Bekmahanov Ermuhan Bekmahanuly 1915 jyly Pavlodar oblysynyń Baianaýyl aýdanynda dúniege keldi. Onyń jalǵyz aǵasy 1930 jyly qaitys boldy, al onyń ápkesi anasymen birge - 1933 jyly ashtyqtan qaitys boldy. Ermuhan Abylai hannyń uly Ýalidiń urpaǵy boldy. Voronej pedagogikalyq institýtyn bitirgennen keiin Qazaq KSR Bilim ministrligi janyndaǵy pedagogikalyq zertteýler institýtynyń direktory, 1946-1947 jj. - Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń Tarih, arheologiia jáne etnografiia institýtynyń direktorynyń orynbasary qyzmet atqardy. Onyń eńbekteriniń kópshiligi Qazaqstannyń XVIII jáne XIX ǵasyrlarda áleýmettik-ekonomikalyq jáne saiasi damý problemalaryna, sondai-aq Qazaqstannyń Reseige qosylý máselesine arnalǵan. Onyń keibir zertteýleri qazaq ádebieti men mádenietiniń tarihyna da qatysty. Ermuhan Bekmahanov, qazaqtyń eń birinshi tarih ǵylymdarynyń doktory, Qazaq memlekettik ýniversitetiniń Qazaqstan tarihy kafedrasynyń negizin qalaýshy. Biraq, onyń eń basty eńbegi - bul Keńesary Qasymovtyń qozǵalysy týraly obektivti túrde zertep, jazǵan alǵashqy tarihshy-ǵalym edi. Sol úshin Bekmahanov stalindik kúgin-súrgin saiasatynyń qurbany boldy.
Soǵys jyldarynda E.B. Bekmahanov tanymal tarihshy Pankratovamen birge 1943 jyly jaryq kórgen «Qazaq KSR-niń tarihy» týraly eńbekti jazdy. Bul kitap KSRO-daǵy ulttyq tarih boiynsha alǵashqy irgeli ǵylymi jumys boldy. Sonymen qatar, ol óz betinshe «Qazaqstan XIX ǵasyrdyń 20-shy jáne 40-shy jyldarynda» basqa eńbekti jazýǵa jumys istedi. 1946 jyly ol KSRO Ǵylym akademiiasynyń Tarih institýtynyń Ǵylymi keńesinde qorǵaý úshin osy jumystardy usyndy jáne 1947 jyly ony jeke kitap-monografiia shyǵardy. Bul jumys Reseidiń otarlaý kezeńderiniń alǵashqy kezeńinde Qazaqstandaǵy ult-azattyq qozǵalystarǵa arnaldy. Bul zertteýlerde Bekmahanov alǵash ret patshalyq Reseidiń otarshyldyq saiasatyna táýelsizdik úshin kúreste qarsylyǵyn tanytty, keńestik resmi ideologiiaǵa qaramastan, Kenesary Qasymovty Bekmahanov qazaq ult-azattyq qarýly kóterilisterdiń sheberi retinde ulttyq kóshbasshy retinde kórsetti.
Kóp uzamai, onyń ǵylymi eńbekti KSRO ǴA korrespondent-múshesi A.I. Iakovlev qazaq feodaldyq qoǵamdy men handyq bilikti jáne qazaq ultshyldyqty dáripteitin dep teris baǵa berdi. Pankratova Ermahanovty qoldap, birden Iakovlevke jaýap berdi. KSRO Ǵylym akademiiasynyń tarih institýtynda arnaiy kezdesý ótkizdi. Sondai-aq Almatydan kelgen ókili – Aidarova - qatysty. Aidarova Bekmahanovtyń jumysyna qarsy shyqty. Onyń sózinen úzindi keltireiin: «... Keńesary jáne onyń qyzmeti feodaldyq monarhiialyq ultshyldyqtyń simvoly, onyń jalpyulttyq sipaty joq, sondyqtan Kenesary qozǵalysyn ulttyq azattyq progressivti qozǵalys retinde baǵalaǵan avtor (Bekmahanov), is júzinde býrjýaziialyq aǵymdy nasihattap otyr». Bekmahanovty, atap aitqanda, Drýjinin, Viatkin siiaqty tanymal keńes orys tarihshylary qorǵaýǵa tyrysty. Olardyń barlyǵy osy jumystyń ǵylymi men tarihi qundylyǵy týraly aitty. 1946 jyly Bekmahanov óziniń jumysyn jetildirip, ony KSRO ǴA ǵylym keńesine usynady. Sol jyly ol «Qazaqstan 19-ǵasyrdyń 20-40-shy jyldarynda» taqyrybynda doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵap, solardyń biri Kenesary Qasymovqa arnaldy. Ýaqyt óte kele, osy kitapty talqylaǵan daý-damai toqtatylǵan joq. 1948 jyly Almaty qalasynda Qazaq KSR Ǵylym Akademiiasynda 5 kún boiy pikirtalastar ótti. Eń ókinishtisi, keibir qazaq ǵalymdar, Bekmahanovqa qarsy shyǵyp, onyń qundy Otan tarihyna bailanysty eńbekti joqqa shyǵardy jáne avtordy býrjýaziialyq ultshyl, Keńes Úkimetiniń jaýy dep qurtýǵa barlyq amalyn paidalandy.
1950 jyly «Pravda» gazeti Bekmahanovtyń shyǵarmashylyǵy týraly maqalany jariialady. Sol jyldyń 16 qańtarynda ol Kommýnistik partiiadan jáne ýniversitetten shyǵaryldy. Bir aptadan keiin ol barlyq akademiialyq dárejelerinen men ataqtarynan aiyryldy. Biraq ol shaiqasty jalǵastyrdy, sebebi onyń artynda áieli jáne kishkentai balalary boldy. Bekmahanov aýyldyq mektepte sabaq berýge ruqsat alý úshin ártúrli instantsiialardyń tabaldyryǵyn tozdyrý májbúr boldy. Aldymen ol Almaty oblysynyń Narynkól aýdanyna jiberildi. Sodan keiin olar Jambyl oblysynyń Shý aýdanynda Novotroitsk aýylyna aýysty.
1952 jyly 5 qyrkúiekte Bekmahanov Novotroitsk aýylynda tutqyndalyp, Almatyǵa ákelindi. Tergeý úsh aiǵa sozyldy. Olar Ermuhandy qorqytty, únemi qysym kórsetti, Q.Sátbaev pen M.Áýezovty qaralaýdy talap etti.
Iaǵni, HH ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń basynda, Stalindik KSRO-da qarýly kúres arqyly táýelsizdik úshin kúresken halyqtarǵa qarsy patshalyq Reseidiń otarshylyǵyn aqtaý úshin keń aýqymdy naýqan bastaldy.
Batystyń belgili ǵalymy Solomon Shvarts jazǵandai: «Keńes Odaǵynda tarihi ǵylymǵa qarsy shabýyl bastaldy. Kommýnistik partiia obektivizmge jáne kosmopolitizmge qarsy kúreste jeńiske qol jetkizdi. Keńes tarihshylaryna eń sońǵy tapsyrmasy - patsha otarshylyq saiasatyn aqtaý men madaqtaý. Joǵaryda aitylǵandarǵa bailanysty «keńes shyǵystanýshylarǵa» búgingi kúni erekshe nazar aýdarýda. Olardyń zertteý salasy basqa elderdiń «shyǵystanýshylaryna» qaraǵanda úlkenirek, sebebi ol tek Ońtústik-Shyǵys Aziia, Orta jáne Qiyr Shyǵysta ǵana emes, keńestik Kavkaz men Ortalyq Aziiany da qamtidy. Bul aimaq jaqynda KSRO-nyń Ǵylym akademiiasynyń jaryq kórgen «Voprosy istorii» negizgi keńes tarihi jýrnalynda jii talqylandy. Máselen, 1949 jylǵy sáýirde «Keńestik shyǵystanýshy tarihshylardyń ózekti mindetteri týraly» maqalasy jazylǵan edi».
1934 jyldyń tamyzynda Stalin, Jdanov jáne Kirov «Tarihi ádebiettiń mazmunyna qatysty eskertýlerdi» jariialady, onda Resei men KSRO halyqtary 1917 jyly revoliýtsiiaǵa deiin tarihty sotsialistik interpretatsiiasy jazý kerektigin qatan eskerildi.
Sot otyrysy 1952 jylǵy 2 jeltoqsanda ótti. «Onyń býrjýaziialyq-ultshyldyq kózqarastaryn dáleldeý úshin ol reaktsiialyq aqyndardyń, sondai-aq halyqtyń jaýlary - keńestik bilikke qarsy kúresken alashtyqtardyń pikirin qoldandy», - bul sot qujattarynan úzindi. Qylmystyq kodekstiń 58-babynyń 10-tarmaǵyna sáikes sot Ermuhan Bekmahanovty eńbek lagerde 25 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrdy. Osydan keiin ǵalym Irkýtsk oblysy Bodaiboǵa jiberildi. Stalin qaitys bolǵanda, Bekmahanovty aqtaý men lagerden shyǵarýǵa keńes orys tarihshysy Pankratova úlken kómek berdi. 1954 jyly 16 aqpanda Bekmahanovty lagerden bosatty. Biraq, ǵalymnyń densaýlyǵy qatty nasharlady, 1966 Jańa jyldy ol otbasymen kezdesti jáne dereý aýrýhanaǵa jatqyzyldy.
Túrmeden bosatylǵannan keiin E.B. Bekmahanov doktorlyq dissertatsiiasyn qaita qorǵaýǵa májbúr boldy. Árine, ótken qatelikter «túzetildi». Onyń kelesi jazbalarynda ol «marksist-lenindik ádisnamadan aýytqymaǵan».
7-8 synyp oqýshylary Ermuhan Bekmahanov pen onyń qyzy Nailia Bekmahanovtyń «1837-1838 jj. Kenesary Qasymovtyń feodaldyq-monarhistik qozǵalysy» atty 29-shi taraýynda jazǵan «Qazaq KSR-niń tarihy» oqýlyǵynda tek bir paraqqa sáikes keledi. Osy tarmaqta Kenesary Qasymovtyń «reaktsiialyq» qozǵalysy «qazaq aristokrattarynyń feodaldyq-monarhistik qozǵalysy» retinde jazylǵan. «Bul qozǵalys Qazaqstannyń Reseige qosylýy úshin kedergi boldy» degen tujyrym, stalindik «Pravda» gazetiniń tujyrymymen sáikes keldi. Odan keiin oqýlyq birneshe ret qaita basylyp, qazaqstandyq oqýshylardyń birneshe urpaǵy oqyp, bilim alǵan.
Stalin qaitys bolǵannan keiin Bekmahanov óziniń súiikti jumysyn jasaýǵa múmkindik aldy. Qazaq KSR-niń tarihyn zertteýge qaita oraldy, onyń negizin qalaýǵa búkil kúsh-jigerin jumsady, Bekmahanovtyń ómiriniń sońǵy on jyl eń jemisti boldy. «HIH ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarihy týraly», «Qazaqstan XIX ǵasyrdyń 20-40-shy jyldaryndaǵy tarih», «Qazaqstannyń Reseige qosylýy», Qazaqstan tarihy boiynsha mektep oqýlyqtar, ǵalymnyń jazǵan eńbekterdiń jalpy sany – 100 asady eken.
1962 jyly tarih ǵylymyn damytýǵa qosqan úlesi úshin Ermuhan Bekmahanuly Qazaq KSR Ǵylym Akademiiasynyń korrespondent-múshesi bolyp sailanady. Onyń aty árqashan qazaq halqynyń esinde qalady.
Kerimsal Jubatqanov,
tarih ǵylymnyń kandidaty, Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýniversitetiniń dotsenti.
