فوتو: zhaikpress.kz
ە دەگەننەن قىستىڭ العاشقى ايى سوعىم سويۋمەن باستالاتىنى بەلگٸلٸ. سوعىم سويۋ – قازاقتىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان دەستٷرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇل دەستٷر «توقسان» تٷسكەندە, ياعني 90 كٷنگە سوزىلاتىن ناعىز قىس كٷندەرٸندە (ەسكٸشە ەسەپتەگەندە «توقسان» 13-جەلتوقساننان باستالادى) باستالادى. دانا حالقىمىز سوعىمعا ەرتەدەن بەرەكەنٸڭ اسى, بٸرلٸكتٸڭ اسى, جاقسىلىقتىڭ اسى دەپ قارايدى. سوعىمنىڭ تٶرت ماۋسىمى بولادى – قىستىق, كٶكتەمدٸك, جازدىق جەنە كٷزدٸك. سوعىمعا كٶبٸنە تٷيە, جىلقى, قوي, سيىر, ٶگٸز سيياقتى مالداردى سويادى. Ult.kz تٸلشٸسٸ سوعىمعا قاتىستى دەستٷرلەر مەن جورالعىلاردى, ۇستانىمداردى انىقتاپ كٶردٸ.
سوعىم باسى
سوعىم كٷنٸ بەلگٸلەنگەندە اعايىن-تۋىس, كٶرشٸ-قولاڭ, دوس-جاران جەنە مالدى سوياتىن قاساپشى جٸگٸتتەر ارنايى شاقىرىلادى. سوعىمعا ارنالعان مالعا پىشاق تيگٸزبەي تۇرىپ, اۋىل اقساقالى قۇران وقىپ, باتا بەرەدٸ. مال سويىلعان سوڭ, جاس كەلٸندەر ٸشەك-قارنىن تازالاۋعا كٸرٸسسە, ٷلكەن ابىسىندار سوعىمنىڭ ٶكپە, باۋىر, جٷرەك, ەتٸنٸڭ بٸر كەسەگٸن الىپ, قۋىرداق جاسايدى. مٸنە بۇل قۋىرداق «سوعىم باسى» دەپ اتالادى. بۇل تاعامنان سوعىمعا جينالعان قاۋىم اۋىز تيٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ اق تٸلەكتەرٸن ايتادى.
سىباعا
قازاق حالقىنىڭ دارحاندىعىن كٶرسەتەتٸن دەستٷر – سىباعا ٷلەستٸرۋ. تويعا, جيىنعا كەلە الماي قالعان جاقىنىنا نەمەسە سوعىمعا كەلە الماعان الىستاعى اعايىنعا, تۇرمىستاعى قىزعا, قۇدا-قۇداعيعا ارنايى سىباعا بٶلٸنەدٸ. ونى ٷي يەسٸ ٶزگە ەتتەن بٶلٸپ الىپ, ەركٸمنٸڭ ٶز سىباعاسىن جەكە-جەكە بٶلٸپ قويادى. مٷمكٸندٸگٸ بولىپ جاتسا بەرٸپ جٸبەرەدٸ نەمەسە «سىباعاڭىزدى جەپ كەتٸڭٸز» دەپ ارنايى قوناققا شاقىرادى.
قولكەسەر
سوعىم سويعان قاساپشى جٸگٸتتەرگە بەرٸلەتٸن سىي. سايمانىن سايلاپ كەلگەن جٸگٸتتەر ٶز ٸسٸن تىڭعىلىقتى اتقارىپ, ٷلكەندەردٸڭ العىسىن العان سوڭ ٷي يەسٸ ولارعا دا ەتٸنٸڭ تيٸستٸ مٷشەلەرٸنەن سالىپ بەرەدٸ. اقىسىنا ريزا بولعان جٸگٸتتەر دە كٶڭٸلدٸ قايتادى.
جٸلٸكتٸ بٶلشەكتەۋ
سوعىم قازاق ٷشٸن قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ونىڭ ەتٸن مٷشەلەۋ دە سونشالىقتى ماڭىزدى. وسى ورايدا ارنايى مال بايلاپ, ونى سوعىمعا دايىنداپ, ارنايى مٷشەلەپ ساتاتىن كەسٸپكەر ازامات جانبولات مادەنوۆ سوعىمدى بالتامەن دە, پىشاقپەن دە مٷشەلەۋگە بولاتىنىن ايتادى.
«ەتتٸ جٸلٸك-جٸلٸگٸمەن بٶلشەكتەۋدٸ «مٷشەلەۋ» دەپ اتايدى.مىسالى, قويدىڭ تۋشاسىن 13 مٷشەگە بٶلەدٸ: ەكٸ جامباس, ەكٸ ورتان جٸلٸك, ەكٸ اسىقتى جٸلٸك, ەكٸ سٷبە قابىرعا, ەكٸ قابىرعا, ەكٸ جاۋىرىن, ەكٸ توقپان جٸلٸك, ەكٸ كەرٸ جٸلٸك, ومىرتقا, بەل ومىرتقا, تٶس, بۇعانا, مويىن. باسقا مالداردى دا وسىلاي جٸلٸكتەيدٸ. ال قويدى مٷشەلەۋدٸ قول ەتٸنەن باستايمىز. ەكٸنشٸ قولدى قابىرعاعا جەتكٸزٸپ كەسٸپ الامىز, بٸراق مويىن ەتٸ كەتٸپ قالماۋى كەرەك. ەكٸ قولدى جٸلٸكتەگەن سوڭ, ەتٸن سٷيەگٸنە جەتكٸزٸپ بٶلەك الامىز. قالعان قول سٷيەگٸن ٷشكە جٸلٸكتەيمٸز. كەيٸن تٶس ەتٸن بٶلٸپ, بەتٸندەگٸ ەتتٸ بٶلەك الامىز», – دەيدٸ جانبولات مادەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قابىرعادان كەيٸن مويىن مەن ومىرتقا بٶلٸنەدٸ. ومىرتقا سٷيەگٸن ەكٸ نەمەسە ٷشكە بٶلۋگە بولادى. سوڭىنا قاراي, بەل, قۇيىمشاق, جامباس پەن ەكٸ سانىن اجىراتادى.
سىيلى تاباق تارتۋ جولى
ال مٷشەلەنگەن ەتتٸ تاباققا سالۋدىڭ دا ٶز تەرتٸبٸ بار. بۇل تۋرالى ەتنوگراف ساياتحان اسيمحان تارقاتىپ ايتىپ بەرەدٸ.
«تاباققا ەت قوناقتىڭ جاسى مەن تۋىستىق, جاقىندىق بايلانىسىنا قاراي سالىنادى. ەر تاباقتىڭ ٶز اتاۋى بار. كەيٸنگٸ جاستارعا ۇعىنىڭقى بولسىن دەپ تالداپ, ايتىپ بەرسەم بىلايشا ٶربيدٸ:
سىي تاباق – باس, جامباس, قازى-قارتا, جال-جايا, قۇيرىق, سٷبە;
قۇدا تاباق – باس, جامباس, قازى-قارتا, جال-جايا, قۇيرىق, باۋىر;
قۇداعي تاباق – جاق, قازى-قارتا, قارىن, توق ٸشەك, اسىقتى جٸلٸك, سٷبە;
جەڭگە تاباق – اسىقتى جٸلٸك, سٷبە, قابىرعا, مويىن ومىرتقا, قۇيرىق, ٶكپە, ۇلتابار;
بەتاشار تاباق – سٷبە, تٶس ەتٸ, قارىن, اششى iشەك, قۇيىمشاق, مويىن ومىرتقا;
كٷيەۋ تاباق – تٶس, اسىقتى جٸلٸك, قابىرعا, ومىرتقا ەتٸ, قازى-قارتا;
قىز تاباق – توقپان جٸلٸك, بەل ومىرتقا, قۇيرىق, قابىرعا;
قۇرداس تاباق – توقپان جٸلٸك, ومىرتقا, سٷبە, قابىرعا, قازى, قۇيرىق;
بالا تاباق – بەل ومىرتقا, قابىرعا, بٷيرەك, باقاي, اسىقتى جٸلٸك.
قازاقتا كەلگەن قوناعىنا قاراي تاباق تارتۋ دەستٷرٸ جاقسى ساقتالعان. اس جەلٸنٸپ, باتا قايىرىلعان سوڭ كەلٸندەر سەلەم سالىپ, تاباق الادى. ال ٷلكەندەر باتا بەرٸپ, سىيلىق جاساۋعا تىرىسادى», – دەيدٸ ەتنوگراف.
قازاقتا ەتتٸ ساقتاۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ دە بار. مەسەلەن, «بٷرمەلەۋ» دەپ اتالاتىن قارىنعا تىعىپ ساقتاۋ. قوي مەن سيىر ەتٸ ٶز قارىندارىنا سىيىپ كەتەدٸ. تۇزدالعان ەتتٸ قارىنعا سالىپ, ونى سالقىن جەرگە ساقتايدى. مۇنداي ەت قىس اياعىنا دەيٸن ساقتالادى. ەتتٸ ساقتاۋ ەندٸ بٶلەك ەڭگٸمە, ەرينە. سوعىم شٷيگٸن بولسىن!
اقبوتا مۇسابەكقىزى
