تەرريتوريي كيتايا ۆ التايسكيح گوراح, پودنياليس ۆوستانييا كازاحوۆ, پود رۋكوۆودستۆوم وسپان باتىرا. پورۋچايۋ ۆام, ۋتوچنيت ۆسە دەتالي ي دولوجيت منە. رۋكوۆودستۆوم شان كاي شي, ارمييا گوميندانا گوۆوريات ۆىتەسنياەت ەتو ۆوستانيە. موجەت ستويت, پوموچ ەتومۋ حرابرەتسۋ, ۆوەننوي پودموگوي, ليبو ورۋجيەم ي سوۆەتنيكوم. جدۋ وتۆەتا…»
يوسيف ستالين. كرەمل.
سونداي-اق, بٸرنەشە ايدى ٶتكٸزٸپ بارىپ, ەكٸنشٸ حاتىندا بىلاي دەپتٸ:
«حورلوگيين چويبالسان!
ۆام نۋجنو سروچنو سەزديت, نا مەستو ۆوستانييا ي ۆمەستە س رۋكوۆوديتەلەم ەتوگو ۆوستانييا سوزدات ۆرەمەننوە پراۆيتەلستۆو, س پوسلەدوۆاتەلنىم وبرازوۆانيەم ۆ رەسپۋبليكۋ».
يوسيف ستالين. كرەمل.
سوناۋ التاي تاۋى مەن تارباعاتاي جەنە الاكٶل ارالىعىندا جاتقان ۇلان-عايىر دالانى مەكەن ەتكەن قازاقتاردىڭ ٶتكەنٸ - بٸزگە ماقتانىش تۇتارلىقتاي, ەرٸ قۇرمەتتەۋگە تۇراتىنداي ۇلى تاريح. سول دالادا تٸرشٸلٸك كەشكەن بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز تەۋەلسٸز ەل بولۋعا قانشاما رەت تالپىنىپ, كٶتەرٸلٸسكە شىققان. وڭتٷستٸك شىعىس تٷركٸستانداعى كٶتەرٸلٸستەردٸ ەسەپكە الماعاندا, ودان كەيٸنگٸ ەڭ ٸرٸ كٶتەرٸلٸس وسپان باتىر كٶتەرٸلٸسٸ دەۋگە بولادى.
1940 جىلى التايدىڭ كٶكتوعاي اۋدانىندا بۇرق ەتكەن ەسٸمحان, ىرىسحان, اقتەكە ٷشتٸگٸ باستاعان رۋ اقساقالدارىنىڭ قىتاي ٷستەمدٸگٸنە كٷرەسٸ كەيٸننەن سونىڭ قۇرامىندا بولعان وسپان باتىردىڭ باسشىلىعىنا اۋىسادى.
وسى ارادا ازداپ شەگٸنٸس جاساپ, مىنا بٸر قۇجاتتى دەرەكتٸ ايتا كەتەيٸك.
XX عاسىردىڭ 30 جىلدارىنىڭ ٶنە بويىندا ي.ۆ.ستاليننٸڭ قولتىعىنا كٸرٸپ, كەڭەستٸك ساياساتتىڭ قولجاۋلىعىنا اينالعان شىڭجاڭ دۋبانى شەن شيتساي 1942-43 جىلدارى اشىق انتيكەڭەستٸك باعىت ۇستاپ, يمپەراتور چان كايشي بيلٸگٸن قولداي باستايدى. شەن شيتسايدىڭ وسىنداي ساياساتىنان كەيٸن, كەڭەس وداعى بۇعان ارنايى شەشٸم قابىلداۋعا مەجبٸر بولادى ل.پ.بەرييا, س.كرۋگلوۆ, ۆ.اباكۋموۆتىڭ ستالينگە جولداعان بايانحاتىندا, وسى شەشٸمدٸ ورىنداۋ ٷشٸن شىڭجاڭ ٶلكەسٸنە جاسىرىن تٷردە ارنايى ادامدار جٸبەرٸلٸپ, قىتايلارعا قارسى كٶتەرٸلٸس ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنىڭ قارقىندى جٷرٸپ جاتقاندىعى ايتىلادى.
مٸنە, وسى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٷگٸت-ناسيحات جۇمىسىنىڭ التاي, تارباعاتاي جەنە ٸلە ايماقتارى قازاقتارىنىڭ كٶتەرٸلٸس جاساۋىنا (وسپان باتىر كٶتەرٸلٸسٸ) ىقپال ەتكەنٸ راس (مونعول ەلٸ ارقىلى كٶتەرٸلٸستٸ تولىقتاي قارۋ-جاراقپەن جەنە وق-دەرٸمەن كەڭەس وداعى قامتاماسىز ەتكەن). بۇل ٶلكەلەر قازاقتىڭ كٶنەدەن مەكەن ەتكەن اتا – قونىسى, سونىمەن قاتار, ەشقانداي ۇيعىردىڭ اۋماعىنا كٸرمەيدٸ. دەگەنمەن وسى ارادا ايتارىمىز, قىتاي جاعىندا قالعان ەل ٶز جەرٸندە تۇرىپ جاتقانمەن, الىپ ەلدٸڭ تەپەرٸشٸن اسا كٶپ كٶردٸ. بۇل دا كٶتەرٸلٸستٸڭ ايتارلىقتاي تەز باستالۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. سٶيتٸپ, جەرگٸلٸكتٸ مۇسىلمان ۇلتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن (قازاقتار جەنە ٶزگەلەر) 1944 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا قۇلجا قالاسىندا شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى.
جٷرەگٸ تٷكتٸ باتىردىڭ قولباسشىلىعىمەن گوميندان ەسكەرٸمەن قانشاما رەت قييان-كەسكٸ ۇرىستار جٷرگٸزٸلدٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى باستالعان كٶتەرٸلٸس ەل اراسىندا كەڭٸنەن قولداۋ تاپتى. وسپان باتىر ەگەر بۇدان بەس-التى عاسىر بۇرىن دٷنيەگە كەلگەندە مٷمكٸن اتالارى شىڭعىس جەنە ەمٸر تەمٸر دەڭگەيلەس ۇلى قولباسشى بولار ما ەدٸ?..
يمپەراتور شان كاي شي باستاعان گوميندان ٷكٸمەتٸمەن ٶز ۋاقىتىندا كەلٸسٸمگە كەلە الماي, ەكٸ اراداعى ارازدىعى ٶسە تٷسكەن ستالين, موڭعول مەملەكەتٸ ارقىلى وسپان باتىر باستاعان كٶتەرٸلٸسكە دەم بەرٸپ, سوعىسقا كەرەكتٸ كٶپ مٶلشەردەگٸ قارۋ-جاراق جٸبەرتكەن ەدٸ. كەزٸندە كەڭەستٸك شەنەۋنٸك پاحوموۆ باستاعان قىرىقتاي قىزىل ارمييا وفيتسەرلەرٸن وسپانعا جٸبەرٸپ, الداعى ۋاقىتتا نە ٸستەۋ كەرەگٸ جٶنٸندە جەنە مايدانداعى شايقاستى وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا اقىل-كەڭەستەر بەرٸپ وتىردى. وسىلايشا ۇزاق جىلعى تابان تٸرەسكەن سوعىستىڭ نەتيجەسٸندە وسپان باتىردىڭ ساربازدارى التاي, تارباعاتاي جەنە ٸلە ٶزەنٸ بويىنداعى تۋعان ەلٸن دە, ٶسكەن جەرٸن دە ۋاقىتشا بولسا دا ازات ەتە بٸلدٸ.
شىڭجاڭنىڭ سولتٷستٸك قاناتى سانالاتىن ٷش ايماق گوميندان ەزگٸسٸ مەن ٶكتەمدٸگٸنەن ازات ەتٸلٸپ, ٶز بوستاندىعىن الدى. سٶيتٸپ, 1944 جىلى كٷزدە وسپان باتىردىڭ جان اياماعان قان تٶگٸس مايدانى ارقاسىندا جەنە ٷزدٸكسٸز كٷرەسٸنٸڭ نەتيجەسٸ بويىنشا شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى (نەمەسە ۋاقىتشا ٶكٸمەتٸ) دٷنيەگە كەلدٸ. بۇعان ەرينە, ستاليندٸك ساياساتتىڭ ٷلكەن كٶمەگٸ دە بولعان ەدٸ. بٸرٸنشٸ بولىپ وسى ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸ تانىعان كەڭەستٸك جٷيە مەن موڭعول ەلٸ ەدٸ. ونىڭ العاشقى تٶراعاسى بولىپ سول كەزەڭنٸڭ ساۋاتتى, كٶرنەكتٸ ازاماتى, قازاق ەليحان تٶرە تاعايىندالدى. ال وسپان باتىر التاي ايماقتىق ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ەكٸمٸ بولسا, ورىنباسارلىعىنا دەلەلحان سٷگٸرباەۆ يە بولدى. دەگەنمەن, باتىردىڭ تٷبٸنە قىزىل قىتايلار جەتتٸ.
گوميندان ٶكٸمەتٸمەن كەسكٸلەسكەن سوعىستا, توبىقتان قان كەشٸپ جٷرٸپ, جەڭٸپ العان جەنە وراسان زور كٷشپەن ورناتقان رەسپۋبليكاسىن, ٶزٸ رەتتەپ بەرگەندەي كٶرٸنەتٸن موڭعول چويبالسان ٶكٸمەتٸ مەن ورىستارعا وسپان باتىردىڭ كٶڭٸلٸ ونشالىقتى تولا قويمادى. ناقتى العا قويعان تٸلەگٸ ورىندالماي, ورىستىڭ ايتقانىمەن جٷرۋگە كٶندٸگە الماعان باتىر, ىستىق پەن سۋىقتا ونداعان جىلدار سوعىسىپ, تالاي مىڭداعان ساربازدارىن قۇربان ەتسە دە, ەشكٸمگە تەۋەلسٸز ەل بولۋعا قول جەتكٸزە الماعانىن انىق تٷسٸندٸ. مٸنە, سوندىقتان دا ول كٷرەسۋٸن توقتاتپادى.
«مەن قار جامىلىپ, مۇز تٶسەنٸپ, حالقىم ٷشٸن كٷرەستٸم, ەندٸ ونىڭ قىزىعىن دايىن استىڭ يەلەرٸ كٶرٸپ وتىر. بيلٸكتٸ, انا كەڭەس ٷكٸمەتٸ دايىنداعان دەلەلحانعا بەردٸم» – دەگەن ەدٸ بٸر سٶزٸندە.
قالاي ايتقاندا دا, حالىقتى كٶتەرەتٸن دە, كٶندٸرە الاتىن دا تەك ابىروي, بەدەلٸ الىسقا كەتكەن وسپان باتىر عانا ەدٸ.
كەزٸندە گوميندان بيلٸگٸن ٶمٸرگە ەكەلگەن شان كاي شي مەن شىڭجاڭدى ٶكتەمدٸكپەن ەرٸ اسا قاتالدىقپەن باسقارىپ وتىرعان شەن شيتساي, قىتايدىڭ ماو باستاعان قىزىل كوممۋنيستەرٸنەن جەڭٸلٸس تاپتى. بۇل كەزەڭدە كەڭەس ٶكٸمەتٸ گەرمانييا فاشيستەرٸن كٷيرەتٸپ تىنعان بولاتىن. گومينداندى قىتاي كوممۋنيستەرٸ جەڭٸپ, بيلٸكتٸ قولعا العان سوڭ, ەندٸ ستالينگە وسپان باتىر دا جەنە ونىڭ كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ارقاسىندا قۇرىلعان شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى دا كەرەكسٸز بولىپ قالدى. بٸر جاعىنان ونىڭ تەۋەلسٸز بولىپ تۇرعانى – سول كەزدەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارى ٷشٸن دە قاۋٸپتٸ ەدٸ. ەندٸ ورىس جاعىنان دا, قىتاي جاعىنان دا وسپان باتىردى قۋدالاۋ, جويۋ, سونىمەن قاتار, شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىن قۇلاتۋ كەرەك بولدى. ستالين بيلٸگٸ ەرٸكتٸ قىتاي كوممۋنيستەرٸنە بەردٸ.
ەتتەڭ, باتىرعا ەندٸ كٶمەككە كەلەتٸن ەشكٸم بولمادى. وسپان باستاپ ٷش ايماق (التاي, تارباعاتاي, ٸلە) دٷرلٸگٸپ جاتقانىمەن, ونى ەشكٸم قولدامادى. مايدانداسقان قىزۋ كٷرەس ەلۋٸنشٸ جىلعا دەيٸن جالعاستى. سول كەزدەگٸ شىعىس تٷركٸستان ەسكەرٸنٸڭ باس قولباسشىسى, گەنەرال ىسقاقبەك باستاعان توپ, باتىردىڭ اۋىلىنا بارىپ, وعان اقىل-كەڭەس بەرٸپ, ونى رايىنان قايتارماقشى بولدى. الايدا, باتىر وعان كٶنبەدٸ. يە, وسپان باتىردىڭ كٶنبەۋٸنٸڭ جٶنٸ بار. ول ەكٸ جاققا دا تەۋەلدٸ بولعىسى كەلمەدٸ. سوناۋ 1939 جىلدىڭ اياعىنان باستاپ شٷرشٸت ەلٸندەگٸ قازاقتاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن جاپپاي ٷش ايماقتى كٶتەرٸپ, قان مايدان اشىپ, سوعىسىپ كەلگەن ازاماتقا شىعىس تٷركٸستان اۋماعىندا سول كەزەڭدەردە تەڭ كەلەتٸن باتىر جوق ەدٸ.
وسى باعا جەتپەس ەرلٸگٸنە وراي, وسپان باتىردى قازاقتار عانا ەمەس, شەت ەلدٸكتەر دە جوعارى باعالادى. دەگەنمەن, ٶزٸنٸڭ جۇرتىنان باسقا, جان-جاقتاعى ەلدەردەن ەشبٸر قولداۋسىز قالعان باتىر 1951 جىلى قىتايلاردىڭ قولىنا تٷسٸپ, مەرت بولدى. وسپان باتىر كٶتەرٸلٸسٸ, تاريحتا گومينداندىق وتارلاۋ, ەزٸپ-جانشۋعا جەنە ودان كەيٸنگٸ قىزىل كوممۋنيستەرگە قارسى حح عاسىرداعى اسا ٸرٸ كەسكٸلەسكەن كٶتەرٸلٸس بولدى دەسەك ارتىق ايتپاعاندىق. وسپان باتىردىڭ قازاق ەلٸنٸڭ, ەسٸرەسە, قىتاي قازاقتارىنىڭ تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە.
ۋاقىتىندا قازٸرگٸ شىڭجاڭنىڭ قازاقتار مەكەندەگەن جارتى ٶلكەسٸن ازات ەتٸپ, تەۋەلسٸز ەل قۇرام دەگەن اسىل ارمانى ورىندالماي كەتتٸ. كٶپ ۇزاماي, ٶزٸ اتسالىسقان جەنە ٸرگەسٸن تۇرعىزعان ۋاقىتشا ٶكٸمەت تە (رەسپۋبليكا) قۇردىمعا كەتتٸ. ونى قىزىل قىتايلار قۇرتىپ تىنعان ەدٸ. ەرينە, قازٸر بەرٸ تاريحقا اينالدى. بٸراق ەل ازاتتىعىن تۋ ەتٸپ كٶتەرگەن ازاماتتىڭ ەرلٸگٸ مەن ەڭبەگٸن كەيٸنگٸ جاس ۇرپاقتارى ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
