بەكماحانوۆ ەرمۇحان بەكماحانۇلى 1915 جىلى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ. ونىڭ جالعىز اعاسى 1930 جىلى قايتىس بولدى, ال ونىڭ ەپكەسٸ اناسىمەن بٸرگە - 1933 جىلى اشتىقتان قايتىس بولدى. ەرمۇحان ابىلاي حاننىڭ ۇلى ۋاليدٸڭ ۇرپاعى بولدى. ۆورونەج پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بٸتٸرگەننەن كەيٸن قازاق كسر بٸلٸم مينيسترلٸگٸ جانىنداعى پەداگوگيكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, 1946-1947 جج. - قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تاريح, ارحەولوگييا جەنە ەتنوگرافييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەت اتقاردى. ونىڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقستاننىڭ XVIII جەنە XIX عاسىرلاردا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ساياسي دامۋ پروبلەمالارىنا, سونداي-اق قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋ مەسەلەسٸنە ارنالعان. ونىڭ كەيبٸر زەرتتەۋلەرٸ قازاق ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ تاريحىنا دا قاتىستى. ەرمۇحان بەكماحانوۆ, قازاقتىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى. بٸراق, ونىڭ ەڭ باستى ەڭبەگٸ - بۇل كەڭەسارى قاسىموۆتىڭ قوزعالىسى تۋرالى وبەكتيۆتٸ تٷردە زەرتەپ, جازعان العاشقى تاريحشى-عالىم ەدٸ. سول ٷشٸن بەكماحانوۆ ستاليندٸك كٷگٸن-سٷرگٸن ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى.
سوعىس جىلدارىندا ە.ب. بەكماحانوۆ تانىمال تاريحشى پانكراتوۆامەن بٸرگە 1943 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق كسر-نٸڭ تاريحى» تۋرالى ەڭبەكتٸ جازدى. بۇل كٸتاپ كسرو-داعى ۇلتتىق تاريح بويىنشا العاشقى ٸرگەلٸ عىلىمي جۇمىس بولدى. سونىمەن قاتار, ول ٶز بەتٸنشە «قازاقستان XIX عاسىردىڭ 20-شى جەنە 40-شى جىلدارىندا» باسقا ەڭبەكتٸ جازۋعا جۇمىس ٸستەدٸ. 1946 جىلى ول كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسٸندە قورعاۋ ٷشٸن وسى جۇمىستاردى ۇسىندى جەنە 1947 جىلى ونى جەكە كٸتاپ-مونوگرافييا شىعاردى. بۇل جۇمىس رەسەيدٸڭ وتارلاۋ كەزەڭدەرٸنٸڭ العاشقى كەزەڭٸندە قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارعا ارنالدى. بۇل زەرتتەۋلەردە بەكماحانوۆ العاش رەت پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستە قارسىلىعىن تانىتتى, كەڭەستٸك رەسمي يدەولوگيياعا قاراماستان, كەنەسارى قاسىموۆتى بەكماحانوۆ قازاق ۇلت-ازاتتىق قارۋلى كٶتەرٸلٸستەردٸڭ شەبەرٸ رەتٸندە ۇلتتىق كٶشباسشى رەتٸندە كٶرسەتتٸ.
كٶپ ۇزاماي, ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتٸ كسرو عا كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ ا.ي. ياكوۆلەۆ قازاق فەودالدىق قوعامدى مەن حاندىق بيلٸكتٸ جەنە قازاق ۇلتشىلدىقتى دەرٸپتەيتٸن دەپ تەرٸس باعا بەردٸ. پانكراتوۆا ەرماحانوۆتى قولداپ, بٸردەن ياكوۆلەۆكە جاۋاپ بەردٸ. كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىندا ارنايى كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸ. سونداي-اق الماتىدان كەلگەن ٶكٸلٸ – ايداروۆا - قاتىستى. ايداروۆا بەكماحانوۆتىڭ جۇمىسىنا قارسى شىقتى. ونىڭ سٶزٸنەن ٷزٸندٸ كەلتٸرەيٸن: «... كەڭەسارى جەنە ونىڭ قىزمەتٸ فەودالدىق مونارحييالىق ۇلتشىلدىقتىڭ سيمۆولى, ونىڭ جالپىۇلتتىق سيپاتى جوق, سوندىقتان كەنەسارى قوزعالىسىن ۇلتتىق ازاتتىق پروگرەسسيۆتٸ قوزعالىس رەتٸندە باعالاعان اۆتور (بەكماحانوۆ), ٸس جٷزٸندە بۋرجۋازييالىق اعىمدى ناسيحاتتاپ وتىر». بەكماحانوۆتى, اتاپ ايتقاندا, درۋجينين, ۆياتكين سيياقتى تانىمال كەڭەس ورىس تاريحشىلارى قورعاۋعا تىرىستى. ولاردىڭ بارلىعى وسى جۇمىستىڭ عىلىمي مەن تاريحي قۇندىلىعى تۋرالى ايتتى. 1946 جىلى بەكماحانوۆ ٶزٸنٸڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرٸپ, ونى كسرو عا عىلىم كەڭەسٸنە ۇسىنادى. سول جىلى ول «قازاقستان 19-عاسىردىڭ 20-40-شى جىلدارىندا» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعاپ, سولاردىڭ بٸرٸ كەنەسارى قاسىموۆقا ارنالدى. ۋاقىت ٶتە كەلە, وسى كٸتاپتى تالقىلاعان داۋ-داماي توقتاتىلعان جوق. 1948 جىلى الماتى قالاسىندا قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىندا 5 كٷن بويى پٸكٸرتالاستار ٶتتٸ. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, كەيبٸر قازاق عالىمدار, بەكماحانوۆقا قارسى شىعىپ, ونىڭ قۇندى وتان تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەكتٸ جوققا شىعاردى جەنە اۆتوردى بۋرجۋازييالىق ۇلتشىل, كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ جاۋى دەپ قۇرتۋعا بارلىق امالىن پايدالاندى.
1950 جىلى «پراۆدا» گازەتٸ بەكماحانوۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ماقالانى جارييالادى. سول جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ول كوممۋنيستٸك پارتييادان جەنە ۋنيۆەرسيتەتتەن شىعارىلدى. بٸر اپتادان كەيٸن ول بارلىق اكادەمييالىق دەرەجەلەرٸنەن مەن اتاقتارىنان ايىرىلدى. بٸراق ول شايقاستى جالعاستىردى, سەبەبٸ ونىڭ ارتىندا ەيەلٸ جەنە كٸشكەنتاي بالالارى بولدى. بەكماحانوۆ اۋىلدىق مەكتەپتە ساباق بەرۋگە رۇقسات الۋ ٷشٸن ەرتٷرلٸ ينستانتسييالاردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋ مەجبٷر بولدى. الدىمەن ول الماتى وبلىسىنىڭ نارىنكٶل اۋدانىنا جٸبەرٸلدٸ. سودان كەيٸن ولار جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىندا نوۆوترويتسك اۋىلىنا اۋىستى.
1952 جىلى 5 قىركٷيەكتە بەكماحانوۆ نوۆوترويتسك اۋىلىندا تۇتقىندالىپ, الماتىعا ەكەلٸندٸ. تەرگەۋ ٷش ايعا سوزىلدى. ولار ەرمۇحاندى قورقىتتى, ٷنەمٸ قىسىم كٶرسەتتٸ, ق.سەتباەۆ پەن م.ەۋەزوۆتى قارالاۋدى تالاپ ەتتٸ.
ياعني, حح عاسىردىڭ 50-شٸ جىلدارىنىڭ باسىندا, ستاليندٸك كسرو-دا قارۋلى كٷرەس ارقىلى تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەسكەن حالىقتارعا قارسى پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارشىلىعىن اقتاۋ ٷشٸن كەڭ اۋقىمدى ناۋقان باستالدى.
باتىستىڭ بەلگٸلٸ عالىمى سولومون شۆارتس جازعانداي: «كەڭەس وداعىندا تاريحي عىلىمعا قارسى شابۋىل باستالدى. كوممۋنيستٸك پارتييا وبەكتيۆيزمگە جەنە كوسموپوليتيزمگە قارسى كٷرەستە جەڭٸسكە قول جەتكٸزدٸ. كەڭەس تاريحشىلارىنا ەڭ سوڭعى تاپسىرماسى - پاتشا وتارشىلىق ساياساتىن اقتاۋ مەن ماداقتاۋ. جوعارىدا ايتىلعاندارعا بايلانىستى «كەڭەس شىعىستانۋشىلارعا» بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. ولاردىڭ زەرتتەۋ سالاسى باسقا ەلدەردٸڭ «شىعىستانۋشىلارىنا» قاراعاندا ٷلكەنٸرەك, سەبەبٸ ول تەك وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا, ورتا جەنە قيىر شىعىستا عانا ەمەس, كەڭەستٸك كاۆكاز مەن ورتالىق ازييانى دا قامتيدى. بۇل ايماق جاقىندا كسرو-نىڭ عىلىم اكادەميياسىنىڭ جارىق كٶرگەن «ۆوپروسى يستوريي» نەگٸزگٸ كەڭەس تاريحي جۋرنالىندا جيٸ تالقىلاندى. مەسەلەن, 1949 جىلعى سەۋٸردە «كەڭەستٸك شىعىستانۋشى تاريحشىلاردىڭ ٶزەكتٸ مٸندەتتەرٸ تۋرالى» ماقالاسى جازىلعان ەدٸ».
1934 جىلدىڭ تامىزىندا ستالين, جدانوۆ جەنە كيروۆ «تاريحي ەدەبيەتتٸڭ مازمۇنىنا قاتىستى ەسكەرتۋلەردٸ» جارييالادى, وندا رەسەي مەن كسرو حالىقتارى 1917 جىلى رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن تاريحتى سوتسياليستٸك ينتەرپرەتاتسيياسى جازۋ كەرەكتٸگٸن قاتان ەسكەرٸلدٸ.
سوت وتىرىسى 1952 جىلعى 2 جەلتوقساندا ٶتتٸ. «ونىڭ بۋرجۋازييالىق-ۇلتشىلدىق كٶزقاراستارىن دەلەلدەۋ ٷشٸن ول رەاكتسييالىق اقىنداردىڭ, سونداي-اق حالىقتىڭ جاۋلارى - كەڭەستٸك بيلٸككە قارسى كٷرەسكەن الاشتىقتاردىڭ پٸكٸرٸن قولداندى», - بۇل سوت قۇجاتتارىنان ٷزٸندٸ. قىلمىستىق كودەكستٸڭ 58-بابىنىڭ 10-تارماعىنا سەيكەس سوت ەرمۇحان بەكماحانوۆتى ەڭبەك لاگەردە 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىردى. وسىدان كەيٸن عالىم يركۋتسك وبلىسى بودايبوعا جٸبەرٸلدٸ. ستالين قايتىس بولعاندا, بەكماحانوۆتى اقتاۋ مەن لاگەردەن شىعارۋعا كەڭەس ورىس تاريحشىسى پانكراتوۆا ٷلكەن كٶمەك بەردٸ. 1954 جىلى 16 اقپاندا بەكماحانوۆتى لاگەردەن بوساتتى. بٸراق, عالىمنىڭ دەنساۋلىعى قاتتى ناشارلادى, 1966 جاڭا جىلدى ول وتباسىمەن كەزدەستٸ جەنە دەرەۋ اۋرۋحاناعا جاتقىزىلدى.
تٷرمەدەن بوساتىلعاننان كەيٸن ە.ب. بەكماحانوۆ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قايتا قورعاۋعا مەجبٷر بولدى. ەرينە, ٶتكەن قاتەلٸكتەر «تٷزەتٸلدٸ». ونىڭ كەلەسٸ جازبالارىندا ول «ماركسيست-لەنيندٸك ەدٸسنامادان اۋىتقىماعان».
7-8 سىنىپ وقۋشىلارى ەرمۇحان بەكماحانوۆ پەن ونىڭ قىزى نايليا بەكماحانوۆتىڭ «1837-1838 جج. كەنەسارى قاسىموۆتىڭ فەودالدىق-مونارحيستٸك قوزعالىسى» اتتى 29-شٸ تاراۋىندا جازعان «قازاق كسر-نٸڭ تاريحى» وقۋلىعىندا تەك بٸر پاراققا سەيكەس كەلەدٸ. وسى تارماقتا كەنەسارى قاسىموۆتىڭ «رەاكتسييالىق» قوزعالىسى «قازاق اريستوكراتتارىنىڭ فەودالدىق-مونارحيستٸك قوزعالىسى» رەتٸندە جازىلعان. «بۇل قوزعالىس قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى ٷشٸن كەدەرگٸ بولدى» دەگەن تۇجىرىم, ستاليندٸك «پراۆدا» گازەتٸنٸڭ تۇجىرىمىمەن سەيكەس كەلدٸ. ودان كەيٸن وقۋلىق بٸرنەشە رەت قايتا باسىلىپ, قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ بٸرنەشە ۇرپاعى وقىپ, بٸلٸم العان.
ستالين قايتىس بولعاننان كەيٸن بەكماحانوۆ ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸ جۇمىسىن جاساۋعا مٷمكٸندٸك الدى. قازاق كسر-نٸڭ تاريحىن زەرتتەۋگە قايتا ورالدى, ونىڭ نەگٸزٸن قالاۋعا بٷكٸل كٷش-جٸگەرٸن جۇمسادى, بەكماحانوۆتىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى ون جىل ەڭ جەمٸستٸ بولدى. «حٸح عاسىرداعى قازاقستان تاريحى تۋرالى», «قازاقستان XIX عاسىردىڭ 20-40-شى جىلدارىنداعى تاريح», «قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى», قازاقستان تاريحى بويىنشا مەكتەپ وقۋلىقتار, عالىمنىڭ جازعان ەڭبەكتەردٸڭ جالپى سانى – 100 اسادى ەكەن.
1962 جىلى تاريح عىلىمىن دامىتۋعا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن ەرمۇحان بەكماحانۇلى قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ بولىپ سايلانادى. ونىڭ اتى ەرقاشان قازاق حالقىنىڭ ەسٸندە قالادى.
كەرٸمسال جۇباتقانوۆ,
تاريح عىلىمنىڭ كانديداتى, قازاق-ورىس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ.
