QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy kitaphanasynda «Jamiǵat-at taýarih» jáne «Zikzal» kitaptarynyń tusaýkeseri ótti.
Qos kitaptyń tusaýkeser jiynyna «Nur Otan» partiiasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaev, Halyqaralyq túrki akademiiasynyń prezidenti Darhan Qydyráli, Qazaqstan Respýblikasynyń Qoǵamdyq damý vitse-ministri Berik Aryn, L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń rektory Erlan Sydyqov jáne Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti depýtattary, qoǵam qairatkerleri, ǵalymdar, memlekettik organdardyń ókilderi qatysty.
Alǵash bolyp sóz alǵan «Nur Otan» partiiasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaev kitaptyń máni men mańyzyna toqtalyp ótti.
«Rashid ad-dinniń «Jamiǵ at-taýarih» eńbeginiń alǵash ret qazaq tiline aýdarylýy, shyn máninde, tarihi oqiǵa. Bekasyl Bibolatulynyń «Zigzal» kitabynyń da ana tilimizge tárjimalanýy rýhani ómirimizdegi eleýli sátterdiń biri ekeni sózsiz.
Orta ǵasyrlarda jazylǵan «Jamiǵ at-Taýarih» eńbegi Uly dalamyzdyń tarihy, Shyńǵys hannyń ómiri men shejiresi, Qazaqstan men Orta Aziia jerinde ómir súrgen ata-babalarymyzdyń tegi, damýy, memlekettigimizdiń qalyptasýy jaiynda naqty derekterdi qamtityn tereń, ǵylymi turǵyda mańyzy zor týyndy. Álemniń biraz tilderine aýdarylǵan eńbektiń Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda Halyqaralyq Túrki akademiiasynyń bastamasymen tikelei parsy tilinen ana tilimizge aýdarylýy biz úshin úlken jeńis.
Osydan 1,5 jyl buryn Elbasymyz «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyn jariialap, ulttyq, tarihi-mádeni qundylyqtarymyzdy dáripteýdiń aiqyn jolyn anyqtap berdi. Elbasynyń osy baǵdarlamasy jariialanǵaly beri elimiz boiynsha aýqymdy jumystar atqarylyp, naqty jobalar iske asyrylýda. Olardyń barlyǵy bizdiń ulttyq kodymyzdy saqtaýǵa, dáripteýge, sol arqyly táýelsizdigimizdi odan ári nyǵaitýǵa jáne zaman talaptaryna sáikes elimizdiń rýhani jańǵyrýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan», dedi.
Sondai-aq, ol rýhani jańǵyrýdyń negizgi sharttarynyń biri tarihi sanany qalyptastyrý ekenin aita kelip, bul rette «Jamiǵ at-Taýarih» kitabynyń mańyzy zor ekenin tilge tiek etti.
Bul eńbektiń ǵylymi sipatynyń joǵary ekeni jáne HIV ǵasyrda naqty derekterge súiene otyryp jazylǵan entsiklopediialyq týyndy ekendigi basa aityldy.
Ǵulama ǵalym Rashid ad-din Fazlýllah Hamadanidiń 1316 jyly parsy tilinde jaryq kórgen «Jamiǵ at-taýarih» («Tarihtar jinaǵy») atty shyǵarmasy túpnusqadan tuńǵysh ret qazaq tiline tolyq aýdarylyp, oqyrman qaýymnyń nazaryna usynylyp otyr.
Kitaptardy túpnusqadan tárjimalaǵan – arab, parsy tilderiniń bilgir mamany, Qazaqstan musylmandary Dini basqarmasy janyndaǵy Ǵulamalar keńesiniń múshesi, Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń «Túrkitaný» ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri Záripbai Jumanuly Orazbai.
Al, kitaptaǵy parsy tilindegi júzge jýyq óleńdi qazaq óleńi formasyna kórkemdep aýdarǵan - Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarmasynyń tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Aqberen Elgezek.
Záripbai Jumanuly óz kezeginde shyǵarmalardy qazaq tiline aýdarýdyń qiyndyǵy men jaýapkershiligin aita kelip, qysqasha mazmunyna toqtalyp ótti.
«Osyndai mańyzy zor kitapty aýdarýdy Alla mańdaiyma jazǵanyna shúkir deimin. «Zikzal» kitaby Qazan tóńkerisinen keiin Qazan qalasynda jaryq kórgen. Erekshe tásilmen, asqan sheberlikpen jazylǵan. Uqsasy da, teńdesi de joq qaitalanbas týyndy. Eńbek negizinde shaǵatai tilinde jazylǵan jáne arab, parsy tilderin de keńinen qoldanylǵan. Kitaptyń mátinin aýdaryp otyrǵan kezimde qazaq rýhaniiatynyń alyp tulǵasy Máshhúr Júsiptiń bul eńbekke qatysty sipattama aita kelip: «Jeti jurttyń qamyn jep, jeti ulttyń tilimen órilgen dúniede ne joq deisiń. Arabtyń da, parsynyń da, túriktiń de tilin uǵyp, sóz marjanyn tizgen dúnie» dep baǵa bergeni bostan bos emes ekenine kózim jetti. Kitapqa adam ómirine qatysty barlyq sala qamtylǵan. Jáne bulardyń qandai eńbekterden alynǵany jaily derekter keltirgen. Bul eńbektegi sheshimderi men ádis tásilderi aitylǵan taqyryptar men máseleler qai dáýirde bolsa da óz qundylyǵyn joǵaltpaidy. Ásiresi qazirgi kezdegi dini teris aǵymdar men jalǵan áýlie baqsy-qushynyshtardyń aldaýyna kónip, jetegine erip júrgen halyqqa es bolady degenge senemin», dedi ol.
Záripbai Jumanulyna qajyrly eńbegi úshin Túrki akademiiasynyń kúmis medali tabystaldy.
Túrki akademiiasynyń prezidenti Darhan Qydyráli atalǵan kitaptardyń mańyzyna tereńirek boilap, qundy tarihi dúnieniń jaryq kórýine atsalysqan azamattarǵa erekshe alǵysyn bildirdi.
«Tarihty jazý, tarihty jasaýmen birdei mańyzdy. Sebebi tasqa jazylmaǵan tarih óshedi nemese sony jazǵannyń nesibesine kóshedi. Kezinde uly dala tósinde aitýly iz qaldyrǵan aibarly babalarymyzdyń dańqty shejiresi ult jadynda kómeski tartqan edi. Táý eter táýelsizdigimiz ben birge tarlan tarihymyzben de qaita qaýyshtyq. Sonyń jarqyn aiǵaǵynyń biri búgin sizderge tanystyrylyp, tusaýy kesilip jatqan aldaryńyzdaǵy súbeli eńbekter. Bul eki kitap Elbasymyzdyń Rýhani jańǵyrý baǵdarlamasyna aitylǵan ulttyq kodpen sáikesedi. Biri bizdiń sanamyzdy silkindirip, jadymyzdy jańǵyrtsa, ekinshisi júregimiz ben rýhymyzǵa azyq bolady. Rashid-ad-din bul kitabyn 1300 jyly bastap, 1316 jyly támámdaǵan. Entsiklopediialyq sipattaǵy shyǵarmada uly dala jylnamasy ǵana emes dúnie júziniń tarihy da keń aýqymda qamtylǵan. Mundai irgeli de kúrdeli eńbek oǵan deiin jazylǵan emes. Irgeli eńbekterdegi derekter men málimetterdi jinaqtaý úshin sol dáýirdegi túrki, parsy, arab, qytai, tibet, úndi jáne t.b halyqtardyń tarihshylary men bilgir shejireshileri jylnamashylary men asqan oqymystylary jumyldyrylǵan. Qarahan dáýirinen bastap qazaq jerinde islam dini keńinen tarala bastady. Uly dalada kóptegen ǵalymdar, ǵulamalar ómir súrdi. Olardyń eńbekteri kóne túrkilik dástúr men dindi jymdastyryp úilestire bilgen. Keiingi ǵasyrlarda kóz jazyp qalǵan osy dástúrdi bizge Bekasyl Bibolatulynyń kitaby arqyly jetip otyr» dedi Túrki akademiiasynyń prezidenti Darhan Qydyráli.
Aita ketsek, bul kitapta Uly dalada ǵasyrlar boiy ómir súrip, tirshilik etken halyqtardyń paida bolýy, olardyń túrli taipalarǵa bólinýi, solardyń ishinen keiinnen qazaq halqynyń quramyna kirgen rý-taipalardyń shyǵý tegi, tarihy, ómirlik salt-dástúrleri, ata qonystary, bir-birimen qarym-qatynastary tolyq baiandalǵan.
Sondai-aq, osy taipalardyń arasynan shyqqan Uly qaǵan Shyńǵys hannyń ómirbaiany, shejiresi, onyń ata-babalarynyń, dańqty uldary men urpaqtarynyń tarihy, joryqtary, naqyl sózderi men ósietteri, olar bilik jasaǵan ýaqyttarynda oryn alǵan erekshe oqiǵalar jáne kórshiles elderdiń bileýshileriniń tarihy jazylǵan.
Jaryq kórgen kitapty aýdarýǵa túrtki bolǵan jáne onyń sapaly shyǵýyna janashyrlyq tanytqan Qazaqstan Respýblikasynyń Qorǵanys jáne aeroǵarysh ministri Beibit Atamqulov ekenin aita ketken jón.
Týyndy Eýraziialyq Toptyń (ERG) qarjylai qoldaýymen jaryq kórdi.
