Jýyrda ǵana dúnieden ótken jaryqtyq Evgenii Evtýshenko «Lenin, a ne Stalin, podpisal dekret o sozdanii pervogo v Evrope kontsentratsionnogo lageria dlia inakomysliashih v Solovkah eshe v 1918 godý. Stalin byl ottsom GÝLAGa, no dedýshkoi byl Lenin» degeni bar edi. Biz áńgime arqaýyna ainaldyrǵaly otyrǵan álemdegi eń jaýyz lager SLON-dy ashqan Lenin bolatyn.
SLON (Solovetskii lager osobogo naznacheniia) degenimiz – 1919 – 1933 jyldardaǵy Solovki araldary (Reseidiń Arhangelsk oblsynda) aýmaǵynda qurylǵan KSRO-daǵy eń iri eńbekpen túzeý lageri. Qarapaiym tilmen aitqanda, Solovki lageri. KSRO-da qurylǵan GÝLAG-tardyń atasy – osy SLON.
1919 jyly Arhangelsk gýberniiasyndaǵy birneshe túzeý lagerleri biriktirilip, Solovki lageri quryldy. 1921 jyldan bastap SLON atala bastady. Alǵashqy kezde munda din qyzmetkerleri qamalsa, 1923 jyldan bastap saiasi qyzmeti úshin sottalǵandardy jinady. Osylaisha, lager tutqyndardy «eńbekpen túzeýge» tyrysty. 1923 jyly – 2557, 1924 jyly – 5044, 1925 jyly – 7725 adam qamalsa, 1928 jyly – 21900, 1929 jyly – 65000, 1930 jyly – 71800 adam SLON-ǵa aidalǵan. Lager tutqyndarynyń sany qanshalyqty kóp bolǵanyn osydan-aq baiqaýǵa bolady. Jalpy, SLON-nyń qyzmet etken jyldary munda 7,5 myń adam ólgen. Onyń 3,5 myńy 1933 jylǵy asharshylyq kezinde qyryldy.
SLON-nyń tutqyndary azaptaýdyń, zorlyq-zombylyqtyń neshe atasyn bastan keshti. Eńbektiń eń aýyr túrine jegilip, sońynda aýrý ústine aýrý jamap, birazy kóz jumdy. Jýrnalist-zertteýshi Tileý Kólbaev bul jaily: «Solovki lageri 1918 jyldan búkil KSRO qurylymynyń GÝLAG-tik basqarý júiesiniń úlgisin jasap berdi. Solovki aral lageri ainalasy teńizdermen qorshalsa, KSRO-nyń ainalasy temir tormen qorshaldy. Mine, Sotsialistik Respýblikalar odaǵyn qurmas buryn lagerlik basqarý júiesin oqyp, taný jumystary osylaisha qatań júrgizildi… Qysqasha aitqanda, Solovki aral lageri KSRO-ny basqarýdyń lagerlik júiesinde «kórnekilik» ról atqardy. Qolyndaǵysyn kúshtep tartyp alý, ashtan óltirý, tildi umyttyrý, assimiliatsiialandyrý, dinsizdendirý, soǵys qarýlaryn synaý, internatsionaldandyrý sekildi jeti túrli maqsat Solovki aralynda arnaiy qoldanylǵan bolatyn» deidi. Mine, lagerdiń qurylǵandaǵy maqsaty osyndai.
Solovkide elýge jýyq ult ókili qamaldy. Arasynda qazaqtyń qaisar uldary da bolyp, azapty kúnderdi bastan keshti. SLON-da qansha qazaqtyń qamalǵany jaily naqty málimet joq. Degenmen derekterde biraz qazaqtyń bolǵany aitylady.
SLON-ǵa aidalǵan alǵashqy qazaq – Dýanbek Baltabaev. Ózbekstanda týǵan. Solovki túrmesine 1923 jyly jóneltilip, 1937 jyly atylǵan.
2002 jyly shyqqan «Leningradskii martirolog 1937-1938» kitabynyń V tomynda Dýanbek týraly mynadai málimet berilgen.
«Rod. v 1901 g., Ýzbekistan, Sredne-Chirchikskii r-n, s. Angor; kazah; byvshii chlen VKP(b); Slýjashii. Projival: Otbyval nakazanie v Solovetskoi tiýrme. Prigovoren: osobaia troika pri ÝNKVD po Leningradskoi obl. 25.11.1937 g., obv.: 58-10-11 ÝK RSFSR. Rasstrelian 8.12.1937 g».
Dýanbek Baltabaev Solovki lagerinde orys oqymystysy, dini filosof Pavel Florenskiimen birge boldy. Bir bap boiynsha qylmysty dep tanylyp, bir jerde, bir ýaqytta atyldy.
SLON-ǵa1929 jyly Alashorda úkimetiniń músheleri Maǵjan Jumabaev pen Ahmet Baitursynov ta aidaldy. Maǵjan 1929 jyly Qyzyljarda qamaýǵa alyndy. Aqyndy alashordashy, pantiýrkist, japon shpiony dep ustap, aldymen Máskeýdegi Býtyrkaǵa, odan keiin Solovki lagerine attandyrdy.
Aqynnyń jary Zyliha Jumabaevanyń estelikterinde Maǵjannyń Solovki lagerinde muǵalim bolyp, saýatsyzdyqty joiýǵa qatysty sabaq bergenin aitady. SLON-da tutqyndardyń biliktiligin arttyrýǵa arnalǵan jumystar júrdi. Sóitip, lager tutqyndaryn túrli saladaǵy eńbekke jekti. Sonyń arqasynda Maǵjan orys ziialysy Ivan Fetisovtyń dáneker bolýymen, felsherlik mamandyqty igerdi. Osylaisha, lagerdiń sanitarlyq bólimin basqardy. Alaida Solovkidegi kezeńi saǵyn syndyra jazdady.
1934 jyly Maǵjan Solovki azabynan qutqaryp, qol ushyn sozýynsurap Maksim Gorkii men jazýshynyń áieli, sol kezde Qyzyl krest qoǵamynyń tóraiymy bolǵan Ekaterina Peshkovaǵa hat jazdy. Ol hattyń iesine jetip, nátijeli bolýyna Mirjaqyptyń jary Zyliha Jumabaeva men ult kósemi Álihan Bókeihannyń septigi tidi.
Arada eki jyl ótkende, iaǵni 1936 jyly ekeýiniń araaǵaiyn bolýymen Maǵjan abaqtydan ýaqytynan buryn bosatylyp, Qyzyljarǵa oraldy.
Qyzyljarda tehnikým muǵalimi bolyp qyzmetke turdy. KSRO Jazýshylary odaǵyna hat jazyp, Keńes ádebietine úles qosatynyn aitty. Ókinishke qarai, arada bir jarym jyl ótkende, iaǵni 1937 jyldyń qysynda Maǵjan aqyn taǵy da saiasi qýǵynnyń tyrnaǵyna ilinip, abaqtyǵa aidaldy. Qazaqtyń lirik aqyny sodan qaityp oralmady.
Abaqtyda aidan, kúnnen jańyldym,
Sarǵaidym ǵoi, sar dalamdy saǵyndym.
«Qarashyǵym, qulynym!» dep zarlaǵan
Alystaǵy sorly anamdy saǵyndym.
Maǵjannyń abaqtyda ótkizgen kúnderdiń kýásindei bolyp artynda osy «Saǵyndym» óleńi qaldy.
Alash kósemderiniń biri Ahmet Baitursynulynyń da taǵdyry tym aýyr boldy. Ahań da Solovki lagerine Maǵjanmen qatar, 1929 jyly keldi.
Ahmet te Maǵjanmen birge Gorkii men Peshkovaǵa hat jazdy. Tursyn Jurtbai maqalasynda Ahańnyń sol hatyn bylaisha beredi:
«Jaqyn arada jazýshynyń (M.Gorkidiń) burynǵy qatyny (Peshkova) bastyq bolyp turǵan mekeme (Qyzyl krest qoǵamy) arqyly aryz berdim. Munda qazirgi jai-kúiimniń bárin aityp: ólsin demeseńder meni ne jyly jaqqa jiberińder, ne qatyn-balam turǵan jerge jiberińder. Men bul kúide turǵanda ólemin dep jazyp otyrmyn. Munan anaý qatyn arqyly birdeme bolar degen úmit bar. Munan eshnárse shyqpasa, shynynda da ólý ǵana qalady». SLON-nyń azaby qatty ekenin qazaqtyń qaisar ulynyń osy hatynan-aq baiqaýǵa bolady.
Ekeýiniń osy hattarynyń nátijesinde Ahmet te abaqtydan bosap, Solovki lagerimen biljola qoshtasty. Otbasymen Almatyǵa keldi. Alaida 1937 jylǵy repressiia Ahańnyń da janyn alyp tyndy.
SLON sorlatqan qazaqtyń biri Mirjaqyp Dýlatov. Sum lagerde Mirjaqyp ajal qushty.
Mirjaqyptyń 1922-1928 jyldary Orynborda baspa jáne pedagogikamen shuǵyldanyp júrgen kezi edi. 1928 jyly arab qarpi alynyp tastalady degen qaýly shyqty. Mundaida Mirjaqyp qarap qalsyn ba, qazaqtyń tiline qorǵan bolǵysy keldi. Sońynda, qanypezer NKVD Mirjaqypty «ultshyl» dep aiyptap, Qyzylordanyń túrmesine toǵytty.
Kózińdi ash, oian, qazaq, kóter basty,
Ótkizbei qarańǵyda beker jasty.
Jer ketti, din nasharlap,
hal haram bop,
Qazaǵym, endi jatý jaramasty, – dep jyrlaǵan abzal azamat qara basynyń qamy úshin emes, halqynyń bolashaǵy úshin abaqtyǵa aidalyp kete bardy. Bastapqy kezde sot Mirjaqypty ólim jazasyna buiyryp, artynsha merzimin 10 jylǵa qysqartty. Alǵashynda Býtyrkaǵa keiin Solovki lagerine aidaldy.
Munda Mirjaqypty joǵaryda aty atalǵan Pavel Florenskii jazbai tanydy. Florenskii ózi de qalamger bolatyn. Mirjaqyptyń «Literatýrnoi entsiklopedii», «Maloi Sovetskoi entsiklopedii» arqyly atyn estigen, shyǵarmashylyǵynan habary bar edi. Florenskii Mirjaqyptyń 1934 jyldyń basynda Medvejia gora qalasyndaǵy feldsherlerdiń ortalyq kýrsynda oqýyna, feldsher bolyp qyzmet jasaýyna sebepker boldy. Florenskiidiń mundaǵy oiy qazaq aqynyn túrme azabynan qutqarý edi.
Negizinde, Mirjaqyptyń túrmeden sytylyp shyǵýyna múmkindigi bar bolatyn.1933 jyldyń kúzinde Mustafa Shoqai Mirjaqypty abaqtydan alyp shyǵý úshin Solovkige kememen adam jiberdi. Alaida Mirjaqyp ózi bas tartady. Sebebi, aqynnyń túrmeden shyǵyp, týǵan jerge oralamyn degen úmiti bolatyn. Ókinishke qarai, ol úmiti aqtalǵan joq.
Qazaq ziialysy ómiriniń sońyna sheiin Sosnovets poselkesindegi Týngýd bólimshesiniń 5-ortalyq lazeretinde feldsher bolyp qyzmet etti. 1935 jyldyń qazanynda dúnieden ótip, lagerdiń ziratyna jerlendi.
1990 jyly Kareliia Respýblikasynda arnaiy komissiia qurylyp, jergilikti turǵyndardyń kýáligi jáne qujattardyń dálel bolýymen, mirjaqyptanýshy-ǵalym Marat Ábsemettiń zor eńbeginiń nátijesinde Mirjaqyptyń jatqan jeri naqtylanyp, 1992 jyly súiegi elge qaitaryldy. Qostanai oblysy Jangeldin aýdanyndaǵy Bidaiyq aýylyna ákelinip, qaita arýlap jerlendi. Mirjaqyptyń aqtalyp, shyǵarmalarynyń nasihattalýy jolynda qyzy Gúlnar Dýlatova kóp eńbek sińirdi.
SLON-da azap tartqandardyń biri Alashorda qairatkerleri Myrzaǵazy Esbolov bolatyn. 1891 jyly Qostanai oblysynda dúniege keldi.
Myrzaǵazy qazaqtyń qarymdy jýrnalisteriniń biri boldy. Aýyl jaǵdaiy, jer máselesi, ult-azattyq qozǵalysy týraly ózekti maqalalary «Aiqap» jýrnaly, «Qazaq» gazetinde jariialandy. Peterbordan shyǵatyn «Mýsýlmanskaia gazetanyń» tilshisi boldy. E.Tileshov pen D.Qamzabekulynyń kitabynda Myrzaǵazynyń monarhiialyq rejim tusynda «Mýsýlmanskaia gazeta» basylymynda jaryq kórgen «Vol v stepi» maqalasy úshin oǵan 400 som aiyp salynǵany jazylǵan. Myrzaǵazynyń jaýjúrek adam bolǵany osydan ańǵarylyp tur.
1916 jyldyń 25 maýsymyndaǵy Patsha jarlyǵynan keiin Batys maidany shtaby janynan qurylǵan túz halyqtary ókilderi bóliminiń jumysyna kirisip, Minskidegi áskeri qosyndardy aralady. Mundaǵy oiy Álihan Bókeihanmen birge maidandaǵy qazaq jigitterine arashashy bolý edi. Keiin Alashorda úkimetiniń áskeri bóliminde qyzmet atqaryp, Alash militsiiasyn jasaqtaǵandardyń biri boldy.
Myrzaǵazy Esbolov sondai-aq bilikti pedagog-tuǵyn. 1920 jyldan bastap muǵalimdik qyzmet istep, Tashkenttegi Qazaq pedagogikalyq institýtynda sabaq berdi.1929 jyly tutqynǵa alynyp, 1930 jyldyń kókteminde 10 jylǵa Solovki lagerine aidaldy. Lagerde Mirjaqyppen birge bolyp, feldsherlik kýrsty bitirip, kishi dárigerlik qyzmet istedi. 1938 jyly ólim jazasyna kesilip, osy jyldyń kókteminde Leningrad túbinde atyldy.
Solovki lagerine aidalǵan taǵy bir qazaq – Ibrahim Qiqymbaev. 1905 jyly Ombyda dúniege keldi. Qarapaiym jumysshy boldy. 1928 jyldyń jazynda 5 jylǵa sottalyp, 1933 jyly merzimi 10 jylǵa deiin uzartyldy. Jazasyn SLON-da ótedi. 1937 jyldyń qysynda ólim jazasyna kesilip, osy jyly Leningrad túbinde atyldy.
Iá, ómirin CLON sorlatqan qazaqtardyń sany kóp bolýy da múmkin. Sebebi, Ahmettiń, Maǵjannyń hattarynda sondai emeýrin bar. Bizge belgilisi Solovki lagerine túsken qazaqtardyń qai-qaisysy da, azapty az kórgen joq. Qazaq úshin, qazaqtyń bolashaǵy úshin jan bergen bozdaqtar aldynda máńgilik qaryzdarmyz. Olardy únemi eske alýǵa tiispiz. CLON týraly jazý bozdaqtardy eske alýǵa arnalǵan sondai oidan týyndaǵan edi.
Serikbol Hasan,
"Aiqyn" gazeti
Jaiyqtan jetken saǵynysh hat Saǵynysh samaly aq erke Jaiyqtyń jaǵalaýynan esip turady. Óitkeni, juldyzdai jarq etip, erte sóngen Tólegenniń basqan izi bar. Jalǵyz Jaiyqtyń jaǵalaýy ǵana emes, sonaý, Alataý men Tarbaǵatai taýlarynan jetetin saǵynysh sarqyty óleń saraiynyń irgetasyn qalaýǵa kúsh saldy. «Saǵynysh» uǵymy qazaq poeziiasynda Tólegenniń óleńderinde ǵana kórinis tabady. O, adamdar birgemin men sendermen, Yqylasyńa eshnárseni teńgermen. Sender meniń baqytymnyń bulaǵy, Sender meniń darynyma jel bergen, – dep adamzatqa degen saǵynysh sálemin, perzenttik tilegin jetkizedi. Tólegenniń tula boiyna bitken bekzat bolmystyń aq paraǵy saǵynyshpen jazylyp, kúni búgingi zamannyń taraýynda jalǵasyn taýyp keledi. Kúzgi jańbyrdyń tamshysyndai jylaýyq óleńder kóbeidi. Tólegenniń tunyq jyrlarynda áýezdi ún estildi. Tuǵyry berik shyǵarmalar ánge suranyp turǵandai bolady. «Qulaqtan kirip boidy alar, ásem án men tátti kúi», – dep hakim Abai aitqandai, Tólegen aqynnyń jyrlary keleshekte ándermen astasqan shyǵarmalar bolady dep, ósiet qaldyrǵandai keiip tanytady. Rýhani suranys degen uǵym bar. Rýhaniiattyń jarshysy – aqberen aqyndar men qarymdy qalamgerler. Joiqyn jarylystai qazaq poeziiasyna erekshe lep ákelgen Tólegen soiqan talanttardyń sanatyna qosyldy. Qazaqtyń kórnekti aqyny Fariza Ońǵarsynova: «Talantty bolý qaýipti – talantsyzdardyń ishinde», – degen eken. Talanttar tasada qalady, talantsyzdar tórdi ańsaidy. Tórdi ańsaǵan qaýymdy Tólegen poeziiasy túp-tamyrymen joiyp jiberetin alapat kúsh pe? – degen sanaly suraq oiǵa oralady. Tólegen óleń oqýdyń ózindik izin oqý ordasynda qalyptastyrdy. Qadyr aqynnyń óleńderinde: «naǵyz qazaqty» dombyramen sýretteidi. Al, Tólegenniń dombyrada oinaǵanyn biri bilse, biri bilmeidi. «Aqyn – ult bolmysy», – dep uǵynsaq, ulttyq boiaý, sezimniń siqyrly naqyshynan kórýge bolady. Sen meniń ózimdi kórseń, Turysym osy meniń. Al, mendegi ǵalamat sezimdi kórseń Shoshyr ediń!.. Ózindik bolmysty tórt jol óleńimen sýrettep beredi. Ǵajaiyptan órbigen tátti sezim ǵalamat sezimge ulasa jóneledi. Saǵynysh uǵymynyń qataryna sezim qosyldy. … Kim bilsin talai kúngi tilegim ed, Máńgilik tarqamaýy da múmkin onyń. Iá, aqyn júregi kóregendiliktiń belgisi me?! Ras, Máńgilik Eldiń tarihnamasyna Tólegen jyrlary aqyn kóńiliniń jazbalaryndai tasqa qashalyp jazyldy. Zańǵar jazýshy Á.Kekilbaevtyń: «Aqiqattyń mekeni – júrek. Oǵan keńistiktegi eren bolmysty túgel syiǵyzýǵa bolady», – degen kórkem oidyń astarynda jatqan ulaǵatty sózi bar.Tólegen poeziiasy – óleń súier qaýymnyń júregine jetip jyǵylyp, irgetasyn qalady.Qazirgi qazaq poeziiasynda Tólegenniń izderi kóp. Qushtar kóńil – óleńniń aqjelkenin kóterdi. «Arman sapary», «Ómirge saiahat», «Men saǵan ǵashyq edim», «Qumdaǵy munaralar», «Amanat», «Bir toiym bar» dastandary men shyǵarmalary arqyly qazaq ádebietiniń altyn qanatyna ainalyp, el esinde qaldy. «Qumdaǵy munaralar» atty óleńder jinaǵy úshin Lenin komsomoly syilyǵynyń iegeri atandy. Janassań janda jaz qalar, Jarqyrai túsken jaryqtar. Qazylmai jatqan qazbalar, Jazylmai jatqan tarihtar. Elimizdegi qazba bailyqtardyń jer qoinaýynda jatyp, igerilmei jatqanyn aitady. Qazaqtyń tarihyna degen alań kóńil aqyn júregin bei-jai qaldyrmaidy.Aqynnyń qoǵamdaǵy kúrmeýli máselelerdiń sheshilýi úshin qolyna qalam alyp, qaǵaz betine óleń joldaryn túsirgeni baiqalady. Qyzyq siýjet. Astarly oi. Aibergenov álemine boilasaq, «Aral jyrlary» óleńi kózge túsedi. Shaǵalań beine tóbeden, Áýelep ushqan aq paraq. Aýmaǵyń toly kóp óleń, Aidynyń fotoapparat. Qaraqalpaq halqy teńizdiń boiyn jaǵalap, balyq aýlap kún kórgen. Qaraqalpaqstan men Aral boiyndaǵy el-jurttyń turmys-tirshiligi uqsas, aqyndar men jyrshylardan kem emes ekenin aitady. Jartasty jaryp ótetin aidynnyń asaý tolqynyn kýáger retinde sýretteidi. Tólegenniń syni maqalalaryn oqysaq, qatal synshy, ocherkine zer salsaq, sheber jýrnalist, áńgimelerinen zerdeli sózdiń zergeri ekendigin uǵynýǵa bolady. 1962 jyly «Juldyz» jýrnalynyń № 8 sanynda «Qońyr kúz edi» atty maqalasy jaryq kórdi. Qalihan Ysqaqtyń «Qońyr kúz edi» atty povesi haqynda shyǵarmanyń tabiǵaty ashylǵanyn, úzdik shyǵarmalardyń sanatyna qosý kerektigin jazady. Ult ustazy Zeinolla Qabdolovtyń da taqyrypqa sáikes maqalasy jaryq kórgen kez edi. Bul Tólegen aqynnyń sózdi tereń túsingen qalamger ekenin dáleldei túsedi. Tólegenniń Muhtarmen, Shámshimen myzǵymas berik dostyǵy kópke úlgi. Aibergenov poeziiasynyń áserine enip, atoi salar aqynnyń egile-tógile jyrlaýyna eliktep ósken jyrshylardyń biri – Muhtar Shahanov. Ol óz sózinde: «Tólegen Aibergenov, Shámshi Qaldaiaqov úsheýmiz erekshe dostyq qarym-qatynasta boldyq. Anam marqum 13 qursaq kótergen, sonyń ishinde menen basqasy túgel o dúnielik bolyp ketken. Neshe balańyz bar dep suraǵan adamdarǵa: «Meniń úsh balam bar: úlkeni – Shámshi Qaldaiaqov, ortanshysy – Tólegen Aibergenov, kishisi – myna Muhtar» – deitin. Muhtar Shahanov Tólegen shyǵarmalarynan nár alyp, aǵalyq aqylyn tyńdap, qasynda júrip, kóp nárseni úirengen. 1965 jyly Atyraý topyraǵynda Shámshi ekeýi saparlap kelgen sátinde, Jaiyqtyń tolqyndary áser etti me, qaidam?! Jaǵalaýdyń aq samalynan raqat kúi keshken Tólegen men Shámshiniń «Aq erke – Aq Jaiyq» atty áni dúniege keldi. Lirikalyq án. Farizanyń «Jaiyqtyń tolqyndary» men Tólegenniń «Aq erke – Aq Jaiyq» atty týyndylary Jaiyq boiyna eskertkish ornatqan, ozyq ánderdiń úlgisi boldy. Apyr-ai, jaǵalaýǵa til bitkendei, ala dúlei sezim denemdi boilai jóneledi. Qyzdary Saltanat pen Ainar Aibergenova Atyraý topyraǵyna qadam basqan sátte, «Qazaqstan – Atyraý» telearnasy arnaiy habar túsirdi. Habarda qyzy Saltanat: «Aq Jaiyqqa ákemniń basqan izin kóreiin, ákemniń 80-jyldyǵyn esterine salaiyn», – dep keldim. Áke amanatyn arqalaǵan urpaqtyń ishki oi, jan dúniesindegi alai-dúlei sezimi. …Iz. Urpaq sabaqtastyǵy. Jumekenniń ákesi Sabyr soǵysqa attanǵan sátte, Nájimeden qart Ashaq qumynda izin basqyzyp, qazanmen betin jaýyp qoiady. Izdi saqtaý – qarttardyń ónegesi. Tólegen men Jumeken – taǵdyrdyń tolqynynda terbelgen, taý tulǵalar ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet. Tólegenniń poeziiasy arqyly qazaqtyń sóz óneri biik deńgeige kóterildi. Qazaq poeziiasyna erekshe ún qosyp, ekpindi poeziianyń qalyptasýyna kúsh saldy. Sebebi, 18 býyndy óleńdi jazý, tek, Tólegen talantynyń bir qyry edi. Astarly oilardyń túp-tamyryna boilap, bútin bolmystyń kem-ketigin túzedi. Kómbeniń qupiiasyn ashyp, altyn sandyqtyń kiltin XXI ǵasyrdyń urpaqtaryna tabystady. Zańǵar shyńǵa Tólegen esimi qazyq bop qaǵylyp, kúlli qazaqtyń júreginde saqtaldy. Artynda qalǵan adal perzentteri – áke ósietin jalǵaǵan, ádebiet áleminen keiingi joqtaýshylary. Tólegen 30 jasynda ómirden ótse de, ólmes murasyn jinaqtap, bireýińde joǵaltpai bizge jetkizgen – Úrnisa ananyń tálim-tárbiesin alyp, adam qataryna qosylǵan tórt qyz ben bir uly – Aibergenovter áýletiniń tereń tamyrly tarihyn, shań basqan shejiresin jaza tústi. «Ózgege qalai kórinetinin bilmeimin, men úshin oilaný men qiialǵa berilý búkil ómirimniń bas qyzyǵyndai sanalady. Osy az ómirimniń ishinde oilanyp ótkizgen ýaqyttarymdy óz mindetin atqaryp ótkizgen, sanaly ótken, dańqty ótken ýaqyt dep esepteimin. Sondyqtan da, men oilar úshin, oilaný úshin qanshama ýaqytym ketken bolsa da, ol úshin ómir boiy ókinbei ótemin ǵoi dep oilaimyn. Men úshin ókinishtisi sol, arzan kúlki men bolmashy lázzatqa bola jylap ketken altyn saǵattarym bolsa kerek. Men osy kúnge deiin qansha oilardy qaǵaz betine túsire bergende ǵoi, basqa úshin eleýli dúnie bolmaǵanmen, ózime kóp paidasyn tigizer edi-aý, shirkin!», – dep Tólegen aqyn óz esteliginde ómirdiń ózendei aǵyp ótkenin aýyr kúrsinispen sýretteidi. Iá, ózi aitqandai, ǵumyrdaǵy ýaqyty sanaly ári dańqty ótti. Saǵattyń tili toqtamady. Ádebiettiń altyn keni – Tólegen murasyn halqyna joldap otyr. Aqyn ǵumyrynyń esimin máńgi este qaldyrý jumystary áli de jalǵasady. Tólegenniń tuńǵiyqtai tereń, bulaqtai móldir jyrlary qazaqtai ult barda máńgi saqtalady. Kóńil qanaty Qazaqtyń qany aqberen aqyndyqtyń, aqjarma kúishiliktiń, suńǵyla sazgerliktiń eli ekeni barsha qaýymǵa belgili. Kezinde Tólegen Aibergenov, Fariza Ońǵarsynova bastaǵan toptyń qataryna daryndy tulǵa qosylǵan bolatyn. Ol adamgershilik pen azamattyq, aqyndyq pen qalamgerlik qabilet pen qasiet boiyna daryǵan daryndy tulǵa Meńdekesh Satybaldiev edi. Aqyn jyraýlyq poeziia men qazirgi poeziiany ushtastyrǵan serpindi ári ekpindi óleńderdi qazaqqa syilap, ádebiet álemine jańa tynyspen kelgen adýyndy qalamgerlerdiń biri. Onyń óleńderin oqyp otyrǵanda taza, názik te pákizat sezimniń adamy ekeni kórinedi de turady. Óleńderinde «kóńil» degen sóz kóp qoldanylady. Úlken oimen, aýyr muńmen órilgen óleńderiniń ózinde tapqyr oi kórinis tabady. Jem boiyndaǵy atalar amanaty men babalar ósietin qulaǵyna quiyp ósken Meńdekesh aqyn jetimdik qasiretin erte kórip, buǵanasy qatpai jatyp, aýyr jumystardy atqaryp, nátijesinde buǵanasynan aiyryldy. Alaida, aldaǵy kúnniń altyn shýaǵyna senip, keleshekten kúder úzbedi. Aqynnyń kózin kórgen zamandastary suńǵyla oidyń iesi, qalamy qarymdy jýrnalist, parasat biiginen kóringen jaisań azamat retinde eske alyp, ziialy tulǵa retinde janyna ergen elgezek jannyń qadir-qasietin shyn uǵatyn, bir ǵana jolmen júrip jáne «Meńdekesh dańǵylyna» ainalǵanyn tilge tiek etedi. Aq Jaiyqtyń asaý tolqynyndai tebirengen Meńdekesh shyǵarmashylyq birlestiktiń shymyldyǵyn ashýda, kóshbasshylyq qalybyn kópshilikke tanytyp, janyna joiqyn jarylystai talanttardy jinady. Bul «Jas dáýren» uiymy edi… Uiym músheleri qatarynda F.Ońǵarsynova, N.Ájiǵaliev, Q.Júsip, A.Ershýov, t.b jas daryndar óleń aidynynda aq jelkenin kóterdi. Otyz jetiniń zulmat jyldarynda dúnie esigin ashyp, keiin balalyq shaǵyn surapyl soǵys jalmaǵan Atyraýlyq Marat Otaraliev pen Meńdekesh Satybaldievtiń óleń atty kieli ónerdi qolǵa alýǵa jaryq juldyzdai aǵyp túsken Tólegenniń áseri boldy. «Búlindi qala sarnap, dala sarnap, Bizdiń de shytyrlady qara shańyraq. Bireýdiń jary qaldy tas qushaqtap, Bireýdiń qaldy artynda anasy ańyrap», – dep balalyq shaǵy soǵys kezinde ótken aqyn sol kezeńdegi jetimdiktiń taqsiretin sýretteidi. Alaida, óleńde muńdas, syrlas, taǵdyrlas talant ieleri orda buzar otyzdyń sheńberinde ǵumyrlary kúrt úzildi. Átteń..! Tek, tula boiyńdy tumandai jaýlaǵan, ózekti órtegen ókinish óńeshińnen shyǵatyndai bolady. Ol «Armanym» atty óleńinde: …Dariǵa sonda, qońyraýy bolyp, Kúnge bettegen kúimeniń, Naizaǵai tektes tilgilep ótsem, kókala bulttar túidegin. Álemde buryn birde-bir pende, Tartpaǵan dámdei tamsantyp, Artymda meniń Quiqyljyp jatsa, Topan da topan kúilerim. Asqaq armannyń arǵymaǵyna mingen Meńdekeshtiń beimaza kóńili, qiial-ǵajaiypqa selkeý túspes senimi, bolashaqtaǵy mol murasynyń meilinshe oqyrman qaýymnyń kóńilinen shyǵaryna kámil bolýynan týǵan óleń joldary quddy eskertkishtiń irgetasyn qalap ketkendei keiip tanytady. Meńdekeshtiń álemi – teńizdegi daýyl kezinde kók aspannyń tórine tizbekteler shańq-shańq etken shaǵalalardyń sanatynda emes, ulylyǵy men kishiligin teń ustaǵan kemeńgerliktiń zor úlgisi edi. Shámshi Qaldaiaqov pen Tólegen Aibergenovtiń Atyraý, Mańǵystaýǵa barǵan saparlary qazaq mádenietinde altyn árippen jazylatyn bolǵan. Qos darynnyń týdyrǵan dúniesin qulaqtaryna quiǵan qaýym basyn shaiqap tańqalady. Keremet kezdesýler men tańdai qaqtyratyn oqiǵalardyń qaq ortasynda júrip, negizgi uiytqysy – Meńdekesh Satybaldiev bolǵan kórinedi. Oblystyq radio men gazet arqyly oblys jurtshylyǵyna tanylyp, arasynda ǵana respýblikalyq gazetterge maqalasy jariialanyp júrgen Meńdekesh óleń atty bosaǵany keiin attady.Kókireginde móldir bulaqtai tógilgen jyr joldaryn Tólegenniń altyn qulyppen ashyp jibergen soń týǵan, saǵynysh sazy men júrek tebirenisin qozǵaityn qadaý-qadaý jyr joldary poeziia patshalyǵynyń keń saraiyn ashqyzdy. Saf sarqyttai, kómbeniń qupiia qazynasyndai jyr bulaǵy shólirkegen qaýymdy sýsyndatty. Meńdekeshtiń qai óleńin alyp qarasańyz da, áýeli ómirge degen qushtarlyq, keibir tusynda mindetti túrde muń jatady. «Kóktem» degen óleńinde: Kóktemniń mynaý aldynan shyqtym júgirip, Keýdemde bir sát qanatyn qaǵyp myń úmit. Dúnie tutas ainalyp ketti bazarǵa, Alymsaq arman bazarǵa tartty kúbinip, – deidi de, aiaǵynda, «qairan kóńilimdi qaiteiin, átteń, men ylǵi óstip júre bermeimin» degenge keltiredi. Óziniń qyrshyn ketetinin, ómiri tym qysqa bolaryn boljap jazǵan sekildi. Kóp uzamai basqa qyzmetterge shaqyrtýlar túse bastady. «Mádeniet jáne turmys» jýrnalynyń jaýapty hatshysy bolyp taǵaiyndalyp, baspasózdegi ornyn zańǵar biikke kóterip, oqyrmandaryna ózekti ári tanymdy maqalalar syilady. Aqyn ómirindegi shabytty kezeńderdiń biri boldy. Ádebiettegi aǵa býyn men qatarlastarynyń top ishinen izdeitin, altyn táj kigizetin qalaýly azamatyna ainaldy. «Jalyn tarttym jel qanat báigi atynyń, Albyrt týǵan tentekke qaida tynym?! Tejemedim tizgindi, qairan júrek alyp-ushyp qadaidy Aiǵa týyn», – dep kezinde shyǵarmashylyǵyna joǵary bergen Ǵafý Qaiyrbekovke arnaǵan óleń joly tuǵyry berik, qazynaly jyrlardyń jalǵasy ekeni belgili. Alashtyń aqiyq aqyny Fariza Ońǵarsynova óz esteliginde: «Shildeniń 20-sy kúni ǵoi deimin – kabinetime Meńdekesh keldi. Ústinde aq kóilegi bar. Ózi el jaqqa is-saparǵa baryp, kóńildi oralǵan beti eken. Sodan 1-2 ai buryn Meńdekeshtiń úiinde otyryp, ekeýmiz ádebiet máselesi tóńireginde kelispei, aqyry «dúrdaraz» kúide men ketip qalǵam. Bul joly ekeýmiz de túk bolmaǵandai jarqyldap áńgimelese kettik. Biraz otyrdy. Ótken-ketkendi eske aldyq. Bul meniń Meńdekeshti sońǵy ret kórýim eken. Birer kún ótkende Meńdekesh aýrýhanada jatyr dep telefon soǵyldy. Aqushtap ekeýmiz taksi alyp, bardyq. Ishke kirgizbeidi. Kúnde ertemen jáne jumystan keiin Amankeldi men Komsomol kósheleriniń buryshyndaǵy aýrýhananyń aldynda dos-joldastary bolyp, turyp-turyp ketemiz. Qinalyp jatqanyn sezip, ishtei egilemiz. Biraq, qoldan keletin eshteńe joq. 2 tamyz kúni tańerteńgi 7-de ádettegidei alyp-ushyp aýrýhanaǵa kelsek, jym-jyrt… Qazaq poeziiasynyń kóginen taǵy bir jaryq juldyz aǵyp ótti», – dedi. Iá, «Azyraq bolyp ortańda, kóńilińde tursam kóbirek», – dep ómirdiń san taraýly joldaryn sanaǵa quiǵan Meńdekesh aqynnyń mereii eselene bersin degen tilek bar. «Jaqsyny kórdim – Jaramsaqtarǵa aldanǵan, Jamandy kórdim – Jaqsynyń atyn maldanǵan. Baqytty kórdim – sońynda buqqan qaiǵysy… Ne kórmeidi adam osynaý jalpaq jalǵannan?! Batyrdy kórdim – Taǵdyrdyń shalǵan úsigi, Aqyndy kórdim – Qashalǵan tastan músini…», – dep Meńdekesh aqyn jyrlaǵandai, qairan qazaǵymnyń tirshiliktegi jaqsylyǵyna súisinip, jamandyǵyna kúiingen aqyn bolmysynyń kenetten qashalǵan músinge ainalǵanyn baiqaýǵa bolady. Al, bul sáýegeilik pe? Taǵdyr ma? Aqyn esimin ardaqtaý maqsatynda Atyraý qalasynyń ortalyq kóshesi men týǵan jeri Jylyoi topyraǵynda mekteptiń aty berildi. Oqyrmany saǵynǵan, elin armanda qaldyrǵan Meńdekesh aqynnyń 2017 jyly atalyp ótiletin 80-jyldyq mereitoiy qarsańynda respýblikalyq dárejedegi músháira altyn besiginde ótetin bolsa, aqyn rýhyn terbeter igilikti shara bolary sózsiz. Ádilbek Ómirzaqov, Ádebiettanýshy 87782456020, Atyraý qalasy.
