شىڭعىس حان بٷكٸل ەلەمگە تانىلعان ۇلى تۇلعا, ۇلى قولباسشى, ۇلى مەملەكەت, يمپەرييا قۇرعان ادام. ونى تسەزارمەن دە, ناپولەونمەن دە, ەشقايسىسىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى, بەرٸنەن جوعارى. بٸر تاڭعالارلىق جاعداي, 1990 جىلداردىڭ سوڭىندا, 2000 جىلداردىڭ باسىندا «شىڭعىس حانعا» كٸرٸسۋٸمە بولار ەدٸ, تسەنزۋرا جويىلعان ۋاقىتتا انتالاپ تۇرعان, باسقا دا تولىپ جاتقان قازٸرگٸ زامانعا ساي شارۋالار بولدى. «شىڭعىس حانعا» كٸرٸسەر الدىندا مەن قايران قالدىم, شىڭعىس حان قازاقتىڭ ۇعىمىندا ەۋليە, ۇلى حان ەدٸ.
قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان باستاپ, شىڭعىس حان ەۋليە بولدى. مۇرات اقىننىڭ قازتۋعان ايتتى دەگەنٸندە:
بويىندا قيىل, جەم-ساعىز,
قايران سالانىڭ جاتقان اڭعارى-اي!
اق شالمالى پٸرلەردٸڭ
مەشٸتكە جاققان شامدارى-اي!
كەپٸردەن تەڭدٸك الۋعا
قايتىپ تا كەلەر دەيمٸسٸڭ,
مۇسىلماننىڭ بالاسى,
شىڭعىستان تۋعان حاندار-اي!, − دەيدٸ. مۇرات اقىن قازتۋعان ايتتى دەپ جىرلاپ وتىر. مۇرات − وتارشىلدىققا قارسى ٶلەڭدەر, زار تولعاۋلار شىعارعان ازاتتىق جىرشىسى.
ال عاسىردىڭ باسىنداعى الاش وردا كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ عۇمار قاراش:
شىڭعىس, باتۋ حاندىق قۇرىپ
تۇرعان ەل,
قارا قىپشاق قوبىلاندى
تۋعان ەل.
ەرەگەسكەن دۇشپان, جاۋىن قۋعان ەل,
ەمەس پە ەدٸڭ, جۇرتىم ساعان نە بولدى? – دەيدٸ, دەل وسى سٶزدٸ قازٸر ايتۋعا بولادى. ماعجان اقىن: «ادامزاتتا شىڭعىستاي ەر تۋمايدى», – دەيدٸ. شەكەرٸم دە وسىلاي ايتقان. اباي اتامىز: «قازاق رۋلارى شىڭعىس حانعا ٶز ەركٸمەن قوسىلدى», – دەپ ايتقان. سۇلتانماحمۇد ايتقان.
قازاقتار ورىس, سوۆەت يدەولوگيياسى كەلٸپ جەتكەنگە دەيٸن شىڭعىس حاندى قۇرمەت تۇتقان, قادٸر تۇتقان. بٸزدٸڭ ۇلتتىق سانادان ايرىلعانىمىز سونشالىق, ورىستىڭ يدەولوگيياسىمەن, عىلىمي ەمەس, مەكتەپ وقۋلىعى دەرەجەسٸندەگٸ شوۆينيستٸك يدەولوگيياسىمەن ەبدەن ميلارى ۋلانعان. «ويباي, شىڭعىسحان – جاۋىز!» دەپ ەلٸ ايعايلاپ جاتىر. قازاقى جاعداي تٷسٸنٸكتٸ, جەتپٸس جىل ٸشٸندە بار ۇلتتىق ساناسىنان ايرىلدى, سالت-دەستٷرٸنەن ايرىلدى. قىمىز ٸشۋدٸ, قۇرت قايناتۋدى ۇمىتتى. قازٸر موڭعولدان كەلگەن اعايىندار قۇرت قايناتۋدى ٷيرەتٸپ جاتىر, قىمىز ورتالىق قازاقستاندا عانا ساقتالدى. مىسالى, مەن تۋىپ-ٶسكەن اۋىلدا, شۇبارتاۋدا 20-30 جىلدان كەيٸن ەندٸ عانا بيە بايلاپ وتىر. بٸراق دەلەلمەن ايتىپ جاتقان كەزدە ادامنىڭ باسىنا قونۋ كەرەك قوي. ەندٸ بۇنداعى قازاققا كٸنە قويماي-اق قويايىن. ارعى بەتتە, قىتايدا 1 جارىم ميلليون قازاق وتىر. ەلٸمٸز بار, جۇرتىمىز بار دەپ كٶڭٸلٸمە ٷلكەن مەدەۋ تۇتاتىن ەدٸم. ولاردىڭ «كٷلتەگٸن», «سەن − قازاق» دەگەن سايتتارىن قاراپ وتىرامىن. قىتايداعى قازاق سوۆەتتٸڭ يدەولوگيياسىنان تىس بولدى, ونىڭ ٷستٸنە قىتايدىڭ يدەولوگيياسىندا شىڭعىس حان − ۇلى جۋڭگو مەملەكەتٸن نەگٸزدەۋشٸ ادام. شىڭعىس حان باستاپ, نەمەرەسٸ قۇبىلاي بٸرجولاتا بەكٸتتٸ. سوندا سول جاقتاعى قازاق نەگە شىڭعىس حاندى بالاعاتتايدى? قايران قالاتىن نەرسە. بۇل قايدان كەلدٸ? حالىقتىڭ ازىپ-توزىپ, ۇلتتىق سانادان بٸرجولا ايرىلعانىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. بٸراق باسقا حالىق جوق, وسى حالىقتىڭ ساناسىن اشۋ كەرەك. وسى حالىقتىڭ ٸشٸندە نەشە تٷرلٸ ادامدار بار, ساناسى وزىق ازاماتتار, جاستار دا كٶپ. ارعى بەتتە دە بار, بٸراق ازشىلىق, ولاردىڭ اۋزىن اشتىرمايدى ەكەن. مەن قاتتى قايران قالىپ, پۇشايمان بولدىم. قىتايداعى قازاقتاردىڭ شىڭعىس حاندى جامانداعانىنا نالىدىم. وعان شىڭعىس حان جامان بوپ قالمايدى, بٷكٸل دٷنيەجٷزٸ مويىنداپ وتىر, نەشە مىڭ ماقالا, زەرتتەۋ جازىلعان, جٷزدەگەن كٸتاپ جازىلعان. اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمٸس, امەريكان, جاپون جازدى, بەرٸ شىڭعىس حاندى ٶزٸنە تارتادى. قازٸر ورىستار شىڭعىس حاندى سلاۆيان بولدى دەپ ٶزٸنە تارتىپ جاتىر. ال شىن مۇراگەرٸ, ۇرپاعى - بٸزدەر ودان قاشىپ قۇتىلا الماي جٷرمٸز.
مۇحتار ماعاۋين
turkystan.kz
