جۋىردا عانا دٷنيەدەن ٶتكەن جارىقتىق ەۆگەنيي ەۆتۋشەنكو «لەنين, ا نە ستالين, پودپيسال دەكرەت و سوزدانيي پەرۆوگو ۆ ەۆروپە كونتسەنتراتسيوننوگو لاگەريا دليا يناكومىسلياششيح ۆ سولوۆكاح ەششە ۆ 1918 گودۋ. ستالين بىل وتتسوم گۋلاگا, نو دەدۋشكوي بىل لەنين» دەگەنٸ بار ەدٸ. بٸز ەڭگٸمە ارقاۋىنا اينالدىرعالى وتىرعان ەلەمدەگٸ ەڭ جاۋىز لاگەر سلون-دى اشقان لەنين بولاتىن.
سلون (سولوۆەتسكيي لاگەر وسوبوگو نازناچەنييا) دەگەنٸمٸز – 1919 – 1933 جىلدارداعى سولوۆكي ارالدارى (رەسەيدٸڭ ارحانگەلسك وبلسىندا) اۋماعىندا قۇرىلعان كسرو-داعى ەڭ ٸرٸ ەڭبەكپەن تٷزەۋ لاگەرٸ. قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا, سولوۆكي لاگەرٸ. كسرو-دا قۇرىلعان گۋلاگ-تاردىڭ اتاسى – وسى سلون.
1919 جىلى ارحانگەلسك گۋبەرنيياسىنداعى بٸرنەشە تٷزەۋ لاگەرلەرٸ بٸرٸكتٸرٸلٸپ, سولوۆكي لاگەرٸ قۇرىلدى. 1921 جىلدان باستاپ سلون اتالا باستادى. العاشقى كەزدە مۇندا دٸن قىزمەتكەرلەرٸ قامالسا, 1923 جىلدان باستاپ ساياسي قىزمەتٸ ٷشٸن سوتتالعانداردى جينادى. وسىلايشا, لاگەر تۇتقىنداردى «ەڭبەكپەن تٷزەۋگە» تىرىستى. 1923 جىلى – 2557, 1924 جىلى – 5044, 1925 جىلى – 7725 ادام قامالسا, 1928 جىلى – 21900, 1929 جىلى – 65000, 1930 جىلى – 71800 ادام سلون-عا ايدالعان. لاگەر تۇتقىندارىنىڭ سانى قانشالىقتى كٶپ بولعانىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. جالپى, سلون-نىڭ قىزمەت ەتكەن جىلدارى مۇندا 7,5 مىڭ ادام ٶلگەن. ونىڭ 3,5 مىڭى 1933 جىلعى اشارشىلىق كەزٸندە قىرىلدى.
سلون-نىڭ تۇتقىندارى ازاپتاۋدىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەشە اتاسىن باستان كەشتٸ. ەڭبەكتٸڭ ەڭ اۋىر تٷرٸنە جەگٸلٸپ, سوڭىندا اۋرۋ ٷستٸنە اۋرۋ جاماپ, بٸرازى كٶز جۇمدى. جۋرناليست-زەرتتەۋشٸ تٸلەۋ كٶلباەۆ بۇل جايلى: «سولوۆكي لاگەرٸ 1918 جىلدان بٷكٸل كسرو قۇرىلىمىنىڭ گۋلاگ-تٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ٷلگٸسٸن جاساپ بەردٸ. سولوۆكي ارال لاگەرٸ اينالاسى تەڭٸزدەرمەن قورشالسا, كسرو-نىڭ اينالاسى تەمٸر تورمەن قورشالدى. مٸنە, سوتسياليستٸك رەسپۋبليكالار وداعىن قۇرماس بۇرىن لاگەرلٸك باسقارۋ جٷيەسٸن وقىپ, تانۋ جۇمىستارى وسىلايشا قاتاڭ جٷرگٸزٸلدٸ… قىسقاشا ايتقاندا, سولوۆكي ارال لاگەرٸ كسرو-نى باسقارۋدىڭ لاگەرلٸك جٷيەسٸندە «كٶرنەكٸلٸك» رٶل اتقاردى. قولىنداعىسىن كٷشتەپ تارتىپ الۋ, اشتان ٶلتٸرۋ, تٸلدٸ ۇمىتتىرۋ, اسسيميلياتسييالاندىرۋ, دٸنسٸزدەندٸرۋ, سوعىس قارۋلارىن سىناۋ, ينتەرناتسيونالداندىرۋ سەكٸلدٸ جەتٸ تٷرلٸ ماقسات سولوۆكي ارالىندا ارنايى قولدانىلعان بولاتىن» دەيدٸ. مٸنە, لاگەردٸڭ قۇرىلعانداعى ماقساتى وسىنداي.
سولوۆكيدە ەلۋگە جۋىق ۇلت ٶكٸلٸ قامالدى. اراسىندا قازاقتىڭ قايسار ۇلدارى دا بولىپ, ازاپتى كٷندەردٸ باستان كەشتٸ. سلون-دا قانشا قازاقتىڭ قامالعانى جايلى ناقتى مەلٸمەت جوق. دەگەنمەن دەرەكتەردە بٸراز قازاقتىڭ بولعانى ايتىلادى.
سلون-عا ايدالعان العاشقى قازاق – دۋانبەك بالتاباەۆ. ٶزبەكستاندا تۋعان. سولوۆكي تٷرمەسٸنە 1923 جىلى جٶنەلتٸلٸپ, 1937 جىلى اتىلعان.
2002 جىلى شىققان «لەنينگرادسكيي مارتيرولوگ 1937-1938» كٸتابىنىڭ V تومىندا دۋانبەك تۋرالى مىناداي مەلٸمەت بەرٸلگەن.
«رود. ۆ 1901 گ., ۋزبەكيستان, سرەدنە-چيرچيكسكيي ر-ن, س. انگور; كازاح; بىۆشيي چلەن ۆكپ(ب); سلۋجاششيي. پروجيۆال: وتبىۆال ناكازانيە ۆ سولوۆەتسكوي تيۋرمە. پريگوۆورەن: وسوبايا ترويكا پري ۋنكۆد پو لەنينگرادسكوي وبل. 25.11.1937 گ., وبۆ.: 58-10-11 ۋك رسفسر. راسسترەليان 8.12.1937 گ».
دۋانبەك بالتاباەۆ سولوۆكي لاگەرٸندە ورىس وقىمىستىسى, دٸني فيلوسوف پاۆەل فلورەنسكييمەن بٸرگە بولدى. بٸر باپ بويىنشا قىلمىستى دەپ تانىلىپ, بٸر جەردە, بٸر ۋاقىتتا اتىلدى.
سلون-عا1929 جىلى الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەلەرٸ ماعجان جۇماباەۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆ تا ايدالدى. ماعجان 1929 جىلى قىزىلجاردا قاماۋعا الىندى. اقىندى الاشورداشى, پانتيۋركيست, جاپون شپيونى دەپ ۇستاپ, الدىمەن مەسكەۋدەگٸ بۋتىركاعا, ودان كەيٸن سولوۆكي لاگەرٸنە اتتاندىردى.
اقىننىڭ جارى زىليحا جۇماباەۆانىڭ ەستەلٸكتەرٸندە ماعجاننىڭ سولوۆكي لاگەرٸندە مۇعالٸم بولىپ, ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا قاتىستى ساباق بەرگەنٸن ايتادى. سلون-دا تۇتقىنداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ارنالعان جۇمىستار جٷردٸ. سٶيتٸپ, لاگەر تۇتقىندارىن تٷرلٸ سالاداعى ەڭبەككە جەكتٸ. سونىڭ ارقاسىندا ماعجان ورىس زييالىسى يۆان فەتيسوۆتىڭ دەنەكەر بولۋىمەن, فەلشەرلٸك ماماندىقتى يگەردٸ. وسىلايشا, لاگەردٸڭ سانيتارلىق بٶلٸمٸن باسقاردى. الايدا سولوۆكيدەگٸ كەزەڭٸ ساعىن سىندىرا جازدادى.
1934 جىلى ماعجان سولوۆكي ازابىنان قۇتقارىپ, قول ۇشىن سوزۋىنسۇراپ ماكسيم گوركيي مەن جازۋشىنىڭ ەيەلٸ, سول كەزدە قىزىل كرەست قوعامىنىڭ تٶرايىمى بولعان ەكاتەرينا پەشكوۆاعا حات جازدى. ول حاتتىڭ يەسٸنە جەتٸپ, نەتيجەلٸ بولۋىنا مٸرجاقىپتىڭ جارى زىليحا جۇماباەۆا مەن ۇلت كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ سەپتٸگٸ تيدٸ.
ارادا ەكٸ جىل ٶتكەندە, ياعني 1936 جىلى ەكەۋٸنٸڭ ارااعايىن بولۋىمەن ماعجان اباقتىدان ۋاقىتىنان بۇرىن بوساتىلىپ, قىزىلجارعا ورالدى.
قىزىلجاردا تەحنيكۋم مۇعالٸمٸ بولىپ قىزمەتكە تۇردى. كسرو جازۋشىلارى وداعىنا حات جازىپ, كەڭەس ەدەبيەتٸنە ٷلەس قوساتىنىن ايتتى. ٶكٸنٸشكە قاراي, ارادا بٸر جارىم جىل ٶتكەندە, ياعني 1937 جىلدىڭ قىسىندا ماعجان اقىن تاعى دا ساياسي قۋعىننىڭ تىرناعىنا ٸلٸنٸپ, اباقتىعا ايدالدى. قازاقتىڭ ليريك اقىنى سودان قايتىپ ورالمادى.
اباقتىدا ايدان, كٷننەن جاڭىلدىم,
سارعايدىم عوي, سار دالامدى ساعىندىم.
«قاراشىعىم, قۇلىنىم!» دەپ زارلاعان
الىستاعى سورلى انامدى ساعىندىم.
ماعجاننىڭ اباقتىدا ٶتكٸزگەن كٷندەردٸڭ كۋەسٸندەي بولىپ ارتىندا وسى «ساعىندىم» ٶلەڭٸ قالدى.
الاش كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ دا تاعدىرى تىم اۋىر بولدى. احاڭ دا سولوۆكي لاگەرٸنە ماعجانمەن قاتار, 1929 جىلى كەلدٸ.
احمەت تە ماعجانمەن بٸرگە گوركيي مەن پەشكوۆاعا حات جازدى. تۇرسىن جۇرتباي ماقالاسىندا احاڭنىڭ سول حاتىن بىلايشا بەرەدٸ:
«جاقىن ارادا جازۋشىنىڭ (م.گوركيدٸڭ) بۇرىنعى قاتىنى (پەشكوۆا) باستىق بولىپ تۇرعان مەكەمە (قىزىل كرەست قوعامى) ارقىلى ارىز بەردٸم. مۇندا قازٸرگٸ جاي-كٷيٸمنٸڭ بەرٸن ايتىپ: ٶلسٸن دەمەسەڭدەر مەنٸ نە جىلى جاققا جٸبەرٸڭدەر, نە قاتىن-بالام تۇرعان جەرگە جٸبەرٸڭدەر. مەن بۇل كٷيدە تۇرعاندا ٶلەمٸن دەپ جازىپ وتىرمىن. مۇنان اناۋ قاتىن ارقىلى بٸردەمە بولار دەگەن ٷمٸت بار. مۇنان ەشنەرسە شىقپاسا, شىنىندا دا ٶلۋ عانا قالادى». سلون-نىڭ ازابى قاتتى ەكەنٸن قازاقتىڭ قايسار ۇلىنىڭ وسى حاتىنان-اق بايقاۋعا بولادى.
ەكەۋٸنٸڭ وسى حاتتارىنىڭ نەتيجەسٸندە احمەت تە اباقتىدان بوساپ, سولوۆكي لاگەرٸمەن بٸلجولا قوشتاستى. وتباسىمەن الماتىعا كەلدٸ. الايدا 1937 جىلعى رەپرەسسييا احاڭنىڭ دا جانىن الىپ تىندى.
سلون سورلاتقان قازاقتىڭ بٸرٸ مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ. سۇم لاگەردە مٸرجاقىپ اجال قۇشتى.
مٸرجاقىپتىڭ 1922-1928 جىلدارى ورىنبوردا باسپا جەنە پەداگوگيكامەن شۇعىلدانىپ جٷرگەن كەزٸ ەدٸ. 1928 جىلى اراب قارپٸ الىنىپ تاستالادى دەگەن قاۋلى شىقتى. مۇندايدا مٸرجاقىپ قاراپ قالسىن با, قازاقتىڭ تٸلٸنە قورعان بولعىسى كەلدٸ. سوڭىندا, قانىپەزەر نكۆد مٸرجاقىپتى «ۇلتشىل» دەپ ايىپتاپ, قىزىلوردانىڭ تٷرمەسٸنە توعىتتى.
كٶزٸڭدٸ اش, ويان, قازاق, كٶتەر باستى,
ٶتكٸزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كeتتi, دٸن ناشارلاپ,
حال ھارام بوپ,
قازاعىم, ەندٸ جاتۋ جاراماستى, – دەپ جىرلاعان ابزال ازامات قارا باسىنىڭ قامى ٷشٸن ەمەس, حالقىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن اباقتىعا ايدالىپ كەتە باردى. باستاپقى كەزدە سوت مٸرجاقىپتى ٶلٸم جازاسىنا بۇيىرىپ, ارتىنشا مەرزٸمٸن 10 جىلعا قىسقارتتى. العاشىندا بۋتىركاعا كەيٸن سولوۆكي لاگەرٸنە ايدالدى.
مۇندا مٸرجاقىپتى جوعارىدا اتى اتالعان پاۆەل فلورەنسكيي جازباي تانىدى. فلورەنسكيي ٶزٸ دە قالامگەر بولاتىن. مٸرجاقىپتىڭ «ليتەراتۋرنوي ەنتسيكلوپەديي», «مالوي سوۆەتسكوي ەنتسيكلوپەديي» ارقىلى اتىن ەستٸگەن, شىعارماشىلىعىنان حابارى بار ەدٸ. فلورەنسكيي مٸرجاقىپتىڭ 1934 جىلدىڭ باسىندا مەدۆەجيا گورا قالاسىنداعى فەلدشەرلەردٸڭ ورتالىق كۋرسىندا وقۋىنا, فەلدشەر بولىپ قىزمەت جاساۋىنا سەبەپكەر بولدى. فلورەنسكييدٸڭ مۇنداعى ويى قازاق اقىنىن تٷرمە ازابىنان قۇتقارۋ ەدٸ.
نەگٸزٸندە, مٸرجاقىپتىڭ تٷرمەدەن سىتىلىپ شىعۋىنا مٷمكٸندٸگٸ بار بولاتىن.1933 جىلدىڭ كٷزٸندە مۇستافا شوقاي مٸرجاقىپتى اباقتىدان الىپ شىعۋ ٷشٸن سولوۆكيگە كەمەمەن ادام جٸبەردٸ. الايدا مٸرجاقىپ ٶزٸ باس تارتادى. سەبەبٸ, اقىننىڭ تٷرمەدەن شىعىپ, تۋعان جەرگە ورالامىن دەگەن ٷمٸتٸ بولاتىن. ٶكٸنٸشكە قاراي, ول ٷمٸتٸ اقتالعان جوق.
قازاق زييالىسى ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا شەيٸن سوسنوۆەتس پوسەلكەسٸندەگٸ تۋنگۋد بٶلٸمشەسٸنٸڭ 5-ورتالىق لازەرەتٸندە فەلدشەر بولىپ قىزمەت ەتتٸ. 1935 جىلدىڭ قازانىندا دٷنيەدەن ٶتٸپ, لاگەردٸڭ زيراتىنا جەرلەندٸ.
1990 جىلى كارەلييا رەسپۋبليكاسىندا ارنايى كوميسسييا قۇرىلىپ, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ كۋەلٸگٸ جەنە قۇجاتتاردىڭ دەلەل بولۋىمەن, مٸرجاقىپتانۋشى-عالىم مارات ەبسەمەتتٸڭ زور ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸندە مٸرجاقىپتىڭ جاتقان جەرٸ ناقتىلانىپ, 1992 جىلى سٷيەگٸ ەلگە قايتارىلدى. قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانىنداعى بيدايىق اۋىلىنا ەكەلٸنٸپ, قايتا ارۋلاپ جەرلەندٸ. مٸرجاقىپتىڭ اقتالىپ, شىعارمالارىنىڭ ناسيحاتتالۋى جولىندا قىزى گٷلنار دۋلاتوۆا كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ.
سلون-دا ازاپ تارتقانداردىڭ بٸرٸ الاشوردا قايراتكەرلەرٸ مىرزاعازى ەسبولوۆ بولاتىن. 1891 جىلى قوستاناي وبلىسىندا دٷنيەگە كەلدٸ.
مىرزاعازى قازاقتىڭ قارىمدى جۋرناليستەرٸنٸڭ بٸرٸ بولدى. اۋىل جاعدايى, جەر مەسەلەسٸ, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تۋرالى ٶزەكتٸ ماقالالارى «ايقاپ» جۋرنالى, «قازاق» گازەتٸندە جارييالاندى. پەتەربوردان شىعاتىن «مۋسۋلمانسكايا گازەتانىڭ» تٸلشٸسٸ بولدى. ە.تٸلەشوۆ پەن د.قامزابەكۇلىنىڭ كٸتابىندا مىرزاعازىنىڭ مونارحييالىق رەجيم تۇسىندا «مۋسۋلمانسكايا گازەتا» باسىلىمىندا جارىق كٶرگەن «ۆول ۆ ستەپي» ماقالاسى ٷشٸن وعان 400 سوم ايىپ سالىنعانى جازىلعان. مىرزاعازىنىڭ جاۋجٷرەك ادام بولعانى وسىدان اڭعارىلىپ تۇر.
1916 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىنداعى پاتشا جارلىعىنان كەيٸن باتىس مايدانى شتابى جانىنان قۇرىلعان تٷز حالىقتارى ٶكٸلدەرٸ بٶلٸمٸنٸڭ جۇمىسىنا كٸرٸسٸپ, مينسكٸدەگٸ ەسكەري قوسىنداردى ارالادى. مۇنداعى ويى ەليحان بٶكەيحانمەن بٸرگە مايدانداعى قازاق جٸگٸتتەرٸنە اراشاشى بولۋ ەدٸ. كەيٸن الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ەسكەري بٶلٸمٸندە قىزمەت اتقارىپ, الاش ميليتسيياسىن جاساقتاعانداردىڭ بٸرٸ بولدى.
مىرزاعازى ەسبولوۆ سونداي-اق بٸلٸكتٸ پەداگوگ-تۇعىن. 1920 جىلدان باستاپ مۇعالٸمدٸك قىزمەت ٸستەپ, تاشكەنتتەگٸ قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ساباق بەردٸ.1929 جىلى تۇتقىنعا الىنىپ, 1930 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە 10 جىلعا سولوۆكي لاگەرٸنە ايدالدى. لاگەردە مٸرجاقىپپەن بٸرگە بولىپ, فەلدشەرلٸك كۋرستى بٸتٸرٸپ, كٸشٸ دەرٸگەرلٸك قىزمەت ٸستەدٸ. 1938 جىلى ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلٸپ, وسى جىلدىڭ كٶكتەمٸندە لەنينگراد تٷبٸندە اتىلدى.
سولوۆكي لاگەرٸنە ايدالعان تاعى بٸر قازاق – يبراھيم قيقىمباەۆ. 1905 جىلى ومبىدا دٷنيەگە كەلدٸ. قاراپايىم جۇمىسشى بولدى. 1928 جىلدىڭ جازىندا 5 جىلعا سوتتالىپ, 1933 جىلى مەرزٸمٸ 10 جىلعا دەيٸن ۇزارتىلدى. جازاسىن سلون-دا ٶتەدٸ. 1937 جىلدىڭ قىسىندا ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلٸپ, وسى جىلى لەنينگراد تٷبٸندە اتىلدى.
يە, ٶمٸرٸن Cلون سورلاتقان قازاقتاردىڭ سانى كٶپ بولۋى دا مٷمكٸن. سەبەبٸ, احمەتتٸڭ, ماعجاننىڭ حاتتارىندا سونداي ەمەۋرٸن بار. بٸزگە بەلگٸلٸسٸ سولوۆكي لاگەرٸنە تٷسكەن قازاقتاردىڭ قاي-قايسىسى دا, ازاپتى از كٶرگەن جوق. قازاق ٷشٸن, قازاقتىڭ بولاشاعى ٷشٸن جان بەرگەن بوزداقتار الدىندا مەڭگٸلٸك قارىزدارمىز. ولاردى ٷنەمٸ ەسكە الۋعا تيٸسپٸز. Cلون تۋرالى جازۋ بوزداقتاردى ەسكە الۋعا ارنالعان سونداي ويدان تۋىنداعان ەدٸ.
سەرٸكبول حاسان,
"ايقىن" گازەتٸ
جايىقتان جەتكەن ساعىنىش حات ساعىنىش سامالى اق ەركە جايىقتىڭ جاعالاۋىنان ەسٸپ تۇرادى. ٶيتكەنٸ, جۇلدىزداي جارق ەتٸپ, ەرتە سٶنگەن تٶلەگەننٸڭ باسقان ٸزٸ بار. جالعىز جايىقتىڭ جاعالاۋى عانا ەمەس, سوناۋ, الاتاۋ مەن تارباعاتاي تاۋلارىنان جەتەتٸن ساعىنىش سارقىتى ٶلەڭ سارايىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاۋعا كٷش سالدى. «ساعىنىش» ۇعىمى قازاق پوەزيياسىندا تٶلەگەننٸڭ ٶلەڭدەرٸندە عانا كٶرٸنٸس تابادى. و, ادامدار بٸرگەمٸن مەن سەندەرمەن, ىقىلاسىڭا ەشنەرسەنٸ تەڭگەرمەن. سەندەر مەنٸڭ باقىتىمنىڭ بۇلاعى, سەندەر مەنٸڭ دارىنىما جەل بەرگەن, – دەپ ادامزاتقا دەگەن ساعىنىش سەلەمٸن, پەرزەنتتٸك تٸلەگٸن جەتكٸزەدٸ. تٶلەگەننٸڭ تۇلا بويىنا بٸتكەن بەكزات بولمىستىڭ اق پاراعى ساعىنىشپەن جازىلىپ, كٷنٸ بٷگٸنگٸ زاماننىڭ تاراۋىندا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدٸ. كٷزگٸ جاڭبىردىڭ تامشىسىنداي جىلاۋىق ٶلەڭدەر كٶبەيدٸ. تٶلەگەننٸڭ تۇنىق جىرلارىندا ەۋەزدٸ ٷن ەستٸلدٸ. تۇعىرى بەرٸك شىعارمالار ەنگە سۇرانىپ تۇرعانداي بولادى. «قۇلاقتان كٸرٸپ بويدى الار, ەسەم ەن مەن تەتتٸ كٷي», – دەپ حاكٸم اباي ايتقانداي, تٶلەگەن اقىننىڭ جىرلارى كەلەشەكتە ەندەرمەن استاسقان شىعارمالار بولادى دەپ, ٶسيەت قالدىرعانداي كەيٸپ تانىتادى. رۋحاني سۇرانىس دەگەن ۇعىم بار. رۋحانيياتتىڭ جارشىسى – اقبەرەن اقىندار مەن قارىمدى قالامگەرلەر. جويقىن جارىلىستاي قازاق پوەزيياسىنا ەرەكشە لەپ ەكەلگەن تٶلەگەن سويقان تالانتتاردىڭ ساناتىنا قوسىلدى. قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ اقىنى فاريزا وڭعارسىنوۆا: «تالانتتى بولۋ قاۋٸپتٸ – تالانتسىزداردىڭ ٸشٸندە», – دەگەن ەكەن. تالانتتار تاسادا قالادى, تالانتسىزدار تٶردٸ اڭسايدى. تٶردٸ اڭساعان قاۋىمدى تٶلەگەن پوەزيياسى تٷپ-تامىرىمەن جويىپ جٸبەرەتٸن الاپات كٷش پە? – دەگەن سانالى سۇراق ويعا ورالادى. تٶلەگەن ٶلەڭ وقۋدىڭ ٶزٸندٸك ٸزٸن وقۋ ورداسىندا قالىپتاستىردى. قادىر اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸندە: «ناعىز قازاقتى» دومبىرامەن سۋرەتتەيدٸ. ال, تٶلەگەننٸڭ دومبىرادا ويناعانىن بٸرٸ بٸلسە, بٸرٸ بٸلمەيدٸ. «اقىن – ۇلت بولمىسى», – دەپ ۇعىنساق, ۇلتتىق بوياۋ, سەزٸمنٸڭ سيقىرلى ناقىشىنان كٶرۋگە بولادى. سەن مەنٸڭ ٶزٸمدٸ كٶرسەڭ, تۇرىسىم وسى مەنٸڭ. ال, مەندەگٸ عالامات سەزٸمدٸ كٶرسەڭ شوشىر ەدٸڭ!.. ٶزٸندٸك بولمىستى تٶرت جول ٶلەڭٸمەن سۋرەتتەپ بەرەدٸ. عاجايىپتان ٶربٸگەن تەتتٸ سەزٸم عالامات سەزٸمگە ۇلاسا جٶنەلەدٸ. ساعىنىش ۇعىمىنىڭ قاتارىنا سەزٸم قوسىلدى. … كٸم بٸلسٸن تالاي كٷنگٸ تٸلەگٸم ەد, مەڭگٸلٸك تارقاماۋى دا مٷمكٸن ونىڭ. يە, اقىن جٷرەگٸ كٶرەگەندٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ مە?! راس, مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ تاريحناماسىنا تٶلەگەن جىرلارى اقىن كٶڭٸلٸنٸڭ جازبالارىنداي تاسقا قاشالىپ جازىلدى. زاڭعار جازۋشى ە.كەكٸلباەۆتىڭ: «اقيقاتتىڭ مەكەنٸ – جٷرەك. وعان كەڭٸستٸكتەگٸ ەرەن بولمىستى تٷگەل سىيعىزۋعا بولادى», – دەگەن كٶركەم ويدىڭ استارىندا جاتقان ۇلاعاتتى سٶزٸ بار.تٶلەگەن پوەزيياسى – ٶلەڭ سٷيەر قاۋىمنىڭ جٷرەگٸنە جەتٸپ جىعىلىپ, ٸرگەتاسىن قالادى.قازٸرگٸ قازاق پوەزيياسىندا تٶلەگەننٸڭ ٸزدەرٸ كٶپ. قۇشتار كٶڭٸل – ٶلەڭنٸڭ اقجەلكەنٸن كٶتەردٸ. «ارمان ساپارى», «ٶمٸرگە ساياحات», «مەن ساعان عاشىق ەدٸم», «قۇمداعى مۇنارالار», «امانات», «بٸر تويىم بار» داستاندارى مەن شىعارمالارى ارقىلى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ التىن قاناتىنا اينالىپ, ەل ەسٸندە قالدى. «قۇمداعى مۇنارالار» اتتى ٶلەڭدەر جيناعى ٷشٸن لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ اتاندى. جاناسساڭ جاندا جاز قالار, جارقىراي تٷسكەن جارىقتار. قازىلماي جاتقان قازبالار, جازىلماي جاتقان تاريحتار. ەلٸمٸزدەگٸ قازبا بايلىقتاردىڭ جەر قويناۋىندا جاتىپ, يگەرٸلمەي جاتقانىن ايتادى. قازاقتىڭ تاريحىنا دەگەن الاڭ كٶڭٸل اقىن جٷرەگٸن بەي-جاي قالدىرمايدى.اقىننىڭ قوعامداعى كٷرمەۋلٸ مەسەلەلەردٸڭ شەشٸلۋٸ ٷشٸن قولىنا قالام الىپ, قاعاز بەتٸنە ٶلەڭ جولدارىن تٷسٸرگەنٸ بايقالادى. قىزىق سيۋجەت. استارلى وي. ايبەرگەنوۆ ەلەمٸنە بويلاساق, «ارال جىرلارى» ٶلەڭٸ كٶزگە تٷسەدٸ. شاعالاڭ بەينە تٶبەدەن, ەۋەلەپ ۇشقان اق پاراق. اۋماعىڭ تولى كٶپ ٶلەڭ, ايدىنىڭ فوتواپپارات. قاراقالپاق حالقى تەڭٸزدٸڭ بويىن جاعالاپ, بالىق اۋلاپ كٷن كٶرگەن. قاراقالپاقستان مەن ارال بويىنداعى ەل-جۇرتتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ ۇقساس, اقىندار مەن جىرشىلاردان كەم ەمەس ەكەنٸن ايتادى. جارتاستى جارىپ ٶتەتٸن ايدىننىڭ اساۋ تولقىنىن كۋەگەر رەتٸندە سۋرەتتەيدٸ. تٶلەگەننٸڭ سىني ماقالالارىن وقىساق, قاتال سىنشى, وچەركٸنە زەر سالساق, شەبەر جۋرناليست, ەڭگٸمەلەرٸنەن زەردەلٸ سٶزدٸڭ زەرگەرٸ ەكەندٸگٸن ۇعىنۋعا بولادى. 1962 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ № 8 سانىندا «قوڭىر كٷز ەدٸ» اتتى ماقالاسى جارىق كٶردٸ. قاليحان ىسقاقتىڭ «قوڭىر كٷز ەدٸ» اتتى پوۆەسٸ حاقىندا شىعارمانىڭ تابيعاتى اشىلعانىن, ٷزدٸك شىعارمالاردىڭ ساناتىنا قوسۋ كەرەكتٸگٸن جازادى. ۇلت ۇستازى زەينوللا قابدولوۆتىڭ دا تاقىرىپقا سەيكەس ماقالاسى جارىق كٶرگەن كەز ەدٸ. بۇل تٶلەگەن اقىننىڭ سٶزدٸ تەرەڭ تٷسٸنگەن قالامگەر ەكەنٸن دەلەلدەي تٷسەدٸ. تٶلەگەننٸڭ مۇحتارمەن, شەمشٸمەن مىزعىماس بەرٸك دوستىعى كٶپكە ٷلگٸ. ايبەرگەنوۆ پوەزيياسىنىڭ ەسەرٸنە ەنٸپ, اتوي سالار اقىننىڭ ەگٸلە-تٶگٸلە جىرلاۋىنا ەلٸكتەپ ٶسكەن جىرشىلاردىڭ بٸرٸ – مۇحتار شاحانوۆ. ول ٶز سٶزٸندە: «تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, شەمشٸ قالداياقوۆ ٷشەۋمٸز ەرەكشە دوستىق قارىم-قاتىناستا بولدىق. انام مارقۇم 13 قۇرساق كٶتەرگەن, سونىڭ ٸشٸندە مەنەن باسقاسى تٷگەل و دٷنيەلٸك بولىپ كەتكەن. نەشە بالاڭىز بار دەپ سۇراعان ادامدارعا: «مەنٸڭ ٷش بالام بار: ٷلكەنٸ – شەمشٸ قالداياقوۆ, ورتانشىسى – تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, كٸشٸسٸ – مىنا مۇحتار» – دەيتٸن. مۇحتار شاحانوۆ تٶلەگەن شىعارمالارىنان نەر الىپ, اعالىق اقىلىن تىڭداپ, قاسىندا جٷرٸپ, كٶپ نەرسەنٸ ٷيرەنگەن. 1965 جىلى اتىراۋ توپىراعىندا شەمشٸ ەكەۋٸ ساپارلاپ كەلگەن سەتٸندە, جايىقتىڭ تولقىندارى ەسەر ەتتٸ مە, قايدام?! جاعالاۋدىڭ اق سامالىنان راقات كٷي كەشكەن تٶلەگەن مەن شەمشٸنٸڭ «اق ەركە – اق جايىق» اتتى ەنٸ دٷنيەگە كەلدٸ. ليريكالىق ەن. فاريزانىڭ «جايىقتىڭ تولقىندارى» مەن تٶلەگەننٸڭ «اق ەركە – اق جايىق» اتتى تۋىندىلارى جايىق بويىنا ەسكەرتكٸش ورناتقان, وزىق ەندەردٸڭ ٷلگٸسٸ بولدى. اپىر-اي, جاعالاۋعا تٸل بٸتكەندەي, الا دٷلەي سەزٸم دەنەمدٸ بويلاي جٶنەلەدٸ. قىزدارى سالتانات پەن اينار ايبەرگەنوۆا اتىراۋ توپىراعىنا قادام باسقان سەتتە, «قازاقستان – اتىراۋ» تەلەارناسى ارنايى حابار تٷسٸردٸ. حاباردا قىزى سالتانات: «اق جايىققا ەكەمنٸڭ باسقان ٸزٸن كٶرەيٸن, ەكەمنٸڭ 80-جىلدىعىن ەستەرٸنە سالايىن», – دەپ كەلدٸم. ەكە اماناتىن ارقالاعان ۇرپاقتىڭ ٸشكٸ وي, جان دٷنيەسٸندەگٸ الاي-دٷلەي سەزٸمٸ. …ٸز. ۇرپاق ساباقتاستىعى. جۇمەكەننٸڭ ەكەسٸ سابىر سوعىسقا اتتانعان سەتتە, نەجٸمەدەن قارت اشاق قۇمىندا ٸزٸن باسقىزىپ, قازانمەن بەتٸن جاۋىپ قويادى. ٸزدٸ ساقتاۋ – قارتتاردىڭ ٶنەگەسٸ. تٶلەگەن مەن جۇمەكەن – تاعدىردىڭ تولقىنىندا تەربەلگەن, تاۋ تۇلعالار ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. تٶلەگەننٸڭ پوەزيياسى ارقىلى قازاقتىڭ سٶز ٶنەرٸ بيٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. قازاق پوەزيياسىنا ەرەكشە ٷن قوسىپ, ەكپٸندٸ پوەزييانىڭ قالىپتاسۋىنا كٷش سالدى. سەبەبٸ, 18 بۋىندى ٶلەڭدٸ جازۋ, تەك, تٶلەگەن تالانتىنىڭ بٸر قىرى ەدٸ. استارلى ويلاردىڭ تٷپ-تامىرىنا بويلاپ, بٷتٸن بولمىستىڭ كەم-كەتٸگٸن تٷزەدٸ. كٶمبەنٸڭ قۇپيياسىن اشىپ, التىن ساندىقتىڭ كٸلتٸن XXI عاسىردىڭ ۇرپاقتارىنا تابىستادى. زاڭعار شىڭعا تٶلەگەن ەسٸمٸ قازىق بوپ قاعىلىپ, كٷللٸ قازاقتىڭ جٷرەگٸندە ساقتالدى. ارتىندا قالعان ادال پەرزەنتتەرٸ – ەكە ٶسيەتٸن جالعاعان, ەدەبيەت ەلەمٸنەن كەيٸنگٸ جوقتاۋشىلارى. تٶلەگەن 30 جاسىندا ٶمٸردەن ٶتسە دە, ٶلمەس مۇراسىن جيناقتاپ, بٸرەۋٸڭدە جوعالتپاي بٸزگە جەتكٸزگەن – ٷرنيسا انانىڭ تەلٸم-تەربيەسٸن الىپ, ادام قاتارىنا قوسىلعان تٶرت قىز بەن بٸر ۇلى – ايبەرگەنوۆتەر ەۋلەتٸنٸڭ تەرەڭ تامىرلى تاريحىن, شاڭ باسقان شەجٸرەسٸن جازا تٷستٸ. «ٶزگەگە قالاي كٶرٸنەتٸنٸن بٸلمەيمٸن, مەن ٷشٸن ويلانۋ مەن قييالعا بەرٸلۋ بٷكٸل ٶمٸرٸمنٸڭ باس قىزىعىنداي سانالادى. وسى از ٶمٸرٸمنٸڭ ٸشٸندە ويلانىپ ٶتكٸزگەن ۋاقىتتارىمدى ٶز مٸندەتٸن اتقارىپ ٶتكٸزگەن, سانالى ٶتكەن, داڭقتى ٶتكەن ۋاقىت دەپ ەسەپتەيمٸن. سوندىقتان دا, مەن ويلار ٷشٸن, ويلانۋ ٷشٸن قانشاما ۋاقىتىم كەتكەن بولسا دا, ول ٷشٸن ٶمٸر بويى ٶكٸنبەي ٶتەمٸن عوي دەپ ويلايمىن. مەن ٷشٸن ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, ارزان كٷلكٸ مەن بولماشى لەززاتقا بولا جىلاپ كەتكەن التىن ساعاتتارىم بولسا كەرەك. مەن وسى كٷنگە دەيٸن قانشا ويلاردى قاعاز بەتٸنە تٷسٸرە بەرگەندە عوي, باسقا ٷشٸن ەلەۋلٸ دٷنيە بولماعانمەن, ٶزٸمە كٶپ پايداسىن تيگٸزەر ەدٸ-اۋ, شٸركٸن!», – دەپ تٶلەگەن اقىن ٶز ەستەلٸگٸندە ٶمٸردٸڭ ٶزەندەي اعىپ ٶتكەنٸن اۋىر كٷرسٸنٸسپەن سۋرەتتەيدٸ. يە, ٶزٸ ايتقانداي, عۇمىرداعى ۋاقىتى سانالى ەرٸ داڭقتى ٶتتٸ. ساعاتتىڭ تٸلٸ توقتامادى. ەدەبيەتتٸڭ التىن كەنٸ – تٶلەگەن مۇراسىن حالقىنا جولداپ وتىر. اقىن عۇمىرىنىڭ ەسٸمٸن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ جۇمىستارى ەلٸ دە جالعاسادى. تٶلەگەننٸڭ تۇڭعيىقتاي تەرەڭ, بۇلاقتاي مٶلدٸر جىرلارى قازاقتاي ۇلت باردا مەڭگٸ ساقتالادى. كٶڭٸل قاناتى قازاقتىڭ قانى اقبەرەن اقىندىقتىڭ, اقجارما كٷيشٸلٸكتٸڭ, سۇڭعىلا سازگەرلٸكتٸڭ ەلٸ ەكەنٸ بارشا قاۋىمعا بەلگٸلٸ. كەزٸندە تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا باستاعان توپتىڭ قاتارىنا دارىندى تۇلعا قوسىلعان بولاتىن. ول ادامگەرشٸلٸك پەن ازاماتتىق, اقىندىق پەن قالامگەرلٸك قابٸلەت پەن قاسيەت بويىنا دارىعان دارىندى تۇلعا مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ ەدٸ. اقىن جىراۋلىق پوەزييا مەن قازٸرگٸ پوەزييانى ۇشتاستىرعان سەرپٸندٸ ەرٸ ەكپٸندٸ ٶلەڭدەردٸ قازاققا سىيلاپ, ەدەبيەت ەلەمٸنە جاڭا تىنىسپەن كەلگەن ادۋىندى قالامگەرلەردٸڭ بٸرٸ. ونىڭ ٶلەڭدەرٸن وقىپ وتىرعاندا تازا, نەزٸك تە پەكيزات سەزٸمنٸڭ ادامى ەكەنٸ كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى. ٶلەڭدەرٸندە «كٶڭٸل» دەگەن سٶز كٶپ قولدانىلادى. ٷلكەن ويمەن, اۋىر مۇڭمەن ٶرٸلگەن ٶلەڭدەرٸنٸڭ ٶزٸندە تاپقىر وي كٶرٸنٸس تابادى. جەم بويىنداعى اتالار اماناتى مەن بابالار ٶسيەتٸن قۇلاعىنا قۇيىپ ٶسكەن مەڭدەكەش اقىن جەتٸمدٸك قاسٸرەتٸن ەرتە كٶرٸپ, بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ, اۋىر جۇمىستاردى اتقارىپ, نەتيجەسٸندە بۇعاناسىنان ايىرىلدى. الايدا, الداعى كٷننٸڭ التىن شۋاعىنا سەنٸپ, كەلەشەكتەن كٷدەر ٷزبەدٸ. اقىننىڭ كٶزٸن كٶرگەن زامانداستارى سۇڭعىلا ويدىڭ يەسٸ, قالامى قارىمدى جۋرناليست, پاراسات بيٸگٸنەن كٶرٸنگەن جايساڭ ازامات رەتٸندە ەسكە الىپ, زييالى تۇلعا رەتٸندە جانىنا ەرگەن ەلگەزەك جاننىڭ قادٸر-قاسيەتٸن شىن ۇعاتىن, بٸر عانا جولمەن جٷرٸپ جەنە «مەڭدەكەش داڭعىلىنا» اينالعانىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ. اق جايىقتىڭ اساۋ تولقىنىنداي تەبٸرەنگەن مەڭدەكەش شىعارماشىلىق بٸرلەستٸكتٸڭ شىمىلدىعىن اشۋدا, كٶشباسشىلىق قالىبىن كٶپشٸلٸككە تانىتىپ, جانىنا جويقىن جارىلىستاي تالانتتاردى جينادى. بۇل «جاس دەۋرەن» ۇيىمى ەدٸ… ۇيىم مٷشەلەرٸ قاتارىندا ف.وڭعارسىنوۆا, ن.ەجٸعاليەۆ, ق.جٷسٸپ, ا.ەرشۋوۆ, ت.ب جاس دارىندار ٶلەڭ ايدىنىندا اق جەلكەنٸن كٶتەردٸ. وتىز جەتٸنٸڭ زۇلمات جىلدارىندا دٷنيە ەسٸگٸن اشىپ, كەيٸن بالالىق شاعىن سۇراپىل سوعىس جالماعان اتىراۋلىق مارات وتاراليەۆ پەن مەڭدەكەش ساتىبالديەۆتٸڭ ٶلەڭ اتتى كيەلٸ ٶنەردٸ قولعا الۋعا جارىق جۇلدىزداي اعىپ تٷسكەن تٶلەگەننٸڭ ەسەرٸ بولدى. «بٷلٸندٸ قالا سارناپ, دالا سارناپ, بٸزدٸڭ دە شىتىرلادى قارا شاڭىراق. بٸرەۋدٸڭ جارى قالدى تاس قۇشاقتاپ, بٸرەۋدٸڭ قالدى ارتىندا اناسى اڭىراپ», – دەپ بالالىق شاعى سوعىس كەزٸندە ٶتكەن اقىن سول كەزەڭدەگٸ جەتٸمدٸكتٸڭ تاقسٸرەتٸن سۋرەتتەيدٸ. الايدا, ٶلەڭدە مۇڭداس, سىرلاس, تاعدىرلاس تالانت يەلەرٸ وردا بۇزار وتىزدىڭ شەڭبەرٸندە عۇمىرلارى كٷرت ٷزٸلدٸ. ەتتەڭ..! تەك, تۇلا بويىڭدى تۇمانداي جاۋلاعان, ٶزەكتٸ ٶرتەگەن ٶكٸنٸش ٶڭەشٸڭنەن شىعاتىنداي بولادى. ول «ارمانىم» اتتى ٶلەڭٸندە: …داريعا سوندا, قوڭىراۋى بولىپ, كٷنگە بەتتەگەن كٷيمەنٸڭ, نايزاعاي تەكتەس تٸلگٸلەپ ٶتسەم, كٶكالا بۇلتتار تٷيدەگٸن. ەلەمدە بۇرىن بٸردە-بٸر پەندە, تارتپاعان دەمدەي تامسانتىپ, ارتىمدا مەنٸڭ قۇيقىلجىپ جاتسا, توپان دا توپان كٷيلەرٸم. اسقاق ارماننىڭ ارعىماعىنا مٸنگەن مەڭدەكەشتٸڭ بەيمازا كٶڭٸلٸ, قييال-عاجايىپقا سەلكەۋ تٷسپەس سەنٸمٸ, بولاشاقتاعى مول مۇراسىنىڭ مەيلٸنشە وقىرمان قاۋىمنىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعارىنا كەمٸل بولۋىنان تۋعان ٶلەڭ جولدارى قۇددى ەسكەرتكٸشتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاپ كەتكەندەي كەيٸپ تانىتادى. مەڭدەكەشتٸڭ ەلەمٸ – تەڭٸزدەگٸ داۋىل كەزٸندە كٶك اسپاننىڭ تٶرٸنە تٸزبەكتەلەر شاڭق-شاڭق ەتكەن شاعالالاردىڭ ساناتىندا ەمەس, ۇلىلىعى مەن كٸشٸلٸگٸن تەڭ ۇستاعان كەمەڭگەرلٸكتٸڭ زور ٷلگٸسٸ ەدٸ. شەمشٸ قالداياقوۆ پەن تٶلەگەن ايبەرگەنوۆتٸڭ اتىراۋ, ماڭعىستاۋعا بارعان ساپارلارى قازاق مەدەنيەتٸندە التىن ەرٸپپەن جازىلاتىن بولعان. قوس دارىننىڭ تۋدىرعان دٷنيەسٸن قۇلاقتارىنا قۇيعان قاۋىم باسىن شايقاپ تاڭقالادى. كەرەمەت كەزدەسۋلەر مەن تاڭداي قاقتىراتىن وقيعالاردىڭ قاق ورتاسىندا جٷرٸپ, نەگٸزگٸ ۇيىتقىسى – مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ بولعان كٶرٸنەدٸ. وبلىستىق راديو مەن گازەت ارقىلى وبلىس جۇرتشىلىعىنا تانىلىپ, اراسىندا عانا رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە ماقالاسى جارييالانىپ جٷرگەن مەڭدەكەش ٶلەڭ اتتى بوساعانى كەيٸن اتتادى.كٶكٸرەگٸندە مٶلدٸر بۇلاقتاي تٶگٸلگەن جىر جولدارىن تٶلەگەننٸڭ التىن قۇلىپپەن اشىپ جٸبەرگەن سوڭ تۋعان, ساعىنىش سازى مەن جٷرەك تەبٸرەنٸسٸن قوزعايتىن قاداۋ-قاداۋ جىر جولدارى پوەزييا پاتشالىعىنىڭ كەڭ سارايىن اشقىزدى. ساف سارقىتتاي, كٶمبەنٸڭ قۇپييا قازىناسىنداي جىر بۇلاعى شٶلٸركەگەن قاۋىمدى سۋسىنداتتى. مەڭدەكەشتٸڭ قاي ٶلەڭٸن الىپ قاراساڭىز دا, ەۋەلٸ ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىق, كەيبٸر تۇسىندا مٸندەتتٸ تٷردە مۇڭ جاتادى. «كٶكتەم» دەگەن ٶلەڭٸندە: كٶكتەمنٸڭ مىناۋ الدىنان شىقتىم جٷگٸرٸپ, كەۋدەمدە بٸر سەت قاناتىن قاعىپ مىڭ ٷمٸت. دٷنيە تۇتاس اينالىپ كەتتٸ بازارعا, الىمساق ارمان بازارعا تارتتى كٷبٸنٸپ, – دەيدٸ دە, اياعىندا, «قايران كٶڭٸلٸمدٸ قايتەيٸن, ەتتەڭ, مەن ىلعي ٶستٸپ جٷرە بەرمەيمٸن» دەگەنگە كەلتٸرەدٸ. ٶزٸنٸڭ قىرشىن كەتەتٸنٸن, ٶمٸرٸ تىم قىسقا بولارىن بولجاپ جازعان سەكٸلدٸ. كٶپ ۇزاماي باسقا قىزمەتتەرگە شاقىرتۋلار تٷسە باستادى. «مەدەنيەت جەنە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, باسپاسٶزدەگٸ ورنىن زاڭعار بيٸككە كٶتەرٸپ, وقىرماندارىنا ٶزەكتٸ ەرٸ تانىمدى ماقالالار سىيلادى. اقىن ٶمٸرٸندەگٸ شابىتتى كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸ بولدى. ەدەبيەتتەگٸ اعا بۋىن مەن قاتارلاستارىنىڭ توپ ٸشٸنەن ٸزدەيتٸن, التىن تەج كيگٸزەتٸن قالاۋلى ازاماتىنا اينالدى. «جالىن تارتتىم جەل قانات بەيگٸ اتىنىڭ, البىرت تۋعان تەنتەككە قايدا تىنىم?! تەجەمەدٸم تٸزگٸندٸ, قايران جٷرەك الىپ-ۇشىپ قادايدى ايعا تۋىن», – دەپ كەزٸندە شىعارماشىلىعىنا جوعارى بەرگەن عافۋ قايىربەكوۆكە ارناعان ٶلەڭ جولى تۇعىرى بەرٸك, قازىنالى جىرلاردىڭ جالعاسى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. الاشتىڭ اقيىق اقىنى فاريزا وڭعارسىنوۆا ٶز ەستەلٸگٸندە: «شٸلدەنٸڭ 20-سى كٷنٸ عوي دەيمٸن – كابينەتٸمە مەڭدەكەش كەلدٸ. ٷستٸندە اق كٶيلەگٸ بار. ٶزٸ ەل جاققا ٸس-ساپارعا بارىپ, كٶڭٸلدٸ ورالعان بەتٸ ەكەن. سودان 1-2 اي بۇرىن مەڭدەكەشتٸڭ ٷيٸندە وتىرىپ, ەكەۋمٸز ەدەبيەت مەسەلەسٸ تٶڭٸرەگٸندە كەلٸسپەي, اقىرى «دٷرداراز» كٷيدە مەن كەتٸپ قالعام. بۇل جولى ەكەۋمٸز دە تٷك بولماعانداي جارقىلداپ ەڭگٸمەلەسە كەتتٸك. بٸراز وتىردى. ٶتكەن-كەتكەندٸ ەسكە الدىق. بۇل مەنٸڭ مەڭدەكەشتٸ سوڭعى رەت كٶرۋٸم ەكەن. بٸرەر كٷن ٶتكەندە مەڭدەكەش اۋرۋحانادا جاتىر دەپ تەلەفون سوعىلدى. اقۇشتاپ ەكەۋمٸز تاكسي الىپ, باردىق. ٸشكە كٸرگٸزبەيدٸ. كٷندە ەرتەمەن جەنە جۇمىستان كەيٸن امانكەلدٸ مەن كومسومول كٶشەلەرٸنٸڭ بۇرىشىنداعى اۋرۋحانانىڭ الدىندا دوس-جولداستارى بولىپ, تۇرىپ-تۇرىپ كەتەمٸز. قينالىپ جاتقانىن سەزٸپ, ٸشتەي ەگٸلەمٸز. بٸراق, قولدان كەلەتٸن ەشتەڭە جوق. 2 تامىز كٷنٸ تاڭەرتەڭگٸ 7-دە ەدەتتەگٸدەي الىپ-ۇشىپ اۋرۋحاناعا كەلسەك, جىم-جىرت… قازاق پوەزيياسىنىڭ كٶگٸنەن تاعى بٸر جارىق جۇلدىز اعىپ ٶتتٸ», – دەدٸ. يە, «ازىراق بولىپ ورتاڭدا, كٶڭٸلٸڭدە تۇرسام كٶبٸرەك», – دەپ ٶمٸردٸڭ سان تاراۋلى جولدارىن ساناعا قۇيعان مەڭدەكەش اقىننىڭ مەرەيٸ ەسەلەنە بەرسٸن دەگەن تٸلەك بار. «جاقسىنى كٶردٸم – جارامساقتارعا الدانعان, جاماندى كٶردٸم – جاقسىنىڭ اتىن مالدانعان. باقىتتى كٶردٸم – سوڭىندا بۇققان قايعىسى… نە كٶرمەيدٸ ادام وسىناۋ جالپاق جالعاننان?! باتىردى كٶردٸم – تاعدىردىڭ شالعان ٷسٸگٸ, اقىندى كٶردٸم – قاشالعان تاستان مٷسٸنٸ…», – دەپ مەڭدەكەش اقىن جىرلاعانداي, قايران قازاعىمنىڭ تٸرشٸلٸكتەگٸ جاقسىلىعىنا سٷيسٸنٸپ, جاماندىعىنا كٷيٸنگەن اقىن بولمىسىنىڭ كەنەتتەن قاشالعان مٷسٸنگە اينالعانىن بايقاۋعا بولادى. ال, بۇل سەۋەگەيلٸك پە? تاعدىر ما? اقىن ەسٸمٸن ارداقتاۋ ماقساتىندا اتىراۋ قالاسىنىڭ ورتالىق كٶشەسٸ مەن تۋعان جەرٸ جىلىوي توپىراعىندا مەكتەپتٸڭ اتى بەرٸلدٸ. وقىرمانى ساعىنعان, ەلٸن ارماندا قالدىرعان مەڭدەكەش اقىننىڭ 2017 جىلى اتالىپ ٶتٸلەتٸن 80-جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا رەسپۋبليكالىق دەرەجەدەگٸ مٷشەيرا التىن بەسٸگٸندە ٶتەتٸن بولسا, اقىن رۋحىن تەربەتەر يگٸلٸكتٸ شارا بولارى سٶزسٸز. ەدٸلبەك ٶمٸرزاقوۆ, ەدەبيەتتانۋشى 87782456020, اتىراۋ قالاسى.
