Foto: zhaikpress.kz
Á degennen qystyń alǵashqy aiy soǵym soiýmen bastalatyny belgili. Soǵym soiý – qazaqtyń erteden kele jatqan dástúriniń biri. Bul dástúr «toqsan» túskende, iaǵni 90 kúnge sozylatyn naǵyz qys kúnderinde (eskishe eseptegende «toqsan» 13-jeltoqsannan bastalady) bastalady. Dana halqymyz soǵymǵa erteden berekeniń asy, birliktiń asy, jaqsylyqtyń asy dep qaraidy. Soǵymnyń tórt maýsymy bolady – qystyq, kóktemdik, jazdyq jáne kúzdik. Soǵymǵa kóbine túie, jylqy, qoi, siyr, ógiz siiaqty maldardy soiady. Ult.kz tilshisi soǵymǵa qatysty dástúrler men joralǵylardy, ustanymdardy anyqtap kórdi.
Soǵym basy
Soǵym kúni belgilengende aǵaiyn-týys, kórshi-qolań, dos-jaran jáne maldy soiatyn qasapshy jigitter arnaiy shaqyrylady. Soǵymǵa arnalǵan malǵa pyshaq tigizbei turyp, aýyl aqsaqaly quran oqyp, bata beredi. Mal soiylǵan soń, jas kelinder ishek-qarnyn tazalaýǵa kirisse, úlken abysyndar soǵymnyń ókpe, baýyr, júrek, etiniń bir kesegin alyp, qýyrdaq jasaidy. Mine bul qýyrdaq «Soǵym basy» dep atalady. Bul taǵamnan soǵymǵa jinalǵan qaýym aýyz tiip, ózderiniń aq tilekterin aitady.
Sybaǵa
Qazaq halqynyń darhandyǵyn kórsetetin dástúr – sybaǵa úlestirý. Toiǵa, jiynǵa kele almai qalǵan jaqynyna nemese soǵymǵa kele almaǵan alystaǵy aǵaiynǵa, turmystaǵy qyzǵa, quda-qudaǵiǵa arnaiy sybaǵa bólinedi. Ony úi iesi ózge etten bólip alyp, árkimniń óz sybaǵasyn jeke-jeke bólip qoiady. Múmkindigi bolyp jatsa berip jiberedi nemese «Sybaǵańyzdy jep ketińiz» dep arnaiy qonaqqa shaqyrady.
Qolkeser
Soǵym soiǵan qasapshy jigitterge beriletin syi. Saimanyn sailap kelgen jigitter óz isin tyńǵylyqty atqaryp, úlkenderdiń alǵysyn alǵan soń úi iesi olarǵa da etiniń tiisti múshelerinen salyp beredi. Aqysyna riza bolǵan jigitter de kóńildi qaitady.
Jilikti bólshekteý
Soǵym qazaq úshin qanshalyqty mańyzdy bolsa, onyń etin músheleý de sonshalyqty mańyzdy. Osy oraida Arnaiy mal bailap, ony soǵymǵa daiyndap, arnaiy múshelep satatyn kásipker azamat Janbolat Madenov soǵymdy baltamen de, pyshaqpen de músheleýge bolatynyn aitady.
«Etti jilik-jiligimen bólshekteýdi «músheleý» dep ataidy.Mysaly, qoidyń týshasyn 13 múshege bóledi: eki jambas, eki ortan jilik, eki asyqty jilik, eki súbe qabyrǵa, eki qabyrǵa, eki jaýyryn, eki toqpan jilik, eki kári jilik, omyrtqa, bel omyrtqa, tós, buǵana, moiyn. Basqa maldardy da osylai jilikteidi. Al qoidy músheleýdi qol etinen bastaimyz. Ekinshi qoldy qabyrǵaǵa jetkizip kesip alamyz, biraq moiyn eti ketip qalmaýy kerek. Eki qoldy jiliktegen soń, etin súiegine jetkizip bólek alamyz. Qalǵan qol súiegin úshke jilikteimiz. Keiin tós etin bólip, betindegi etti bólek alamyz», – deidi Janbolat Madenov.
Onyń aitýynsha, qabyrǵadan keiin moiyn men omyrtqa bólinedi. Omyrtqa súiegin eki nemese úshke bólýge bolady. Sońyna qarai, bel, quiymshaq, jambas pen eki sanyn ajyratady.
Syily tabaq tartý joly
Al múshelengen etti tabaqqa salýdyń da óz tártibi bar. Bul týraly etnograf Saiathan Asimhan tarqatyp aityp beredi.
«Tabaqqa et qonaqtyń jasy men týystyq, jaqyndyq bailanysyna qarai salynady. Ár tabaqtyń óz ataýy bar. Keiingi jastarǵa uǵynyńqy bolsyn dep taldap, aityp bersem bylaisha órbidi:
Syi tabaq – bas, jambas, qazy-qarta, jal-jaia, quiryq, súbe;
Quda tabaq – bas, jambas, qazy-qarta, jal-jaia, quiryq, baýyr;
Qudaǵi tabaq – jaq, qazy-qarta, qaryn, toq ishek, asyqty jilik, súbe;
Jeńge tabaq – asyqty jilik, súbe, qabyrǵa, moiyn omyrtqa, quiryq, ókpe, ultabar;
Betashar tabaq – súbe, tós eti, qaryn, ashy ishek, quiymshaq, moiyn omyrtqa;
Kúieý tabaq – tós, asyqty jilik, qabyrǵa, omyrtqa eti, qazy-qarta;
Qyz tabaq – toqpan jilik, bel omyrtqa, quiryq, qabyrǵa;
Qurdas tabaq – toqpan jilik, omyrtqa, súbe, qabyrǵa, qazy, quiryq;
Bala tabaq – bel omyrtqa, qabyrǵa, búirek, baqai, asyqty jilik.
Qazaqta kelgen qonaǵyna qarai tabaq tartý dástúri jaqsy saqtalǵan. As jelinip, bata qaiyrylǵan soń kelinder sálem salyp, tabaq alady. Al úlkender bata berip, syilyq jasaýǵa tyrysady», – deidi etnograf.
Qazaqta etti saqtaýdyń ádis-tásilderi de bar. Máselen, «búrmeleý» dep atalatyn qarynǵa tyǵyp saqtaý. Qoi men siyr eti óz qaryndaryna syiyp ketedi. Tuzdalǵan etti qarynǵa salyp, ony salqyn jerge saqtaidy. Mundai et qys aiaǵyna deiin saqtalady. Etti saqtaý endi bólek áńgime, árine. Soǵym shúigin bolsyn!
Aqbota Musabekqyzy
