بٷكٸل ەلەم تاريحشىلارى سان عاسىرلاردان بەرٸ باستارىن قاتىرىپ جٷرگەن شىڭعىس حان يمپەريياسىنىڭ استاناسىنا كەلەتٸن بولساق, اتامىز 1202 جىل مەن 1219 جىلدار ارالىعىندا قازٸرگٸ مۇڭالييادان (موڭعولييا) ەجەلگٸ اتا قونىسى قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارىپ, سول بۇرىنعى مۇڭال حان, قاراحان, وعىزحان اتالارىنداي ۇلىتاۋ مەن كٸشٸتاۋدى جايلاپ, قىستا قاراقۇم مەن سىردىڭ جاعاسىن قىستادى. ەلەم بيلەۋشٸسٸنٸڭ كٶشپەلٸ استاناسى وسى اتتارى اتالعان جەردٸڭ بەرٸندە ٶزٸمەن بٸرگە كٶشٸپ جٷردٸ.
قاراحاندار ەۋلەتٸ قازاق حالقىنىڭ تٶل ۇرپاعى شىڭعىس قاعاننىڭ تٸكەلەي اتالارى ەدٸ. دەمەك قاراحاندار ەۋلەتٸ پاتشالىعى دا قازاق قاعاناتتىعى بولاتىن. ول جايلى ەبٸلعازى اتامىز, «قارا حان اتاسىنان كەيٸن (مۇڭال حاننان) بٷكٸل ەلگە پاتشا بولدى. قازٸرگٸ ۇلىتاۋ جەنە كٸشٸتاۋ دەگەندەردٸ ول كەزدە ەرتاعى جەنە كەرتاعى دەپ اتايتىن. ول تاۋلاردى جايلار ەدٸ, قىستا قاراقۇم مەن سىردىڭ جاعاسىن قىستار ەدٸ». اتامىز دەگەنٸنە جەتتٸ, ورتالىق ازيياداعى بارلىق قازاق بالاسى پارسىلىق حورەزم پاتشالىعىنىڭ بوداندىعىنان قۇتىلىپ ٶز باۋىرلارىمەن قايتا تابىستى. التايداعى بٷتكٸل قازاق, ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعى اتا جۇرتى, قازٸرگٸ قازاق جەرٸنە قونىس اۋدارىپ, شىڭعىستاۋ – ۇلىتاۋعا تابان تٸرەپ, شىڭعىس اتامىز كٶشپەندٸ قازاق قاعاندىعىن وسى ايماقتان باسقاردى. «شىڭعىس قاعان» دەگەن اتاق تا اتامىزعا وسى ارادان بۇيىردى.
جازعى استانا العاش رەت 1202 جىلى ارقاداعى ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸندە, نايمان كٷرە تاۋىنا ورنالاستى. وسىعان سەيكەس وسى تاۋدىڭ اتى شىڭعىس تاۋى بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. وسى تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتاسىنىڭ اتى مۇڭال دەپ ات قويىلدى. ول كٷنٸ بٷگٸندە دە مۇڭال شىڭى دەپ اتالادى. وسى تاۋداعى تاعى بٸر شىڭعا «حان بيٸگٸ», سول ٶڭٸردەگٸ ٶزەن «حان ٶزەنٸ» اتالدى. سول ايماقتا, ياعني شىڭعىستاۋعا قارسى تاۋدا وردابازار قالاسى ورنالاستى. جوشى حان كەسەنەسٸ وسى وردابازار ايماعىندا ورنالاسقان. وسى كەسەنەدەن 25 شاقىرىم جەردە الاشا حان مازارى بار. ال, التىنوردانىڭ سوڭعى ۇلى بيلەۋشٸسٸ توقتامىس ۇلىتاۋدىڭ بيٸك شىڭىنا جەرلەنگەن.
ال تۇراقتى (قىستاۋ) استانانى قاراقۇم مەن سىر بويىنان ٸزدەۋٸمٸز كەرەك ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ بولسا كەرەك.
تاريحي جازبالار شىڭعىس حاننىڭ قاراقۇرىم (قاراقۇر, قاراقورىم, قاراقوران) اتتى استاناسى بولعانىن, قالا ورنالاسقان ايماقتىڭ توپىراعىنىڭ تٷسٸ قارا, كٷلگە ۇقساس بولعاندىقتان قاراقورىم اتالعانىن, سول ايماقتا قاراقورىم اتتى تاۋ مەن قاراقورىم اتتى ٶزەن بارىن جەنە قالا ەكٸ تاۋدىڭ اڭعارىندا ورنالاسقاندىقتان, ول جەردەن كەيدە قاتتى جەل سوعاتىنى ايتىلعان. قازٸرگٸ عىلىمي اينالىستا وسى استانا موڭعولييا ورحون ٶزەنٸ ايماعىنداعى حارا-حورىن دەگەن ٶزەننٸڭ اتىن العان, تٷرٸكشە قاراقورىم اتالعان دەپ كٶرسەتەدٸ.
مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, ەكەۋٸ دە دۇرىس. سەبەبٸ, اتالارىمىز جەر, سۋ, تاۋ, ەلدٸ مەكەن اتاۋلارىن جاز جايلاۋىندا دا, قىس قىستاۋىندا دا, بٸر جەردەن ەكٸنشٸ جەرگە قونىس اۋدارعاندا دا ەر ٶڭٸردٸڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقساس ٷيلەسٸمدٸلٸگٸنە سەيكەس بەرٸنە بٸردەي, بٸرٸن-بٸرٸ قايتالايتىن بٸر اتاۋ قويىپ وتىرعان. وسىلايشا, مۇڭالدار پاتشالىعىنىڭ استاناسى مۇڭالييادا دا قاراقورىم, سىر بويىندا دا قاراقۇرىم اتالۋى ٶتە زاڭدى قۇبىلىس. بۇل جەردە ەشقانداي جاڭساقتىق جوق. تٷسٸنبەۋشٸلٸك قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن بٸلمەگەندٸكتەن جەنە وسى التاي مەن تٷركٸستاندا وتىرعان حالىقتىڭ بٸر حالىق, بٸر مەملەكەت ەكەندٸگٸن مويىنداماعاندىقتان تۋىنداعان. سوندىقتان, جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي اتامىزدىڭ ەجەلگٸ اتا-مەكەنٸ, قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارعاننان كەيٸنگٸ تۇراقتى استاناسىن قاراقۇم مەن سىر بويىنان ٸزدەۋٸمٸز كەرەك. سىر بويىندا ونداي جەر بار. ول قاراتاۋداعى ەسكٸ قيراعان قاراقورىم دەگەن قالانىڭ ورىنى. وسى ايماقتا قاراقورىم دەگەن ٶزەن دە, قاراقورىم دەگەن تاۋ دا بار. بۇل ەسكٸ قالانىڭ ورنالاسقان جەرٸ دە ەكٸ تاۋدىڭ اڭعارى, ول جەردەن كٷنٸ بٷگٸندە دە كەيدە قاتتى جەل سوعادى. سول ايماقتا حان ورداسى تٸگٸلگەن حانتاعى دەگەن جەر دە, ورداباسى جەنە بٷكٸل كٸشٸ جٷز اعا بالاسى دەپ قۇرمەت تۇتاتىن ەلٸمدەر (التى اتا ەلٸم) اتىمەن اتالاتىن ەلٸمتاۋ دەگەن تاۋ دا, سول ەلٸم تاۋدا تيٸستٸ جەتٸم-جەسٸرلەرگە قازىنانىڭ ەسەبٸنەن زەينەتاقى رەتٸندە بەرٸلەتٸن مالداردى ساقتاعان, ياعني «تەگٸن شٷلەن تاراتاتىن» تابيعي تاس-قورالار «باس قورا», «تٶس قورا», «تاس قورا» كٷنٸ بٷگٸندە دە وسىلاي اتالادى. سول شىڭعىسحان زامانىنان بەرٸ, تٸپتٸ ودان ەرٸدە دە «كٷلتٶبەنٸڭ باسىندا كٷندە جيىن» ٶتكەن كٷلتٶبە دە بار. ەگەر بٸز سىر بويىنداعى وسى قالانى قاراقورىم دەيتٸن بولساق, ماڭعىستاۋلىق ادايلاردىڭ حٷٸٸٸ عاسىردان بەرٸ اۋزىنان تاستاماي, بٸز ٷستٸرتكە «ساۋران اينالىپ كەلدٸك» دەيتٸندەرٸنٸڭ سىرى ٶز-ٶزٸنەن تٷسٸنٸكتٸ بولادى. ال, «ساۋرانعا قايدان كەلٸپپٸز?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن اداي-توبىش-وراز-ەلمانبەت-زورباي ۇرپاعى بەيٸمبەت تەلەۇلى (1876-1931) «تاريحي - شەجٸرە سٶز» اتتى جىرىندا:
«تىڭداساڭىز جٸگٸتتەر,
ايتايىن سٶزدٸڭ انىعىن –
ەزٸرەتتٸڭ الاتاۋىنان
اللام ايداپ كەلگەنمٸن...».
ال, جاقسىلىق جىراۋ ەلەۋسٸنۇلى (1940 ج.)
«اتامىز اداي بولعاننان
قىدىر كٶرگەن ەل ەدٸك
جەتٸم-جەسٸر عارٸپكە,
اۋىرعانعا ەم ەدٸك.
كەلٸنبەردٸ, قۇدايكە
اعالى – ٸنٸلٸ قوس باتىر
ەۋليە – اتا ار جاعى
ەزٸرەتتٸڭ الاتاۋىنان
60 ٷي حالقىم بٶلٸنٸپ,
تۋ كٶتەرٸپ قۇرالدىق.
ادايدىڭ تۋىن ۇران عىپ,
مەكەندە قىلعان ەل ەدٸك...» - دەپ جىرلاپتى.
كٶنە كٶز قارييالارىمىزدىڭ «بٸز ساۋراندى بٸر ەمەس ٷش رەت اينالىپپىز» دەيتٸندەرٸ تاعى بار. ەسكٸ ساۋران قالاسى دا وسى ايماق تا ورنالاسقان. قازٸر ول جەرلەردٸ شىڭعىس حاننىڭ تٶل جۇرتى ادايلار, ناعاشى جۇرتى قوڭىراتتار كٷنٸ بٷگٸندە دە كٶپتەپ مەكەندەيدٸ. وسى ەكٸ جۇرتتىڭ مەكەندەرٸ مانقىستاۋدا دا, التايدا دا (موڭعولييا) جۇپتارى جازىلماي بٸرگە جٷر.
شىڭعىس قاعاندىعىنىڭ استاناسىنىڭ قاراقۇرىم (قاراقورىم) اتالۋ سەبەبٸن, بۇل اتاۋ شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتاسى قۇرىم اتامىزدىڭ اتىنان قالعان. شەجٸرەدە اداي – كەلٸنبەردٸ – مۇڭال – جاۋلى – جارى – مۇرات (كەششە) – قۇرىم بولىپ تاراتىلادى. قۇرىم اتامىزدىڭ مولاسى جەم ساعاسىنداعى ەسەكجالعا جاقىن جەردە دەلٸنەدٸ.
«حٸح ع. بٸرٸنشٸ جارتىسىندا ماڭعىستاۋ قازاقتارى وڭتٷستٸك, ورتالىق جەنە سولتٷستٸك بولىپ ٷشكە بٶلٸنٸپ, بٸر شەتٸ شىعىستا قارابۇعازدا, ەكٸنشٸ شەتٸ – قاراقۇم, سام قۇمدارىندا, وڭتٷستٸگٸ – تٷپقاراعان شىعاناعى مەن بوزاشى تٷبەگٸنە, سولتٷستٸگٸ, تايسويعان قۇمى, ور, جەم, ساعىز, ويىل ٶزەندەرٸمەن شەكتەلٸپ جاتقان كەڭ ٶلكەدە مال جايىمەن كٶشٸپ جٷردٸ» (ۆوستروۆ ۆ.ۆ., مۋقانوۆ م., جوع. كٶر. شىع., 248-254 بەتتەر).
«قارا حان اتاسىنان كەيٸن بٷكٸل ەلگە پاتشا بولدى. قازٸرگٸ ۇلىتاۋ جەنە كٸشٸتاۋ دەگەندەردٸ ول كەزدە ەرتاعى جەنە كەرتاعى دەپ اتايتىن. ول تاۋلاردى جايلار ەدٸ, قىستا قاراقۇم مەن سىردىڭ جاعاسىن قىستار ەدٸ» (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» 15 بەت).
دەمەك, قاراقۇم دەگەنٸمٸز ارال مەن قاس بي ايماعىنىڭ جالپىلىما اتاۋى (ماڭعىستاۋ مەن قىر دا (ٷستٸرتتە, ٷستٸڭگٸ جۇرتتا) وسى ٶلكەگە كٸرەدٸ), ال سىر ٶڭٸرٸ, بۇل سىردارييا ٶزەنٸ القابى. نۇق پايعامبار كەمەسٸ توقتاعان قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋى دا, شىڭعىس قاعان استاناسى قاراقورىم دا وسى ٶڭٸردە.
بۇل كٶرسەتٸلگەن جەرلەردٸڭ بەرٸ ەجەلدەن قازاق جەرٸ. قازٸردە سولاي. دەمەك مۇڭال دا, وعىز دا, قاراحان دا, شىڭعىسحان دا بەرٸ-بەرٸ قازاق قاعاندارى.
دانىشپاندى جىلاتقاندى كەبٸسٸن كٶرسەتٸپ ون سٷيگٸزدٸم!
اناسىن جىلاتقاندى مويىنىنا قۇرىم كيگٸزدٸم,
وتقا جاقتىم, كٷلٸن قارعانىڭ ۇياسىنا سالدىم! (شىڭعىس قاعان).
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
.jpg)