Shyńǵyshan qaǵanatynyń astanasy qaida boldy?

Búkil álem tarihshylary san ǵasyrlardan beri bastaryn qatyryp júrgen Shyńǵys han imperiiasynyń astanasyna keletin bolsaq, atamyz 1202 jyl men 1219 jyldar aralyǵynda qazirgi Muńaliiadan (Mońǵoliia) ejelgi ata qonysy qazaq dalasyna qonys aýdaryp, sol burynǵy Muńal han, Qarahan, Oǵyzhan atalaryndai Ulytaý men Kishitaýdy jailap, qysta Qaraqum men Syrdyń jaǵasyn qystady. Álem bileýshisiniń kóshpeli astanasy osy attary atalǵan jerdiń bárinde ózimen birge kóship júrdi.

Qarahandar áýleti qazaq halqynyń tól urpaǵy Shyńǵys qaǵannyń tikelei atalary edi. Demek Qarahandar áýleti patshalyǵy da qazaq qaǵanattyǵy bolatyn. Ol jaily Ábilǵazy atamyz, «Qara han atasynan keiin (Muńal hannan) búkil elge patsha boldy. Qazirgi Ulytaý jáne Kishitaý degenderdi ol kezde Ertaǵy jáne Kertaǵy dep ataityn. Ol taýlardy jailar edi, qysta Qaraqum men Syrdyń jaǵasyn qystar edi». Atamyz degenine jetti, Ortalyq Aziiadaǵy barlyq qazaq balasy parsylyq Horezm patshalyǵynyń bodandyǵynan qutylyp óz baýyrlarymen qaita tabysty. Altaidaǵy bútkil qazaq, ózderiniń burynǵy ata jurty,  qazirgi qazaq jerine qonys aýdaryp, Shyńǵystaý – Ulytaýǵa taban tirep, Shyńǵys atamyz kóshpendi qazaq qaǵandyǵyn osy aimaqtan basqardy. «Shyńǵys qaǵan» degen ataq ta atamyzǵa osy aradan buiyrdy.

Jazǵy astana alǵash ret 1202 jyly arqadaǵy Ulytaý óńirinde, Naiman kúre taýyna ornalasty. Osyǵan sáikes osy taýdyń aty Shyńǵys taýy bolyp ózgertildi. Osy taýdyń eń biik shyńyna Shyńǵyshannyń arǵy atasynyń aty Muńal dep at qoiyldy.  Ol kúni búginde de Muńal shyńy dep atalady. Osy taýdaǵy  taǵy bir shyńǵa   «Han biigi», sol óńirdegi ózen «Han ózeni» ataldy. Sol aimaqta, iaǵni Shyńǵystaýǵa qarsy taýda Ordabazar qalasy ornalasty. Joshy han kesenesi osy Ordabazar aimaǵynda ornalasqan. Osy keseneden 25 shaqyrym jerde Alasha han mazary bar. Al, Altynordanyń sońǵy uly bileýshisi Toqtamys Ulytaýdyń biik shyńyna jerlengen.

Al turaqty (qystaý) astanany  Qaraqum men Syr boiynan izdeýimiz kerek ekeni aitpasa da túsinikti bolsa kerek.

Tarihi jazbalar Shyńǵys hannyń Qaraqurym (Qaraqur, Qaraqorym, Qaraqoran) atty astanasy bolǵanyn, qala ornalasqan aimaqtyń topyraǵynyń túsi qara, kúlge uqsas bolǵandyqtan Qaraqorym atalǵanyn, sol aimaqta Qaraqorym atty taý men Qaraqorym atty ózen baryn jáne qala eki taýdyń ańǵarynda ornalasqandyqtan, ol jerden keide qatty jel soǵatyny aitylǵan. Qazirgi ǵylymi ainalysta osy astana Mońǵoliia Orhon ózeni aimaǵyndaǵy Hara-Horyn degen ózenniń atyn alǵan, túrikshe Qaraqorym atalǵan dep kórsetedi.

Meniń paiymdaýymsha, ekeýi de durys. Sebebi, atalarymyz jer, sý, taý, eldi meken ataýlaryn jaz jailaýynda da, qys qystaýynda da, bir jerden ekinshi jerge qonys aýdarǵanda da ár óńirdiń bir-birine uqsas úilesimdiligine sáikes bárine birdei, birin-biri qaitalaityn bir ataý qoiyp otyrǵan. Osylaisha, Muńaldar patshalyǵynyń astanasy Muńaliiada da Qaraqorym, Syr boiynda da Qaraqurym atalýy óte zańdy qubylys. Bul jerde eshqandai jańsaqtyq joq. Túsinbeýshilik qazaqtyń salt-dástúrin bilmegendikten jáne osy Altai men Túrkistanda otyrǵan halyqtyń bir halyq, bir memleket ekendigin moiyndamaǵandyqtan týyndaǵan. Sondyqtan, joǵaryda kórsetkenimdei atamyzdyń ejelgi ata-mekeni, qazaq dalasyna qonys aýdarǵannan keiingi turaqty astanasyn Qaraqum men Syr boiynan izdeýimiz kerek. Syr boiynda ondai jer bar. Ol Qarataýdaǵy eski qiraǵan Qaraqorym degen qalanyń oryny. Osy aimaqta Qaraqorym degen ózen de, Qaraqorym degen taý da bar. Bul eski qalanyń ornalasqan jeri de eki taýdyń ańǵary, ol jerden kúni búginde de keide qatty jel soǵady. Sol aimaqta han ordasy tigilgen Hantaǵy degen jer de, Ordabasy jáne búkil kishi júz aǵa balasy dep qurmet tutatyn Álimder (alty ata Álim) atymen atalatyn Álimtaý degen taý da, sol Álim taýda tiisti jetim-jesirlerge qazynanyń  esebinen zeinetaqy retinde beriletin maldardy saqtaǵan, iaǵni «tegin shúlen taratatyn» tabiǵi tas-qoralar «Bas qora», «Tós qora», «Tas qora» kúni búginde de osylai atalady. Sol Shyńǵyshan zamanynan beri, tipti odan áride de «Kúltóbeniń basynda kúnde jiyn» ótken Kúltóbe de bar. Eger biz Syr boiyndaǵy osy qalany Qaraqorym deitin bolsaq, Mańǵystaýlyq adailardyń HÚIII ǵasyrdan beri aýzynan tastamai, biz Ústirtke «Saýran ainalyp keldik» deitinderiniń  syry óz-ózinen túsinikti bolady. Al, «Saýranǵa qaidan kelippiz?» degen suraqtyń jaýabyn Adai-Tobysh-Oraz-Álmanbet-Zorbai urpaǵy Báiimbet Teleuly (1876-1931)  «Tarihi - shejire sóz» atty jyrynda:

             «Tyńdasańyz jigitter,

             Aitaiyn sózdiń anyǵyn –

             Ázirettiń Alataýynan

             Allam aidap kelgenmin...».

            Al, Jaqsylyq jyraý Eleýsinuly (1940 j.)

            «Atamyz Adai bolǵannan

            Qydyr kórgen el edik

            Jetim-jesir ǵaripke,

            Aýyrǵanǵa em edik.

            Kelinberdi, Qudaike

            Aǵaly – inili qos batyr

            Áýlie – Ata ar jaǵy

            Ázirettiń Alataýynan

            60 úi halqym bólinip,

            Tý kóterip quraldyq.

            Adaidyń týyn uran ǵyp,

            Mekende qylǵan el edik...» - dep jyrlapty.

           Kóne kóz qariialarymyzdyń «biz Saýrandy bir emes úsh ret ainalyppyz» deitinderi taǵy bar. Eski Saýran qalasy da osy aimaq ta ornalasqan. Qazir ol jerlerdi Shyńǵys hannyń tól jurty adailar,  naǵashy jurty  qońyrattar  kúni búginde de  kóptep mekendeidi. Osy eki jurttyń mekenderi Manqystaýda da, Altaida da (Mońǵoliia) juptary jazylmai birge júr.

Shyńǵys qaǵandyǵynyń astanasynyń Qaraqurym (Qaraqorym)  atalý sebebin, bul ataý Shyńǵyshannyń arǵy atasy Qurym atamyzdyń atynan qalǵan. Shejirede Adai – Kelinberdi – Muńal – Jaýly – Jary – Murat (Keshe) – Qurym bolyp taratylady. Qurym atamyzdyń molasy Jem saǵasyndaǵy Esekjalǵa jaqyn jerde delinedi. 

«HIH ǵ. birinshi jartysynda Mańǵystaý qazaqtary ońtústik, ortalyq jáne soltústik bolyp úshke bólinip, bir sheti shyǵysta Qarabuǵazda, ekinshi sheti – Qaraqum, Sam qumdarynda, ońtústigi – Túpqaraǵan shyǵanaǵy men Bozashy túbegine, soltústigi, Taisoiǵan qumy, Or, Jem, Saǵyz, Oiyl ózenderimen shektelip jatqan keń ólkede mal jaiymen kóship júrdi» (Vostrov V.V., Mýqanov M., Joǵ. Kór. shyǵ., 248-254 better).

«Qara han atasynan keiin búkil elge patsha boldy. Qazirgi Ulytaý jáne Kishitaý degenderdi ol kezde Ertaǵy jáne Kertaǵy dep ataityn. Ol taýlardy jailar edi, qysta Qaraqum men Syrdyń jaǵasyn qystar edi» (Ábilǵazy «Túrik shejiresi» 15 bet).

Demek, Qaraqum degenimiz Aral men Qas bi aimaǵynyń jalpylyma ataýy (Mańǵystaý men qyr da (Ústirtte, Ústińgi jurtta) osy ólkege kiredi), al Syr óńiri, bul Syrdariia ózeni alqaby. Nuq paiǵambar kemesi toqtaǵan Qazyǵurt (Qazyq jurt) taýy da, Shyńǵys qaǵan astanasy Qaraqorym da osy óńirde. 

Bul kórsetilgen jerlerdiń bári ejelden qazaq jeri. Qazirde solai. Demek Muńal da, Oǵyz da,  Qarahan da, Shyńǵyshan da bári-bári  qazaq qaǵandary.

Qojyrbaiuly Muhambetkárim,  Mańǵystaý

Ult portaly