قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى كٸتاپحاناسىندا «جاميعات-ات تاۋاريح» جەنە «زيكزال» كٸتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ.
قوس كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەر جيىنىنا «نۇر وتان» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى مەۋلەن ەشٸمباەۆ, حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دارحان قىدىرەلٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-مينيسترٸ بەرٸك ارىن, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلەرٸ, عالىمدار, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
العاش بولىپ سٶز العان «نۇر وتان» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى مەۋلەن ەشٸمباەۆ كٸتاپتىڭ مەنٸ مەن ماڭىزىنا توقتالىپ ٶتتٸ.
«راشيد اد-ديننٸڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگٸنٸڭ العاش رەت قازاق تٸلٸنە اۋدارىلۋى, شىن مەنٸندە, تاريحي وقيعا. بەكاسىل بيبولاتۇلىنىڭ «زيگزال» كٸتابىنىڭ دا انا تٸلٸمٸزگە تەرجٸمالانۋى رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدەگٸ ەلەۋلٸ سەتتەردٸڭ بٸرٸ ەكەنٸ سٶزسٸز.
ورتا عاسىرلاردا جازىلعان «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگٸ ۇلى دالامىزدىڭ تاريحى, شىڭعىس حاننىڭ ٶمٸرٸ مەن شەجٸرەسٸ, قازاقستان مەن ورتا ازييا جەرٸندە ٶمٸر سٷرگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تەگٸ, دامۋى, مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋى جايىندا ناقتى دەرەكتەردٸ قامتيتىن تەرەڭ, عىلىمي تۇرعىدا ماڭىزى زور تۋىندى. ەلەمنٸڭ بٸراز تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان ەڭبەكتٸڭ ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ باستاماسىمەن تٸكەلەي پارسى تٸلٸنەن انا تٸلٸمٸزگە اۋدارىلۋى بٸز ٷشٸن ٷلكەن جەڭٸس.
وسىدان 1,5 جىل بۇرىن ەلباسىمىز «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىن جارييالاپ, ۇلتتىق, تاريحي-مەدەني قۇندىلىقتارىمىزدى دەرٸپتەۋدٸڭ ايقىن جولىن انىقتاپ بەردٸ. ەلباسىنىڭ وسى باعدارلاماسى جارييالانعالى بەرٸ ەلٸمٸز بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ, ناقتى جوبالار ٸسكە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاۋعا, دەرٸپتەۋگە, سول ارقىلى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ودان ەرٸ نىعايتۋعا جەنە زامان تالاپتارىنا سەيكەس ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان», دەدٸ.
سونداي-اق, ول رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگٸزگٸ شارتتارىنىڭ بٸرٸ تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ەكەنٸن ايتا كەلٸپ, بۇل رەتتە «جاميع ات-تاۋاريح» كٸتابىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
بۇل ەڭبەكتٸڭ عىلىمي سيپاتىنىڭ جوعارى ەكەنٸ جەنە حٸV عاسىردا ناقتى دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ جازىلعان ەنتسيكلوپەدييالىق تۋىندى ەكەندٸگٸ باسا ايتىلدى.
عۇلاما عالىم راشيد اد-دين فازلۋللاح حامادانيدٸڭ 1316 جىلى پارسى تٸلٸندە جارىق كٶرگەن «جاميع ات-تاۋاريح» («تاريحتار جيناعى») اتتى شىعارماسى تٷپنۇسقادان تۇڭعىش رەت قازاق تٸلٸنە تولىق اۋدارىلىپ, وقىرمان قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر.
كٸتاپتاردى تٷپنۇسقادان تەرجٸمالاعان – اراب, پارسى تٸلدەرٸنٸڭ بٸلگٸر مامانى, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى جانىنداعى عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, وڭتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «تٷركٸتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ زەرٸپباي جۇمانۇلى ورازباي.
ال, كٸتاپتاعى پارسى تٸلٸندەگٸ جٷزگە جۋىق ٶلەڭدٸ قازاق ٶلەڭٸ فورماسىنا كٶركەمدەپ اۋدارعان - قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, اقىن اقبەرەن ەلگەزەك.
زەرٸپباي جۇمانۇلى ٶز كەزەگٸندە شىعارمالاردى قازاق تٸلٸنە اۋدارۋدىڭ قيىندىعى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ايتا كەلٸپ, قىسقاشا مازمۇنىنا توقتالىپ ٶتتٸ.
«وسىنداي ماڭىزى زور كٸتاپتى اۋدارۋدى اللا ماڭدايىما جازعانىنا شٷكٸر دەيمٸن. «زيكزال» كٸتابى قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن قازان قالاسىندا جارىق كٶرگەن. ەرەكشە تەسٸلمەن, اسقان شەبەرلٸكپەن جازىلعان. ۇقساسى دا, تەڭدەسٸ دە جوق قايتالانباس تۋىندى. ەڭبەك نەگٸزٸندە شاعاتاي تٸلٸندە جازىلعان جەنە اراب, پارسى تٸلدەرٸن دە كەڭٸنەن قولدانىلعان. كٸتاپتىڭ مەتٸنٸن اۋدارىپ وتىرعان كەزٸمدە قازاق رۋحانيياتىنىڭ الىپ تۇلعاسى مەشھٷر جٷسٸپتٸڭ بۇل ەڭبەككە قاتىستى سيپاتتاما ايتا كەلٸپ: «جەتٸ جۇرتتىڭ قامىن جەپ, جەتٸ ۇلتتىڭ تٸلٸمەن ٶرٸلگەن دٷنيەدە نە جوق دەيسٸڭ. ارابتىڭ دا, پارسىنىڭ دا, تٷرٸكتٸڭ دە تٸلٸن ۇعىپ, سٶز مارجانىن تٸزگەن دٷنيە» دەپ باعا بەرگەنٸ بوستان بوس ەمەس ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. كٸتاپقا ادام ٶمٸرٸنە قاتىستى بارلىق سالا قامتىلعان. جەنە بۇلاردىڭ قانداي ەڭبەكتەردەن الىنعانى جايلى دەرەكتەر كەلتٸرگەن. بۇل ەڭبەكتەگٸ شەشٸمدەرٸ مەن ەدٸس تەسٸلدەرٸ ايتىلعان تاقىرىپتار مەن مەسەلەلەر قاي دەۋٸردە بولسا دا ٶز قۇندىلىعىن جوعالتپايدى. ەسٸرەسٸ قازٸرگٸ كەزدەگٸ دٸني تەرٸس اعىمدار مەن جالعان ەۋليە باقسى-قۇشىنىشتاردىڭ الداۋىنا كٶنٸپ, جەتەگٸنە ەرٸپ جٷرگەن حالىققا ەس بولادى دەگەنگە سەنەمٸن», دەدٸ ول.
زەرٸپباي جۇمانۇلىنا قاجىرلى ەڭبەگٸ ٷشٸن تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ كٷمٸس مەدالٸ تابىستالدى.
تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دارحان قىدىرەلٸ اتالعان كٸتاپتاردىڭ ماڭىزىنا تەرەڭٸرەك بويلاپ, قۇندى تاريحي دٷنيەنٸڭ جارىق كٶرۋٸنە اتسالىسقان ازاماتتارعا ەرەكشە العىسىن بٸلدٸردٸ.
«تاريحتى جازۋ, تاريحتى جاساۋمەن بٸردەي ماڭىزدى. سەبەبٸ تاسقا جازىلماعان تاريح ٶشەدٸ نەمەسە سونى جازعاننىڭ نەسٸبەسٸنە كٶشەدٸ. كەزٸندە ۇلى دالا تٶسٸندە ايتۋلى ٸز قالدىرعان ايبارلى بابالارىمىزدىڭ داڭقتى شەجٸرەسٸ ۇلت جادىندا كٶمەسكٸ تارتقان ەدٸ. تەۋ ەتەر تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز بەن بٸرگە تارلان تاريحىمىزبەن دە قايتا قاۋىشتىق. سونىڭ جارقىن ايعاعىنىڭ بٸرٸ بٷگٸن سٸزدەرگە تانىستىرىلىپ, تۇساۋى كەسٸلٸپ جاتقان الدارىڭىزداعى سٷبەلٸ ەڭبەكتەر. بۇل ەكٸ كٸتاپ ەلباسىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنا ايتىلعان ۇلتتىق كودپەن سەيكەسەدٸ. بٸرٸ بٸزدٸڭ سانامىزدى سٸلكٸندٸرٸپ, جادىمىزدى جاڭعىرتسا, ەكٸنشٸسٸ جٷرەگٸمٸز بەن رۋحىمىزعا ازىق بولادى. راشيد-اد-دين بۇل كٸتابىن 1300 جىلى باستاپ, 1316 جىلى تەمەمداعان. ەنتسيكلوپەدييالىق سيپاتتاعى شىعارمادا ۇلى دالا جىلناماسى عانا ەمەس دٷنيە جٷزٸنٸڭ تاريحى دا كەڭ اۋقىمدا قامتىلعان. مۇنداي ٸرگەلٸ دە كٷردەلٸ ەڭبەك وعان دەيٸن جازىلعان ەمەس. ٸرگەلٸ ەڭبەكتەردەگٸ دەرەكتەر مەن مەلٸمەتتەردٸ جيناقتاۋ ٷشٸن سول دەۋٸردەگٸ تٷركٸ, پارسى, اراب, قىتاي, تيبەت, ٷندٸ جەنە ت.ب حالىقتاردىڭ تاريحشىلارى مەن بٸلگٸر شەجٸرەشٸلەرٸ جىلناماشىلارى مەن اسقان وقىمىستىلارى جۇمىلدىرىلعان. قاراحان دەۋٸرٸنەن باستاپ قازاق جەرٸندە يسلام دٸنٸ كەڭٸنەن تارالا باستادى. ۇلى دالادا كٶپتەگەن عالىمدار, عۇلامالار ٶمٸر سٷردٸ. ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸ كٶنە تٷركٸلٸك دەستٷر مەن دٸندٸ جىمداستىرىپ ٷيلەستٸرە بٸلگەن. كەيٸنگٸ عاسىرلاردا كٶز جازىپ قالعان وسى دەستٷردٸ بٸزگە بەكاسىل بيبولاتۇلىنىڭ كٸتابى ارقىلى جەتٸپ وتىر» دەدٸ تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دارحان قىدىرەلٸ.
ايتا كەتسەك, بۇل كٸتاپتا ۇلى دالادا عاسىرلار بويى ٶمٸر سٷرٸپ, تٸرشٸلٸك ەتكەن حالىقتاردىڭ پايدا بولۋى, ولاردىڭ تٷرلٸ تايپالارعا بٶلٸنۋٸ, سولاردىڭ ٸشٸنەن كەيٸننەن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەن رۋ-تايپالاردىڭ شىعۋ تەگٸ, تاريحى, ٶمٸرلٸك سالت-دەستٷرلەرٸ, اتا قونىستارى, بٸر-بٸرٸمەن قارىم-قاتىناستارى تولىق باياندالعان.
سونداي-اق, وسى تايپالاردىڭ اراسىنان شىققان ۇلى قاعان شىڭعىس حاننىڭ ٶمٸربايانى, شەجٸرەسٸ, ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ, داڭقتى ۇلدارى مەن ۇرپاقتارىنىڭ تاريحى, جورىقتارى, ناقىل سٶزدەرٸ مەن ٶسيەتتەرٸ, ولار بيلٸك جاساعان ۋاقىتتارىندا ورىن العان ەرەكشە وقيعالار جەنە كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ تاريحى جازىلعان.
جارىق كٶرگەن كٸتاپتى اۋدارۋعا تٷرتكٸ بولعان جەنە ونىڭ ساپالى شىعۋىنا جاناشىرلىق تانىتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس جەنە اەروعارىش مينيسترٸ بەيبٸت اتامقۇلوۆ ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن.
تۋىندى ەۋرازييالىق توپتىڭ (ERG) قارجىلاي قولداۋىمەن جارىق كٶردٸ.
