«Mundai mysaldardy keltirgende, men, basqanyń murasyn áspettep, ne óz muramyzdy basqadan alynǵan deý úshin emes, kerisinshe, «bizdiń tól, biraq umytyp ketken túsinigimizdi basqalardyń jazba eskerkishterinen tabýǵa bolady» degen oidy bekitý úshin isteimin»
(Serikbol Qondybai)
Shyńǵys hannyń Alash han bolýy múmkin ekenin eń alǵash akademik Qanysh Sátpai aǵamyz aitqan edi. Keiin, Shyńǵys handy jalaiyrǵa jatqyzyp, «eldi ala taidai búldirgen» oralman baýyrymyz Tileýberdi Ábenai da, Uly handy «ózimizdiń Áz-Alasha han» dedi. Osydan keiin akademik Ǵarifolla Esim aǵamyz da, Qanysh aǵanyń aitqany bar edi dep, Shyńǵys han ózine Alash ataýyn laqap aty retinde alýy múmkin degendi aitty. Qazaqtyń bildei eki akademiteriniń aitqandarynyń qandai negizi bolýy múmkin?
Alash degenimizdiń qazaq ataýynyń sinonimi ekeni belgili. Mendegi ákemizden qalǵan shejire dereginde Alash - Sybaidyń uly retinde kórsetilgen. Sybai degenimiz, óz betimen júrgen salt atty adamdy bildiredi. Keń maǵynada Sybai degenimiz – bólingen, alalanǵan degendi bildirse kerek. Bizder sybailastar dep, belgili bir maqsatta bas qosqan adamdardy aitamyz. Meniń aldyńǵy aitqandarymda ala tai mingen alshyndar kóne túrki tilinde ala+at+chin (ala at mingender) atalyp júrgendikterinen, osy alaatshylarmyz keiin Alash atanyp ketken. Alasha hannyń kúmbezi turǵanymen, onyń tarihta bolǵanynnyń eshbir dáleli joq, sondyqtan da, Qanysh pen Ǵarifolla aǵalarymyz osy Alash hannyń kúmbezin, shyn máninde Shyńǵys handiki bolsa kerek degen joramaldar aitady. Ózbek handyǵy qurylǵan tustaǵy tarihi tulǵa Alash bahadúrdiń jóni múlde bólek. Bul Alash bahadúrdiń tegin eshkim bilmeidi. Onyń esiminiń qazaqqa uran boldy degenderi bos áńgime. Bizder, Alashtyń Shyńǵys hanǵa qatysy baryna senimdi bolýymyz úshin, eń aldymen, bul Alashtyń Shyńǵys hannyń shejirelik tegine, iaǵni, Qiiatqa qatysynyń bar-joǵyn anyqtap alýymyz kerek.
Aldymen Alashtyń ańyzyn taldalyq. Osy ańyzda Qyzyl Arystan degen hannyń (qyzylbas-parsy?) qatyny bir alabas balany tapqanda, han osydan seskenip, alabas balany aidalaǵa aparǵyzyp tastaidy. Keiin, osy bala han bolady. Bundai ańyz ariilerde de bolǵan. Samnyń (Nuh paiǵambardyń uly emes) qatyny aqbas balany tapqanda, ony «piatnistyi leopard» dep seskengen Sam, balany samuryq qustarǵa aparǵyzyp tastaidy. Bul balanyń aty Zal edi. «Zal» degenimizdiń «ala» degenge uiqas ekeni kórinip tur. Keiin, osy Zal er jetip, ákesin taýyp alyp, el basqarady. Týrandarmen soǵysyp erlik kórsetedi. Qazaq mifologiiasynda arab arǵymaqtary teńbil kók bolyp sýretteledi. Máselen, naiman Qaptaǵai batyrdyń, arabtyń teńbil kók aiǵyryn qazaqtyń jabysyna salyp býdan alǵany týraly ańyz aitylady. Zal tabylǵan kezde, onyń batyr ekenin bilgen patsha oǵan arab jylqysyn syilaidy. Zaldyń qol astyndaǵy áskeri kileń teńbil kók arab jylqylaryna minip týrandardy shabady. Mine, osy bastan Zaldyń áskerin túrikter alaatshylar dep atap ketken bolsa kerek. Alaatchin, boma, strana pegih loshadei, eliýchji dep, tarihi derekterde aitylǵan Alshyndar jóninde aldyńǵy maqalalarymda aityp ketkendigimnen, osyǵan taǵy da toqtalyp jatpai, Alash urannynyń qazaqtarǵa ariilerden kelgeni jóninde sóz qozǵalyq.
Arii halqynyń taǵyna patsha tuqymynan bireýdi otyrǵyzý kerek bolǵan soń, osy Zal-ala óziniń uly Rústemdi Albýrz taýyna jiberip Kei Kývatty aldyrady. Qazaq mifologiiasynda bul Kei Kývatymyz Keiqýat atanyp júr. Mine, Keianidter áýletin qurǵan mifologiialyq patsha osy Keiqýat edi. Kóne túrki tilinde «t» jalǵaýy kóptik reńdi bildiredi, máselen, «kereit» degendegi «t» jalǵaýy «ler», iaǵni, kereiler degendi bildirip tur. Sondyqtan, bizder oryssha Keianidy degendi kóne túrki tiline salatyn bolsaq, onda, bul áýlet keiit, keiat bolmaq. «Sýjdenie dýha razýma» atty kitábtá bul áýlet Kaianidy dep atalady. Túrikshe Kaiyt bolmaq. Aldyńǵy maqalamda aitylǵandai Shyńǵys hannyń rýy degen Qiiatymyz osy Kei, Kai áýleti. Al endi, «Ergene qoń» ańyzynda taý shatqalyna ketkender Kaian men Toqyz dep aitylady. Keiin, Rashiden bulardy Qiian men Núkúzge ainaldyryp jibergen. Bul jerdegi Kei, Kai, Kaiy degenderimiz Avestada «Kavi» dep atalady.
Aldyńǵy, «Shyńǵys hannyń tańbasynyń syry ashyldy» atty maqalamyzda Kavi Vishtaspa patshanyń ariilerdiń paiǵambary Zaratýshtranyń qoldaýshysy bolǵanyn aittyq. Shyńǵys han ustanǵan Tengriandyq nanym-senimniń negizinde osy Zaratýshtra ýaǵyzdaǵan zoroastrizmniń jatqany, ǵylymda dáleldengen másele. Ariiler bolsa, Orta Aziia, Kaspii, Qytaidaǵy Tarim ózeniniń alqabynda meken etken. «Jumbaq halyq» atanǵan Toharlar men ariilerdiń gendik gallogrýppasy bir eken. 7-shi ǵasyrdaǵy «Tan áýletiniń tarihynda» toharlar men qańlylardyń qatar júrgenderi aitylady. Al endi, Shyńǵys hannyń zamanyndaǵy jalaiyrlarda Tohyraýt, Qańǵaýt degen rýlar bolǵan. Bulardyń Toharlar men Qańlylar ekenderi aidan anyq. Osymen qatar burynǵy jalaiyrdaǵy Qumsaýytymyz kýman-qypshaqtar, Sańǵýtymyz qazirgi Sańǵyldar, Qorqyn degenderi qazirgi túrik ultyn, Adailardan bólinip shyqqan Qynyqtarmen, Salǵurlarmen, Chebnilermen (Jemenei), Qańlylarmen, Baiattarmen birge quraidy. Tory degenderimiz keianidtik Daralar bolsa kerek. Osymen qatar jalaiyrda Oiat degen rý bolǵan, bular qazirgi Naimandaǵy, Albandaǵy, Shektidegi Aittar bolsa kerek. Qazirgi jalaiyrda bul atalǵan rýlardyń birde-bireýi joq.
Bodanjardyń qarshyǵa tańbasynyń ariilerdiki ekenin de aittyq. Tipti Shyńǵys hannyń «úsh asha» (arhar) tańbasynyń da, ariilerdiki ekeni aityldy. Osylai bolǵanda, Shyńǵys hannyń Zaldy, iaǵni, ala balany bilýi ábden múmkin. Qiiat degenimiz bastapqyda Keiat, Keiýt, Kaiat, Kaian bolsa, onda bul taipa túrkilengen kezde (tilderi) úndievropa, úndiiran, pahlaýii tilindegi Zalamyz Alaǵa ainalyp, keiin, Alach dep aitylyp ketýi múmkin. Zal ataýy Dastan degen batyrdyń laqap aty bolǵan. Qazaqtyń mifologiiasynda Alash ataýynyń qai zamanda paida bolǵanynyń naqty nusqasy joq. Alashtyń alǵashynda alshyndarǵa ǵana uran bolǵanyna ǵana biz senimdimiz. Esim hannyń zamanynan bastap bul ataý kúlli qazaqtyń uranyna ainalǵan. Ańyzda Alasha han «alty alash» degen eldiń hany bolady eken. Serikbol Qondybai aitqan qazaqtardyń eń alǵashqy memleketi Iýechji-Kýshan patshalyǵyndaǵy Qanyshke patshanyń zamanynda igilikti isterdiń sany, qazirgi musylmandaǵy bes paryz siiaqty beseý emes, altaý bolǵan. Qanyshke patshanyń aty keiin, qazaqta Qanysh atanyp qalǵan bolsa kerek. Alty sany Býdda dinine qatysty aitylady. Al endi mifologiialyq Alansha hannyń tusynda, onyń halqy Býdda dinine engen delinedi. Bizderge Serikbol Qondybai marqumnyń aitqandaryn sanamyzben durys qabyldai alǵanymyz ońdy bolar edi. Qytai derekterinde Qypshaqtar Hýsha dep atalady. Joǵalyp ketti degen kýshandarymyz osy hýsha-qypshaqtar ma deimin. Shákárim qajy qypshaqtardyń qańlydan bólinip shyqqandaryn aitqan. Aldyńǵy maqalamyzda biz adai, kýshan, qańlylardyń túbiniń bir ekenderin aitqan edik. Kóptegen ǵalymdar 8-shi ǵasyrda tasqa tańba bolyp basylyp qalǵan «qybchaq» degen sózdiń túbirin qyb, qyba, quba, kýma deidi. Menińshe, qypshaq degenimiz qańlydan bólinip shyqqan bolsa, (tańbalary uqsas) onda, bul ataý bastapqyda Kaby-shaq bolǵandai. Qaby degenimiz Kavi, iaǵni, ariishe abyz-aqyn, al endi, shaq komponenti esim jurnaǵy. Sonda, qabyshaq degenimiz kishi Kavi degendi bildiredi. Ariilerdiń qasietti kitábi Avestada atalǵan Qańlylardyń uly Kavi ekenderi aldynda aityldy.
«Alasha han turǵanda, ala tai at bolǵanda» degen sózderden bizder Alashtyń ala tústi jylqy malyna tikelei qatysy baryn túsinemiz. Kavi Vishtaspa degendegi Visht degeni parsysha «bola», iaǵni, taýdyń shyńy degendi bildiredi. Vishtiń osylai atalýynyń sebebi, patshalar áýletine qatysty olardyń taýdyń shyńy arqyly aspannan túsetinderi jónindegi ańyzda jatyr. Álemdik ańyz-salt boiynsha, patshalar áýleti Shyńǵys hannyń áýletindei kiiz úidiń tóbesinen túspeidi, taýdyń shyńynan túsedi. Al endi, «asp» degenimiz – at. Sonda Vishtaspa degenimiz Bola at degendi bildiredi. Osymen qatar Vishtaspany Vishen dep te, ataǵan. Bul sóz orystyń vyshina, vershina degenine kelse, qazaqtyń shyń degenin de eske salyp tur. Qarly shyńnyń ala bolyp turatyny belgili, sondyqtan da, parsynyń bola degen sózi - ala degenniń bir ataýy bolyp qalǵandai. Qazaqta qarasynan aǵy basym kózdi ala-bula dep ataityny, osy bula, bola degen sózdiń «ala» sózimen birdei ekenin bildirip tur. Demek, Bola at degenimizdi – ala at dep túsinsek qate bolmas deimiz. Qazirgi Kishi júzdiń Alashalarynda Bolai, Bula degen tarmaq bar. Qazaqtar ala at degendi alasha at dep te ataǵan. Máselen, «Er Tarǵyn» jyrynda: «Alasha attyń basy dep, Qalmaqy erdiń qasy dep» degen joldar bar. Baibota Qoshym-Noǵaidyń aitýynsha, orystardyń loshad degen sózi osy alasha at degennen qalyptasqan. Qazaqtyń alshyn, alash degen ataýlarynyń úndiiran tilinen, iaǵni, ariilerden kelgeniniń eń basty dáleli mynada jatyr.
Men 1986-shi jyly Mańǵystaýǵa qyzmetke kelgen kezimde, Adailardyń naýryz meiramyn toilaǵandaryn kórip tań qalǵan edim. Bizde, Shyǵysta bundai meiram jóninde tipti estimedik desem de bolady. Kúzge qarai, shejireni jaqsy bilgen ákem marqum nemeresin alyp qaitýǵa kelgeninde, men ol kisige osy meiram jóninde aitqan edim. Sonda ákemiz marqum:
«Negizi, Naýryz meiramyn toilaýǵa bul jerde de, ruqsat joq, alai da, ony tyńdap júrgen Adai da, joq. Alash ataýy alashordashylardan keiin, atalmaityn boldy emes pe. Al endi, shejirede Qazaqtyń Alash jáne Naýryz degen eki balasy bolǵan dep aitylady. Sondyqtan da, myna qazirgi biliktegi «jundibastar» (shovinisterdi osylai ataityn) Naýryzdy qazaqqa umyttyrdy» degen edi.
58 jasynda shovinisterdiń qastandyǵynan qaza tapqan marqum ákemizdiń bul jáidi basqalardan artyq bilgenine men eshbir shúbá keltirmeimin, óitkeni, ol kisi joǵarǵy bilikte, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, Ortalyq komitettiń múshesi, obkomnyń hatshysy bolǵandyǵynan, shovinister men úisinshilderdiń aila-tásilderin jaqsy bilgen adam edi. Naýryz meiramynyń musylman dinine qatysy joq, bizderge parsy-irannan kelgeni belgili. Alai da, Ulystyń uly kúni atalatyn bul meiramnyń, atam qazaqtyń meiramy ekenine eshkim de, daý aita almaidy. Shejirede Qazaqtan Alash pen Naýryz, Alashtan Aqarys, Janarys, Bekarys dep aitylady. Naýryzdan urpaq bolmaǵan soń, qartaiyp, dúnieden óter shaǵynda ol inisi Alashty shaqyrtyp alyp: «Ólsem, atym óshetin boldy, baýyrym. Men dúnie salǵannan keiin, jyl saiyn meni eske alyp, bir qazan et asyp, Qudai jolyn beretin bolyńdar» dep jylap ketken eken-mys. Osy ańyz jóninde jazǵan Baibota Qoshym-Noǵai, «Til ushyndaǵy tarih» atty kitábinde bylai degen eken:
«Osy bir ańyzdyń astarynda kóne dáýirlerdiń jumbaǵyn jasyrǵan qupiia syry jatyr. «E, bul ertegi emes pe?» - dep enjar esinei salsaq, búginge deiin beimálim bolyp kelgen bul jumbaqtyń sheshýin keler urpaqtyń qapysyz tabýy da neǵaibyl. Sondyqtan tamyry atamekenimizde týǵan zoroastrizmmen sabaqtas Naýryzben birge týǵan Alash esiminiń mán-maǵynasyna áli de tereńirek úńilýimizge týra keledi».
Osy ańyzdan bizder, ariiler men túrkilerdiń teketiresiniń aqyrynda túrkilerdiń bizdi jeńip baǵyndyrǵan soń, tilimizdiń ózgerip, dilimizdiń (mentalitet) ǵana qalǵanyn túsinemiz. Bul ańyzda Naýryzdyń Alashqa aldyńǵy aǵasy bolyp turǵany, bizdiń aldyńǵy tarihymyzdyń qainar kózin aityp tur emes pe?
Aldyńǵy maqalamyzda Zaratýshtranyń da, zoroastrizmniń de, ariilerdiń de, Baibota Qoshym-Noǵai aitqan atamekenimizde bolǵanyn, jáne de, olardan osy atamekenimizde, qazaqtyń tóbeti men tazysyn ertip, qazaq arbasymen ketip bara jatqan ariilerdi sýrettegen tańbaly tastyń qalǵanyn da aittyq. Ariiler gepard ańyn qolǵa úiretip, kiik-elikterge salatyn bolǵan. Álgi tastaǵy sýrette tazy men tóbetpen birge gepardy da júr. Ariilerdiń, Adailardyń, tórelerdiń, qojalardyń týys-qandastyq nekede bolatyndaryn da aittyq. (krovno-rodstvennyi brak). Shyńǵys hannyń tarihy jóninde qazaqtyń arasyndaǵy eski sózderde, Juldyz atty hannyń eki ulynyń bolǵany, osylardan týǵan bir ul, bir qyzdy bir-birine úilendirgenderi jóninde aitylady. Bul ariilershe úilengender Alan ana men Dombaýyl mergen edi. Al endi, mifologiialyq Juldyz hanymyz, evropalyqtar Juldyzshy ataǵan Zaratýshtarynyń dál ózi. Osyǵan orai aitarymyz, Qiiat degenimizdiń ertedegi ariilerdiń Keianidter áýleti ekenderine kúmán bolmaý kerek. Qiiattardyń Batystan kelgenderin, iaǵni, Ergene qoń atalǵan Ferǵana alqabynan, Jideli-Baisyn jerinen kelgenderin dáleldeitin endi bir jái, Amýdariia ózeniniń boiynda Qiiat qalasynyń bolǵanynda jatyr. Osymen qatar, «Qazaq taipalarynyń tarihy» atty eńbeginde Saidaqqoja Júsipuly, Ergene qońnan birinshi shyqty degen qońyrattardyń Shyńǵys hanǵa deiin, iaǵni, 1006-shi jyly Ferǵana mańyna qaita kelip qonystanǵandaryn aitady. Qiiattardyń osy qońyrattardyń ulysynda bolǵandary aityldy. Iá, Alash ataýy da, Naýryz meiramy da, Qiiat áýleti de, arǵyqazaqta, iaǵni, Aria-qazaqta jatyr.
Joǵaryda aitylǵan, Alach atanǵan Aria-qazaqtyń Dastany men onyń uly Rústemniń esimderi Qunanbai, Myrqy, Dosjan haziretter 1876-shy jyly Mekkeden alyp keldi degen shejirede de, aitylady. Shejireni jyrǵa ainaldyrǵan Tabyn rýynyń Shońbai Jýanuly degen aqyny: «Iskendir Zulqarnaiyn, Rústem, Dastan, Súleimen súrgen dáýren padishalyq» degen eken. Bul jerde Eskendirdi aitqany, Firdoýsidyń «Shah-namesynda» onyń da tegi Keianidke jazylǵan edi. Ákesi basqa jurttyń qyzyn alǵan soń, ariiler álgi qyzdy ishte ketken Eskendirmen tórkinine qaitartyp jibergen.
Ariilerdiń de, qazaqtardyń da, mifologiiasynda Alashtyń - hannyń, patshanyń teginen emes ekeni aitylady. Dombaýyl mergen qaitys bolǵannan keiin, Alan ana tul otyryp Bodanjardy Qiiattan emes, Adaidan tabady. Al endi, Adailar ariilerdiń bir taipasy bolsa da, ariilerdiń patsha áýletine jatpaidy. Qanysh aǵamyz ben Ǵarifolla aǵamyzdyń aitqandaryndai, Shyńǵys han ózine Alash ataǵyn alǵan bolsa, onda, ol óziniń qaradan shyqqanyn bilgen bolǵany. Al endi, orystardyń, Evropanyń tarihshylary Shyńǵys hannyń patshalar áýletine jatpaitynyn jaqsy bilgen bolsa kerek, sondyqtan da, onyń áýletin álemdegi asyl tekti monarhiialyq áýletterdiń qataryna qospaǵan. «Shyńǵys han áýleti nurdan jaralǵan» degen, hristian dininiń qasietti kitábinen plagiat jasalyp jazylǵan jalǵan shejire túkke jaramai qalǵan, óitkeni, qytailar Shyńǵys hannyń óziniń handyq áýletin (ulyqsyz, negizsiz) qurýdy maqsat etkenin aitady. Onyń ústine, patshalar áýletiniń saltyn buzyp, Shyńǵys hannyń áýletiniń taýdyń shyńynan emes, kiiz úidiń tóbesinen túskeni taǵy bar. (qazaqtyń qyz oiatý salty). Shoqannyń «Sledy shamanstva ý kirgizov» atty maqalasynda kiiz úidiń tóbesinen albastynyń túsetini aitylady. Qazaqtyń: «tóbeńnen túskir, tóbeńnen albasty basqyr!» deitini, kiiz úidiń shańyraǵynan albastynyń túsetinin aityp tur. Eger de, ol Qiiattyń, iaǵni, Keianidterdiń tuqymy bolsa, ne bolmasa, Keianidterdiń túbin bilgen bolsa, onda, ol óziniń shejiresin oidan shyǵarmai-aq, Keilerdiń urpaǵy ekenin ashyq aitqyzyp keter edi. Shyńǵys han sol zamandarda bul jalǵan shejireni basqa monarhtar áýletteri qabyldaidy dep oilasa kerek. Al endi, Alashtyń arysy, masondyq bolǵan Álihan Bókeihan bolsa, bul jáidi jaqsy bilgen soń, ózin Módeden taratqan desedi. Osyǵan orai aitarymyz, qazirgi tańdaǵy tórelerdiń, bar bolǵany, jaýyngerdiń urpaqtary ekenderi. Bular, eshqandai da, aqsúiekter áýletiniń ókilderi emes, abyz rý Adailardyń urpaqtary. Qashaǵan jyraýdyń: «Shyńǵys han týdy Arqardan» degenine qaraǵanda, Bodanjardyń ákesiniń aty Arqar bolsa kerek. Sondyqtan da, Shyńǵys hannyń zamanynan beri tórelerdiń urandary «Arqar» bolyp qalǵandai. Atam qazaq tek ata-babalarynyń esimderin uranǵa ainaldyryp otyrǵan. Taýdyń qoiynyń atyn tórelerdiń uranǵa ainaldyrǵandarynyń eshbir qisyny joq.
Keianidter, iaǵni, naǵyz aqsúiekter áýleti Dombaýyl mergenniń óz kindiginen taraǵan balalarynyń urpaqtary bolyp keledi. Osymen qatar, qazirgi Qiiattardan basqa qazaqta Keianidterge jatatyndar - Berishter, Qoralastar, Tobyqtylar, Jaras-baibaqtylar, Asan-tazdar, Alashalar, Kerderiler, Naimandaǵy Kókjarlylar, Dýlattaǵy Sámbet (Balýan sholaq), Besterekter. Berishtegi «besqasqa berish» degender kirme jiender, túbi Úisin. Berishtegi Ótemistiń ákesi Qulmaniiazdy «qyzylbas», iaǵni, parsy-iran dep te, aitady. Berishterdiń ariilikter ekenderi osydan da, bilinedi. Osyny betine basqan Jáńgir hanǵa Mahambet Ótemisuly: «Jáńgirdiń túbi Qaraǵash, Qaraǵashtan kelgen jalańash, qasyndaǵy Shombal, elinen qashqan dambal!» degen eken. Tobyqtydaǵy Qulyqtar da, kirme jien Úisinder. Naiman-Kókjarlydaǵy Qarataidyń esimi ariilik Siiavýshtyń kalkalyq aýdarmasy. Siiavýsh keianid-qiiat, basqa elden alynǵan toqaldan týǵan bolsa, onyń kalkasy naimandaǵy Qaratai da, shejirede aitylǵandai, basqa elden alynǵan toqaldan týǵan. Qarataidyń shyn aty degen Qaiypberdi de, Qaidy eske salyp tur. Alai da, qazirgi Qaratai eli degenimiz shaǵyn-shaǵyn rýlardan quralǵan odaq. Bulardyń tazasy - Oralhan Bókeidiń rýy Dáýletter, óte tekti halyq.
Eń bastysy, Shyńǵys han Qiiat emes, Alshyn-Alash. Genetika ǵylymy Qiiattar men Bórjiginderdiń genotipteriniń eki bólek ekenderin aityp otyr. Bizdiń osy kúnge deiingi Shyńǵys handy halha-mańǵol dep júrgenimiz, kommýnistik-shovinistik dogma.
Qairat Zaryphan. Shejire tanýshy.
Ult portaly
