Bertinge deiin qalta telefony arqyly jii habarlasyp júrdik.
– Sen shaldy ertip, on shaqty kúnge kelip qaitsaishy bizge, – dedi. – Talai shaqyrdym ǵoi, bir keletin ýaqyttyń jetkeni shyǵar endi...
Men kúlgen bolamyn:
– Ai, bosai almaimyn-aý taiaý mańda. Qazir neshe qily sharýalar da kóbeiip ketti ózi. Jumystan kim jiberedi meni?!
Ol da kúldi. Biz siiaqtylardyń «pushaiman» haline keidegi biikten ajýalai qaraityn ádetinshe raqattanyp, lekite kúledi:
– Oi, ótesińder-aý, osylai jumys-jumys dep júrip bir kúni. Kúiki tirlikterdiń ǵumyry bitpei...
Men «tonkii intelligent», kishi bolsa da ózimnen áldeqaida kósheli, qashanda iri piship, kesek týraityn Tabyldyń keńdigin, kisiligin ishtei moiyndap, taǵy da riza bolyp turmyn. Biraq sonda da tez jyǵyla salǵyń kelmeidi:
– Jaraidy, reti keler bir. Bararmyz bir keń ýaqytta. Asyǵys ne? Bul joly shaldy kútip jiberseń de, birtalai sharýa ǵoi...
«Shal» – ekeýmizdiń ortaq aǵamyz, ortaq aqyn Ótejan Nurǵaliev. Ómir boiy mápelep kútken zaiyby Kúlásh apai qaitqaly beri júdep, jetim baladai jaýtańdap qaldy. Biraq qansha qamyqsa da, kári bóriniń aryqtyǵyn bildirgisi kelmei syrtyn kúmpitetinin jaqsy bilemin. Tabyl osyny anaý Atyraýda, Denderde júrip-aq menen de góri jiti sezindi. Qamkóńil jannyń qabaǵyna qarap, bir mezgil sher tarqatyp, boi jazyp, serpilip qaitsa eken deidi.
– Poiyzǵa otyrǵyzyp jiber. Aldynan shyǵyp, Oraldan kútip alam. Jaily meimanhana daiyndap qoiamyn. O jaqta da soǵatyn oryndar bar. Odan aýylǵa ketemiz. Mahambettiń basyna aparam. Qumǵa áketem... Jaqsylap aralatam. Ózi qai jerlerge barǵysy keledi eken, bárin surap bil, – dep qadaǵalap qaita-qaita tapsyrdy.
* * *
Taǵy bir sóileskenimizde:
– Elge kópten beri kórinbei kettim ǵoi. Meni jurt umyta da bastaǵan bolar. Efirden tóbe kórsetip qoiatyn kez jetken joq pa eken, – dep qaldy.
Mán-jaidy túsindim de, sóz arasynda Ulttyq arnanyń bas direktoryna aityp em, birden kelisip, qysqa qaiyrady:
– Tabyldy bilem ǵoi. Ondai jigitterdi halyq ta kútedi. Shyqsyn. Eshbir qarsylyq joq...
Qýanyp, qaita habarlastym. «Sondaǵy Álibekke aityp, óz aýylyńnan da biraz plandar da túsirip ákelseishi qosymsha... Habar jasasaq kerek bolady», – dedim.
Kez kelgen shyǵarmashylyq adamynyń jan áleminde ne bolyp, ne qoiyp jatqanyn onyń ózinen basqa eshkim bile almaidy. Bul da bir tolqyndary bulqynǵan telegei teńiz nemese demin ishine tarta býlyqqan janartaýlar sekildi tuńǵiyq, tylsym nárseler ǵoi. Munda da nebir arpalystar júrip jatady. Oilanasyń, tolǵanasyń. Iaki bir sátterde toryǵyp, dúnie-dúrmekten baz keshkendei toqyraý kezeńderin de ótkerýiń múmkin. Odan dúr silkinip qaita qanattanasyń...
Áiteýir, dittegen dúnieni shyńdap, shyrqaý shegine jetkizgenshe taǵat tappaisyń. Osyndai tustaǵy sapyrylysqan qaishylyqty sezimder syryn, júregińdi tebirentken muńnyń mánin ózińnen basqa kisi balasy túsine bermeidi.
Sondai kezde seniń jaǵdaiyńdy tipti eshkim sezinbei-aq ta qoisyn, qoldap, járdem de kórsetpesin, tek kedergi jasap, janyńdy jaralamasa jarar edi...
El aldyna shyǵar kez jetti me degen nietten shyǵarmashylyǵyńnyń aldyndaǵy jaýapkershilikti umytpaityn Tabyldyń uzaq ýaqyt qatty shiryǵyp, ishtei izdenýin, ishtei túleý ústinde bolǵanyn uqqanmyn. Kezekti márte nebir jańa týyndylarǵa kýá bolatynymyzdy elestetkem.
Biraq sol joly dosymnyń «Eger efirge shaqyrsańdar, mindetti túrde resmi hat jazyp shaqyryńdar» degeninen birtúrli sekem alǵan edim. Onsyz jergilikti ákimshilik bosatpaityn bolyp tur ǵoi...
Kóp uzamai Almatydaǵy keńsege «Qazaqstan» Ulttyq arnasynyń Atyraýdaǵy filialynyń bastyǵy Álibek Tatanovtyń ózi de kelip qaldy. Ol da birden kesheleri ǵana Tabyldynyń habarlasqanyn, qalt etken sátte túsirýge daiyn ekenin aityp jatyr.
Tabylǵa zvondap, bizge qarai shyǵýǵa múmkindigiń qashan bolady dep suradym.
– On-on bes kúnnen keiin ózim habarlasamyn. Sol kezde naqty aitarmyn. Qazir bir kóldeneń sharýalar kiligip qaldy, – dedi.
– Aitpaqshy, Ótekeń qalai? Biraz oryndarǵa barǵan shyǵar?..
Tabyl kúldi.
Sóitsem, buǵansha talai jerdi aralap úlgergen Ótejan aǵa Tabyl basqaratyn Inder aýdandyq mádeniet jáne tilderdi damytý bólimi qyzmetkerleriniń aldynda óziniń «Karakýl» siiaqty jiyrmaǵa tarta erotikalyq óleńin oqypty burqyratyp.
– Myna tentek shaldy eldiń aldyna shyǵaryp nem bar edi dep munsha qysylmaspyn. Uialǵanym sonsha – ornymnan tura qashýdan shaq qaldym tipti. Biraq beker yńǵaisyzdanyppyn. Sondaǵy qyz-kelinshekter kezdesýden keiin: «Aǵanyń óleńderi keremet eken!» deidi kádimgidei tamsanyp. «Taǵy kimdermen kezdesedi eken, biz de barar edik» deidi. Oipyr-ai, osyndai da ǵajaiyptar bolady eken! – dedi máz bolyp.
* * *
Tabyldynyń bir úidegi jalǵyz bala ekenin sonaý sekseninshi jyldardyń basynda jaqyn tanysqan kúnderden bastap biletin ek. Biraq anasy osy ulyn álgi «bary da – osy, nary da – osy» deitindei-aq balpanaqtai qylyp týypty.
Onyń taǵdyry talaily perzent ekeni ómirge kelmei jatyp-aq belgili bolsa kerek. Mamasynyń Tabyldyǵa júkti kezinde oqysta qaiyq aýdarylyp, zorǵa aman qalǵany týraly áńgimeden qulaǵdarmyz. Osy oqiǵadan keiin dúniege aman-esen... qoshqardai bolyp kele qalǵan sábige aýyldaǵy áldebir aýzy dýaly qariia alǵash «Tarlanbóri» dep esim beredi. Alaida úidegi úlkender metirke alǵanda mundai atty qolaisyzdaý kórip, «Tabyldyǵa» toqtalǵan sekildi...
Joǵary oqý ornyn bitirgen soń eshteńege qarailamai eline keletinin de kúni buryn bilgilep qoiǵan. «Jastary ulǵaiǵan áke-shesheme qaraýym kerek qoi» deitin-di.
Ekinshi kýrsta ásker qataryna shaqyryldy. Ol oralǵansha, biz de bet-betimizben tarap ketkenbiz...
Qasterli boryshyn alys shetelde atqaryp qaityp, ýniversitetti tamamdaǵan soń Tabyl edáýir tolqyp júrip bir kúni:
Shahari shaqtar shyrai bermedi shabytqa,
Bet burdym sosyn belgisiz talai baǵytqa.
Bes qabat úidiń tar bólmesine tańyldym,
Sóngen sezimdei laqtyrǵan qaiyń tabytqa.
Tamuqtyń beine jahannamynda saialy,
Qamyqtym keide alaqan tappai aialy.
Attandym sosyn sahara sary dalama,
Báleden qashqan Mashaiyq qusap baiaǵy.
Aqjarma sezim bizden de sóitip alystap,
Tarttym da kettim Aq Jaiyqty órlep qaryshtap.
Alqam da salqam feodalsha ómir súrmekke,
Aýylǵa baryp Amanqos qusap mal ustap.
Denderge kelip boiyma boldy kúsh ener,
Shabytpen sosyn óleńge kirseń, is óner.
Sharshaǵan shaqta «Shyraqtyń» shýly barynda
Álibek jezde, syrańdy mensiz ishe ber! –
depti de, Inderborǵa attanypty.
Men onda Qaraǵandyda edim.
Áitkenmen birtalai ýaqyttan keiin astanaǵa qaita oraldyq ta, Tabylmen jyl aralatyp qaýyshyp turatynbyz. Kelgen saiyn jańa ánderin tyńdatatyn. Ár sapary mazmundy, qyzyqty kezdesýlerge ulasatyn edi.
Sol bir kelgeninde áńgime ústinde:
– Almatyny ańsaityn shyǵarsyń? – dep qalǵanym bar.
– Ańsaimyn ǵoi. Qalai ańsamaisyń. Dúbirli stýdenttik shaǵymyz osynda ótti. Senderdiń kópshiligiń osyndasyńdar. Ańsaisyń, árine. Biraq uly tózim bar ǵoi bizde! – dedi álden ýaqytta tastai túiilip uzaq otyryp. Odan soń ádetinshe júrek qylyn shertkendei qońyr gitarasynyń shekterin ilip tartyp, baiaý ǵana án terbetti:
Qosh aitpastan arnap kelgen aǵama,
Aqsham bitip, alty kún sap araǵa.
Saitan kezgen myna «jyndy» qaladan,
Ketkem aqyr bezip muńdy dalama...
Aýylǵa baryp eýropalyq mánermen eńseli úi salypty. Biraq bastapqyda osy baspanany kári ata-anasy jersine qoimasa kerek.
– Tabyl: «Qarttar jańa úige úirene almai júr. Qaita-qaita ózderiniń eski qujyralaryna ketip qala beredi. Soǵan qaraǵanda táýelsizdikterin qimaityn siiaqty», – dedi», – dep Nurym dosymnyń ishegi qatyp kúlgeni bar.
Keiin qundyzdai-qundyzdai ul men qyz taýyp bergen áieli Qarlyǵashtyń jaisyz emesin sezetinmin. Basqasy basqa, aqynnyń názik janyn jan-jary túsinip jatsa, baqyttyń úlkeni sol ǵoi.
Baiaǵy birde Tabyl Almatyǵa kelip, ekeýmiz Ábishtiń (aqyn Ábýbákir Smaiylovtyń) shańyraǵyna soqqanymyzda zaiybynyń sonaý Inderden zvondap, sol úidegi Raiaǵa ázildep bolsa da:
– Meniń «shalyma» durystap qarańdar. Qarny ashyp qalmasyn! – dep tapsyryp jatqanyn estip, ishim jylyp edi.
Teginde, ol bul jaǵynan qorlyq kóre qoiǵan joq. Tabyldy kóbinese ainaladaǵy aǵaiynnyń toǵysharlyǵy qinaityn-dy. «Qazaq edim degenshe, qusalyqpyn deseńshi, tuzaǵyna talaidyń, tusalyppyn deseńshi» dep, Abai atasynsha, áýelden eldik múddelerge kóp alańdady. El-jurtyn biikten kórgisi keletin onyń árbir ániniń maǵynasy da, shyn máninde, sol úlken ulttyq murattarǵa ulasyp jatatyn.
Odan soń ólermen dáldúrishter dáýirlep turǵan myna zamanda óner men ádebiettiń qunyn túsirip bara jatqan nadandyqqa nalyp, qatty sharshaǵany anyq...
Turmys tapshylyǵyna qanshalyqty boi aldyrmaimyn degenmen, ómir kúnde toi emes, tirliktiń túrli sátsizdikteri de moiyndatpai qoimaidy-aý!
Aldyńǵy jyly anasy qaitys bolyp edi. Biyl jaqyn aǵasy ótti dúnieden...
Áiteýir, keiinde Tabyldyń da syr bermegenimen, ishqusa bolyp, kúizelip júrgenin ańdaityn edim.
* * *
Bul eki arada Ótejan aǵa da oraldy.
– Eki qabatty on eki bólme úii bar eken. Aýlasy at shaptyrym. Jaǵdaiy jaman emes siiaqty, – dep edi.
Qaltqysyz kútipti. Armansyz qydyrypty. Jergilikti shaiyrlarmen júzdesipti ekeýi. Kezdesýler uiymdastyrypty. Ony gazetter jarysa jazypty...
Malaisary bi men Murat Móńkeulynyń rýhtaryna táý etipti. Ótekeń Mahambettiń basyna barǵandaǵy áserin: «Aidalaǵa tastap ketken dombyra sekildi eken mazary» dep, «berkinip sadaq asynǵan» saiypqyran aqynnyń ziraty kórinisin tańdana áńgimelep, meni de edáýir eliktirdi.
Kezinde Oral óńirin panalaǵan taǵdyrlary kúrdeli aqyndar Svet Orazaev pen talpaqtyq Saǵat Ábdýǵalievtyń eski úilerine aparypty. Keiin mýzeige ainaldyramyn depti sol úilerdi. Tabyldynyń óz ottaryna ózderi órtenip ólgen osyndai adýyndy daryndardyń buralań ómir joldaryn erteden qyzyǵa zerttep, olardyń ǵumyrynyń qaltarys qyrlary týraly kóp tolǵanatynyn biletinmin-di...
«Siz turǵanda, maǵan onsha jarasa qoimas» dep, «Qosai ata» medalin taǵypty Ótekeńniń óńirine. Ony ózi birtalai eńbekpen alǵan sekildi. Adailardyń ishinde sorpanyń betine shyǵatyn igi jaqsylaryna ǵana buiyrǵan asa baǵaly marapat siiaqty bunyń ózi...
Ótekeń ólgenshe riza eken. «Medali qatty unady!» deidi. Rasynda da, kórnekti kórinedi. Úkimet bergen «Qurmet» ordeniniń qasynda airyqsha jarqyrap, kóz tartyp tur. «Soǵymdy qysqa qarai alasyz» depti. Al «Inderge kóship keletin oiyńyz bolsa – jer jetedi, úi salyp berem, kempir alyp berem» depti ázildep...
Oraldan Denderge qaitqan jolda Tabyl qaita-qaita Jaiyqtyń jaǵasyndaǵy toǵandarǵa túsip, shomylýmen boldy deidi:
– Men anadaidan qarap qoiyp otyramyn, ol maǵan qaraidy... Qaraidy da meni aiaidy. Men ony aiaimyn...
Kóz aldyma elden shalǵaidaǵy qalyń toǵai arasynda, ońasha túkpirde kúibeńdep, selbesip buiyǵy tirlikterin keshken qart Aqan seri men onyń dármensiz uly Yban elestep ótedi de, ańtarylyp suraq qoiamyn:
– Qalai sonda? Bir-birińizdi aiaǵandaryńyz ne?!.
Óteǵań bir sát úlken kózderi alaiyp, tosylyp qalady.
– Endi... Ol da qaibir jetisip júr deisiń sonaý jyraqta... Al meni músirkeitini – marqum Kúlásh baiǵus apalary edi ǵoi ózderiniń... Meniń qazirgi qorǵansyz halimdi túsined te!..
Alaida Ótekeńniń kóp syrdy búgip, sóz aiaǵyn irkip qalatynyn baiqaimyn. Tolyq ashylmaidy. Báribir keiinirek bildik qoi biraz jaitty.
Áiteýir, aqyryn deiin áne-mine Tabyl kelip qalar dep elegizýmen júrgemin. Bir kúni keshtetip ózi emes, qaraly habary jetti...
Tańerteńine-aq Ótejan aǵany betke alǵamyn. Qazany estirtip, kóńil aitpaqshy em.
Daǵdysynsha «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń qarsy betindegi alleiadaǵy oryndyqta kórdim, túri álem-tapyryq.
– Aiyrylyp qalyppyz, – dedi qasyna jete bergenimde-aq. – Sum ajalǵa ne shara?! Jasamaǵan ǵumyryn bala-shaǵasyna bersin!..
Sóitip ózimdi jubatty. Odan uzaq túnerip otyryp, qatty opyndy:
– Ómirdiń lázzatyn sezinýi kerek edi. Ketýi kerek edi o jerden. Sol sapar ákesi Aiakeńe aityp em... «Jiber balany erkine» dep. Ustama, qalýǵa bolmaidy munda dep. Aqsaqal unatpady meni...
Túsindim, Ótaǵańnyń ne aitqysy kelgenin. Qaida jiberedi?! Ólmeli áke men endi-endi ǵana ońala bastaǵan bala-shaǵany tastap qaida ketedi? Óz taǵdyryńnan qaida qashyp qutylasyń?..
Biraq meniki de ásheiin jan dalbasa kúikileý oi ǵoi bir. Áitpese úlken kemege úlken aidyn qajet ekenin, parlap samǵaityn keńistik kerek ekenin bilmeidi deisiz be.
Qolma-qol sheshile qalmaityn kúrmeýi qiyn sharýa bolǵanymen, shyn izdese, osynaý tuiyqtan shyǵatyn jol tabylar da edi.
Prozaik bolsa shyǵyp keter edi-aý, sol týpikten. Al ákimdikke qyry joq ekenin áýel bastan baiqaǵam...
Ótekeń qiialyn shartarapqa shyrqatyp, bozdaq baýyrym qaitkende aman qalǵan bolar edi dep, aqyly adasady. Jetpisten asqan jasynda kórmegen quqaiy, keshpegen shyrǵalańy qalmaǵan... Oqyp túspegen ádebieti joq kári tarlan... Sezimtal aqyn júrek sol barǵanynda-aq jaǵdaidyń bárin baiqaǵan eken. Qabyrǵasy qaiysyp, tolǵanǵan eken.
Anyǵynda, sol kezeńder Tabyldynyń tyǵyryqqa tirlegenin men de bilgenmin. Kópshilik shyǵarmashylyq adamdary bastan ótkeretin «qalypty» jaǵdai. Áitkenmen keýdedegi daýyldyń tynshi qalýy op-ońai nárse emes. Sondyqtan da bul – ýdy da, sýdy da ishkizip, sana sansyratatyn asa qaishylyqty sátter. Mundai shaqta jan álemindegi úilesimnen de bereke qashyp, óz janyńdy óziń julyp jegendei júdep-jadap bitesiń.
Tek osy úderis uzaqqa sozylyp ketpese dep qaýiptengenim de ras-ty. Áiteýir, Tabyldyń mundai aýyrtpalyqtyń bárin jeńip shyǵatynyna shúbám joq edi. Óitkeni onyń daryn qudiretine sengenmin.
Alaida, amal ne, jyndy kep Birjan saldai uldaryn buǵaýlap, «sheshseńshi, bilegime arqan batty» degizip shyrqyratqan aǵaiynnyń qatygezdigi búgin de asqyna túspese, kemi qoiǵan joq qoi; qazir qarap otyrsam, Tabyldyń da qalt-qult etip, quz-jartastyń erneýinde turǵandai óte bir qaterli tusynda mańaidaǵy keibir týysqandar tynyshtyq berip, óz-ózimen qaldyrýdyń ornyna túrtpektep, tezirek qulap ketýine «járdemdesip» jibergendei kórine beredi.
Endi, mine, Tabyldyń keiingi jazǵan óleńderiniń birine qaitadan qarap, álgi kúdigim rastala túskendei, oiran-asyr bolamyn:
Alyp ket meni aýyldan, aǵa,
Seni ańsap biraz shet júrdik.
Men ómir súrgen qaýymǵa qara,
Ainalysqany – boq tirlik.
Janymdy salma zarlatyp otqa,
Bolmysym seni kútti ár kún.
Alyp ket meni Almaty jaqqa,
Azaptan súitip qutqarǵyn.
Rásýasy bolyp essiz ǵalamnyń,
Denderim – týǵan jerimde.
Mahambet qusap bassyz qalarmyn,
Qaraoidyń qara kórinde.
Qaraoiǵa meni jerletpeshi, aǵa,
Dárý bop kesel – jarama!
Kóshir de, kenttik pendege sana,
Almaty – ásem qalaǵa.
Saqi basyma namys bailanyp,
Júrgende saǵan jolyqtym.
Ketermin bir kún arysqa ainalyp,
Aǵa, sen sodan qoryqqyn!
Apattyń aldynda turǵanyn anyqtan-anyq eskertken eken. Jan daýysy shyǵyp, yshqynǵan eken. Esti almappyz...
* * *
Keibir jigitter «Tabyldynyń ónerin kózi tirisinde eshkim baǵalamady, endi ádetimizshe óltirip alyp, nebir nárseni aityp zarlaimyz» dep renjigen siiaqty. Munyń shyndyǵy da joq emes shyǵar, alaida óz basym sonaý sekseninshi jyldardyń aiaǵynda «qazaq úshin Vysotskii men Okýdjava siiaqty bardtar – bir tóbe de, Tabyl – bir tóbe» dep talai jazdym. Onyń erekshe qyrlaryn aittym. Ókinishtisi, ol oidyń bári Qaraǵandy oblysy aýmaǵynan asa qoimady. Ony Tabyldynyń ózi de bildi. (Aitpaqshy, keshe ǵana estidim, Qaraǵandy qalasyndaǵy stýdent jastar Tabyldy dúnieden ótkende qaraly miting jasap, óleńderin oqyp, ánderin oryndapty).
Aldaǵy ýaqytta da jazarmyz dep júrdik qoi. Aiaq astynan kóz jazyp qalamyz dep kim oilaidy. Erteńimiz bar dep úmittendik.
Sóitip júrgende Tabyldy dosymyz da dombyranyń shiryqqan shegi sekildi úzildi de ketti.
Uly tózim de túgeseledi eken. Sheksiz keńistikti kóksep qusadan kúigen qońyr qozy aqyrynda sol álgi Qaraoidan saia tapty.
Qultóleý MUQASh
«Qazaq ádebieti», 2010 jyl, 10 jeltoqsan
