Shyńǵys han búkil álemge tanylǵan uly tulǵa, uly qolbasshy, uly memleket, imperiia qurǵan adam. Ony Tsezarmen de, Napoleonmen de, eshqaisysymen salystyrýǵa bolmaidy, bárinen joǵary. Bir tańǵalarlyq jaǵdai, 1990 jyldardyń sońynda, 2000 jyldardyń basynda «Shyńǵys hanǵa» kirisýime bolar edi, tsenzýra joiylǵan ýaqytta antalap turǵan, basqa da tolyp jatqan qazirgi zamanǵa sai sharýalar boldy. «Shyńǵys hanǵa» kiriser aldynda men qairan qaldym, Shyńǵys han qazaqtyń uǵymynda áýlie, uly han edi.
Qazaq handyǵy qurylǵannan bastap, Shyńǵys han áýlie boldy. Murat aqynnyń Qaztýǵan aitty degeninde:
Boiynda Qiyl, Jem-Saǵyz,
Qairan salanyń jatqan ańǵary-ai!
Aq shalmaly pirlerdiń
Meshitke jaqqan shamdary-ai!
Kápirden teńdik alýǵa
Qaityp ta keler deimisiń,
Musylmannyń balasy,
Shyńǵystan týǵan handar-ai!, − deidi. Murat aqyn Qaztýǵan aitty dep jyrlap otyr. Murat − otarshyldyqqa qarsy óleńder, zar tolǵaýlar shyǵarǵan azattyq jyrshysy.
Al ǵasyrdyń basyndaǵy Alash orda kósemderiniń biri Ǵumar Qarash:
Shyńǵys, Batý handyq quryp
turǵan el,
Qara Qypshaq Qobylandy
týǵan el.
Eregesken dushpan, jaýyn qýǵan el,
Emes pe ediń, jurtym saǵan ne boldy? – deidi, dál osy sózdi qazir aitýǵa bolady. Maǵjan aqyn: «Adamzatta Shyńǵystai er týmaidy», – deidi. Shákárim de osylai aitqan. Abai atamyz: «Qazaq rýlary Shyńǵys hanǵa óz erkimen qosyldy», – dep aitqan. Sultanmahmud aitqan.
Qazaqtar orys, sovet ideologiiasy kelip jetkenge deiin Shyńǵys handy qurmet tutqan, qadir tutqan. Bizdiń ulttyq sanadan airylǵanymyz sonshalyq, orystyń ideologiiasymen, ǵylymi emes, mektep oqýlyǵy dárejesindegi shovinistik ideologiiasymen ábden milary ýlanǵan. «Oibai, Shyńǵyshan – jaýyz!» dep áli aiǵailap jatyr. Qazaqy jaǵdai túsinikti, jetpis jyl ishinde bar ulttyq sanasynan airyldy, salt-dástúrinen airyldy. Qymyz ishýdi, qurt qainatýdy umytty. Qazir mońǵoldan kelgen aǵaiyndar qurt qainatýdy úiretip jatyr, qymyz Ortalyq Qazaqstanda ǵana saqtaldy. Mysaly, men týyp-ósken aýylda, Shubartaýda 20-30 jyldan keiin endi ǵana bie bailap otyr. Biraq dálelmen aityp jatqan kezde adamnyń basyna qoný kerek qoi. Endi bundaǵy qazaqqa kiná qoimai-aq qoiaiyn. Arǵy bette, Qytaida 1 jarym million qazaq otyr. Elimiz bar, jurtymyz bar dep kóńilime úlken medeý tutatyn edim. Olardyń «Kúltegin», «Sen − qazaq» degen saittaryn qarap otyramyn. Qytaidaǵy qazaq sovettiń ideologiiasynan tys boldy, onyń ústine Qytaidyń ideologiiasynda Shyńǵys han − Uly Jýńgo memleketin negizdeýshi adam. Shyńǵys han bastap, nemeresi Qubylai birjolata bekitti. Sonda sol jaqtaǵy qazaq nege Shyńǵys handy balaǵattaidy? Qairan qalatyn nárse. Bul qaidan keldi? Halyqtyń azyp-tozyp, ulttyq sanadan birjola airylǵanynyń kórinisi. Biraq basqa halyq joq, osy halyqtyń sanasyn ashý kerek. Osy halyqtyń ishinde neshe túrli adamdar bar, sanasy ozyq azamattar, jastar da kóp. Arǵy bette de bar, biraq azshylyq, olardyń aýzyn ashtyrmaidy eken. Men qatty qairan qalyp, pushaiman boldym. Qytaidaǵy qazaqtardyń Shyńǵys handy jamandaǵanyna nalydym. Oǵan Shyńǵys han jaman bop qalmaidy, búkil dúniejúzi moiyndap otyr, neshe myń maqala, zertteý jazylǵan, júzdegen kitap jazylǵan. Aǵylshyn, frantsýz, nemis, amerikan, japon jazdy, bári Shyńǵys handy ózine tartady. Qazir orystar Shyńǵys handy slavian boldy dep ózine tartyp jatyr. Al shyn murageri, urpaǵy - bizder odan qashyp qutyla almai júrmiz.
Muhtar Maǵaýin
turkystan.kz