«مۇنداي مىسالداردى كەلتٸرگەندە, مەن, باسقانىڭ مۇراسىن ەسپەتتەپ, نە ٶز مۇرامىزدى باسقادان الىنعان دەۋ ٷشٸن ەمەس, كەرٸسٸنشە, «بٸزدٸڭ تٶل, بٸراق ۇمىتىپ كەتكەن تٷسٸنٸگٸمٸزدٸ باسقالاردىڭ جازبا ەسكەركٸشتەرٸنەن تابۋعا بولادى» دەگەن ويدى بەكٸتۋ ٷشٸن ٸستەيمٸن»
(سەرٸكبول قوندىباي)
شىڭعىس حاننىڭ الاش حان بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەڭ العاش اكادەميك قانىش سەتپاي اعامىز ايتقان ەدٸ. كەيٸن, شىڭعىس حاندى جالايىرعا جاتقىزىپ, «ەلدٸ الا تايداي بٷلدٸرگەن» ورالمان باۋىرىمىز تٸلەۋبەردٸ ەبەناي دا, ۇلى حاندى «ٶزٸمٸزدٸڭ ەز-الاشا حان» دەدٸ. وسىدان كەيٸن اكادەميك عاريفوللا ەسٸم اعامىز دا, قانىش اعانىڭ ايتقانى بار ەدٸ دەپ, شىڭعىس حان ٶزٸنە الاش اتاۋىن لاقاپ اتى رەتٸندە الۋى مٷمكٸن دەگەندٸ ايتتى. قازاقتىڭ بٸلدەي ەكٸ اكادەميتەرٸنٸڭ ايتقاندارىنىڭ قانداي نەگٸزٸ بولۋى مٷمكٸن?
الاش دەگەنٸمٸزدٸڭ قازاق اتاۋىنىڭ سينونيمٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. مەندەگٸ ەكەمٸزدەن قالعان شەجٸرە دەرەگٸندە الاش - سىبايدىڭ ۇلى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. سىباي دەگەنٸمٸز, ٶز بەتٸمەن جٷرگەن سالت اتتى ادامدى بٸلدٸرەدٸ. كەڭ ماعىنادا سىباي دەگەنٸمٸز – بٶلٸنگەن, الالانعان دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك. بٸزدەر سىبايلاستار دەپ, بەلگٸلٸ بٸر ماقساتتا باس قوسقان ادامداردى ايتامىز. مەنٸڭ الدىڭعى ايتقاندارىمدا الا تاي مٸنگەن الشىندار كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە الا+ات+چين (الا ات مٸنگەندەر) اتالىپ جٷرگەندٸكتەرٸنەن, وسى الااتشىلارمىز كەيٸن الاش اتانىپ كەتكەن. الاشا حاننىڭ كٷمبەزٸ تۇرعانىمەن, ونىڭ تاريحتا بولعانىننىڭ ەشبٸر دەلەلٸ جوق, سوندىقتان دا, قانىش پەن عاريفوللا اعالارىمىز وسى الاش حاننىڭ كٷمبەزٸن, شىن مەنٸندە شىڭعىس حاندٸكٸ بولسا كەرەك دەگەن جورامالدار ايتادى. ٶزبەك حاندىعى قۇرىلعان تۇستاعى تاريحي تۇلعا الاش باھادٷردٸڭ جٶنٸ مٷلدە بٶلەك. بۇل الاش باھادٷردٸڭ تەگٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ونىڭ ەسٸمٸنٸڭ قازاققا ۇران بولدى دەگەندەرٸ بوس ەڭگٸمە. بٸزدەر, الاشتىڭ شىڭعىس حانعا قاتىسى بارىنا سەنٸمدٸ بولۋىمىز ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, بۇل الاشتىڭ شىڭعىس حاننىڭ شەجٸرەلٸك تەگٸنە, ياعني, قيياتقا قاتىسىنىڭ بار-جوعىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك.
الدىمەن الاشتىڭ اڭىزىن تالدالىق. وسى اڭىزدا قىزىل ارىستان دەگەن حاننىڭ (قىزىلباس-پارسى?) قاتىنى بٸر الاباس بالانى تاپقاندا, حان وسىدان سەسكەنٸپ, الاباس بالانى ايدالاعا اپارعىزىپ تاستايدى. كەيٸن, وسى بالا حان بولادى. بۇنداي اڭىز ارييلەردە دە بولعان. سامنىڭ (نۇح پايعامباردىڭ ۇلى ەمەس) قاتىنى اقباس بالانى تاپقاندا, ونى «پياتنيستىي لەوپارد» دەپ سەسكەنگەن سام, بالانى سامۇرىق قۇستارعا اپارعىزىپ تاستايدى. بۇل بالانىڭ اتى زال ەدٸ. «زال» دەگەنٸمٸزدٸڭ «الا» دەگەنگە ۇيقاس ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. كەيٸن, وسى زال ەر جەتٸپ, ەكەسٸن تاۋىپ الىپ, ەل باسقارادى. تۋراندارمەن سوعىسىپ ەرلٸك كٶرسەتەدٸ. قازاق ميفولوگيياسىندا اراب ارعىماقتارى تەڭبٸل كٶك بولىپ سۋرەتتەلەدٸ. مەسەلەن, نايمان قاپتاعاي باتىردىڭ, ارابتىڭ تەڭبٸل كٶك ايعىرىن قازاقتىڭ جابىسىنا سالىپ بۋدان العانى تۋرالى اڭىز ايتىلادى. زال تابىلعان كەزدە, ونىڭ باتىر ەكەنٸن بٸلگەن پاتشا وعان اراب جىلقىسىن سىيلايدى. زالدىڭ قول استىنداعى ەسكەرٸ كٸلەڭ تەڭبٸل كٶك اراب جىلقىلارىنا مٸنٸپ تۋرانداردى شابادى. مٸنە, وسى باستان زالدىڭ ەسكەرٸن تٷرٸكتەر الااتشىلار دەپ اتاپ كەتكەن بولسا كەرەك. الااتچين, بوما, سترانا پەگيح لوشادەي, ەليۋچجي دەپ, تاريحي دەرەكتەردە ايتىلعان الشىندار جٶنٸندە الدىڭعى ماقالالارىمدا ايتىپ كەتكەندٸگٸمنەن, وسىعان تاعى دا توقتالىپ جاتپاي, الاش ۇراننىنىڭ قازاقتارعا ارييلەردەن كەلگەنٸ جٶنٸندە سٶز قوزعالىق.
اريي حالقىنىڭ تاعىنا پاتشا تۇقىمىنان بٸرەۋدٸ وتىرعىزۋ كەرەك بولعان سوڭ, وسى زال-الا ٶزٸنٸڭ ۇلى رٷستەمدٸ البۋرز تاۋىنا جٸبەرٸپ كەي كۋۆاتتى الدىرادى. قازاق ميفولوگيياسىندا بۇل كەي كۋۆاتىمىز كەيقۋات اتانىپ جٷر. مٸنە, كەيانيدتەر ەۋلەتٸن قۇرعان ميفولوگييالىق پاتشا وسى كەيقۋات ەدٸ. كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە «ت» جالعاۋى كٶپتٸك رەڭدٸ بٸلدٸرەدٸ, مەسەلەن, «كەرەيت» دەگەندەگٸ «ت» جالعاۋى «لەر», ياعني, كەرەيلەر دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. سوندىقتان, بٸزدەر ورىسشا كەيانيدى دەگەندٸ كٶنە تٷركٸ تٸلٸنە سالاتىن بولساق, وندا, بۇل ەۋلەت كەييت, كەيات بولماق. «سۋجدەنيە دۋحا رازۋما» اتتى كيتەبتە بۇل ەۋلەت كايانيدى دەپ اتالادى. تٷرٸكشە كايىت بولماق. الدىڭعى ماقالامدا ايتىلعانداي شىڭعىس حاننىڭ رۋى دەگەن قيياتىمىز وسى كەي, كاي ەۋلەتٸ. ال ەندٸ, «ەرگەنە قوڭ» اڭىزىندا تاۋ شاتقالىنا كەتكەندەر كايان مەن توقىز دەپ ايتىلادى. كەيٸن, راشيدەن بۇلاردى قييان مەن نٷكٷزگە اينالدىرىپ جٸبەرگەن. بۇل جەردەگٸ كەي, كاي, كايى دەگەندەرٸمٸز اۆەستادا «كاۆي» دەپ اتالادى.
الدىڭعى, «شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىنىڭ سىرى اشىلدى» اتتى ماقالامىزدا كاۆي ۆيشتاسپا پاتشانىڭ ارييلەردٸڭ پايعامبارى زاراتۋشترانىڭ قولداۋشىسى بولعانىن ايتتىق. شىڭعىس حان ۇستانعان تەنگرياندىق نانىم-سەنٸمنٸڭ نەگٸزٸندە وسى زاراتۋشترا ۋاعىزداعان زورواستريزمنٸڭ جاتقانى, عىلىمدا دەلەلدەنگەن مەسەلە. ارييلەر بولسا, ورتا ازييا, كاسپيي, قىتايداعى تاريم ٶزەنٸنٸڭ القابىندا مەكەن ەتكەن. «جۇمباق حالىق» اتانعان توحارلار مەن ارييلەردٸڭ گەندٸك گاللوگرۋپپاسى بٸر ەكەن. 7-شٸ عاسىرداعى «تان ەۋلەتٸنٸڭ تاريحىندا» توحارلار مەن قاڭلىلاردىڭ قاتار جٷرگەندەرٸ ايتىلادى. ال ەندٸ, شىڭعىس حاننىڭ زامانىنداعى جالايىرلاردا توحىراۋت, قاڭعاۋت دەگەن رۋلار بولعان. بۇلاردىڭ توحارلار مەن قاڭلىلار ەكەندەرٸ ايدان انىق. وسىمەن قاتار بۇرىنعى جالايىرداعى قۇمساۋىتىمىز كۋمان-قىپشاقتار, ساڭعۋتىمىز قازٸرگٸ ساڭعىلدار, قورقىن دەگەندەرٸ قازٸرگٸ تٷرٸك ۇلتىن, ادايلاردان بٶلٸنٸپ شىققان قىنىقتارمەن, سالعۇرلارمەن, چەبنيلەرمەن (جەمەنەي), قاڭلىلارمەن, باياتتارمەن بٸرگە قۇرايدى. تورى دەگەندەرٸمٸز كەيانيدتٸك دارالار بولسا كەرەك. وسىمەن قاتار جالايىردا ويات دەگەن رۋ بولعان, بۇلار قازٸرگٸ نايمانداعى, البانداعى, شەكتٸدەگٸ ايتتار بولسا كەرەك. قازٸرگٸ جالايىردا بۇل اتالعان رۋلاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ جوق.
بودانجاردىڭ قارشىعا تاڭباسىنىڭ ارييلەردٸكٸ ەكەنٸن دە ايتتىق. تٸپتٸ شىڭعىس حاننىڭ «ٷش اشا» (ارحار) تاڭباسىنىڭ دا, ارييلەردٸكٸ ەكەنٸ ايتىلدى. وسىلاي بولعاندا, شىڭعىس حاننىڭ زالدى, ياعني, الا بالانى بٸلۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. قييات دەگەنٸمٸز باستاپقىدا كەيات, كەيۋت, كايات, كايان بولسا, وندا بۇل تايپا تٷركٸلەنگەن كەزدە (تٸلدەرٸ) ٷندٸەۆروپا, ٷندٸيران, پاھلاۋيي تٸلٸندەگٸ زالامىز الاعا اينالىپ, كەيٸن, الاچ دەپ ايتىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. زال اتاۋى داستان دەگەن باتىردىڭ لاقاپ اتى بولعان. قازاقتىڭ ميفولوگيياسىندا الاش اتاۋىنىڭ قاي زاماندا پايدا بولعانىنىڭ ناقتى نۇسقاسى جوق. الاشتىڭ العاشىندا الشىندارعا عانا ۇران بولعانىنا عانا بٸز سەنٸمدٸمٸز. ەسٸم حاننىڭ زامانىنان باستاپ بۇل اتاۋ كٷللٸ قازاقتىڭ ۇرانىنا اينالعان. اڭىزدا الاشا حان «التى الاش» دەگەن ەلدٸڭ حانى بولادى ەكەن. سەرٸكبول قوندىباي ايتقان قازاقتاردىڭ ەڭ العاشقى مەملەكەتٸ يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنداعى قانىشكە پاتشانىڭ زامانىندا يگٸلٸكتٸ ٸستەردٸڭ سانى, قازٸرگٸ مۇسىلمانداعى بەس پارىز سيياقتى بەسەۋ ەمەس, التاۋ بولعان. قانىشكە پاتشانىڭ اتى كەيٸن, قازاقتا قانىش اتانىپ قالعان بولسا كەرەك. التى سانى بۋددا دٸنٸنە قاتىستى ايتىلادى. ال ەندٸ ميفولوگييالىق الانشا حاننىڭ تۇسىندا, ونىڭ حالقى بۋددا دٸنٸنە ەنگەن دەلٸنەدٸ. بٸزدەرگە سەرٸكبول قوندىباي مارقۇمنىڭ ايتقاندارىن سانامىزبەن دۇرىس قابىلداي العانىمىز وڭدى بولار ەدٸ. قىتاي دەرەكتەرٸندە قىپشاقتار حۋشا دەپ اتالادى. جوعالىپ كەتتٸ دەگەن كۋشاندارىمىز وسى حۋشا-قىپشاقتار ما دەيمٸن. شەكەرٸم قاجى قىپشاقتاردىڭ قاڭلىدان بٶلٸنٸپ شىققاندارىن ايتقان. الدىڭعى ماقالامىزدا بٸز اداي, كۋشان, قاڭلىلاردىڭ تٷبٸنٸڭ بٸر ەكەندەرٸن ايتقان ەدٸك. كٶپتەگەن عالىمدار 8-شٸ عاسىردا تاسقا تاڭبا بولىپ باسىلىپ قالعان «قىبچاق» دەگەن سٶزدٸڭ تٷبٸرٸن قىب, قىبا, قۇبا, كۋما دەيدٸ. مەنٸڭشە, قىپشاق دەگەنٸمٸز قاڭلىدان بٶلٸنٸپ شىققان بولسا, (تاڭبالارى ۇقساس) وندا, بۇل اتاۋ باستاپقىدا كابى-شاق بولعانداي. قابى دەگەنٸمٸز كاۆي, ياعني, ارييشە ابىز-اقىن, ال ەندٸ, شاق كومپونەنتٸ ەسٸم جۇرناعى. سوندا, قابىشاق دەگەنٸمٸز كٸشٸ كاۆي دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ارييلەردٸڭ قاسيەتتٸ كٸتەبٸ اۆەستادا اتالعان قاڭلىلاردىڭ ۇلى كاۆي ەكەندەرٸ الدىندا ايتىلدى.
«الاشا حان تۇرعاندا, الا تاي ات بولعاندا» دەگەن سٶزدەردەن بٸزدەر الاشتىڭ الا تٷستٸ جىلقى مالىنا تٸكەلەي قاتىسى بارىن تٷسٸنەمٸز. كاۆي ۆيشتاسپا دەگەندەگٸ ۆيشت دەگەنٸ پارسىشا «بولا», ياعني, تاۋدىڭ شىڭى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ۆيشتٸڭ وسىلاي اتالۋىنىڭ سەبەبٸ, پاتشالار ەۋلەتٸنە قاتىستى ولاردىڭ تاۋدىڭ شىڭى ارقىلى اسپاننان تٷسەتٸندەرٸ جٶنٸندەگٸ اڭىزدا جاتىر. ەلەمدٸك اڭىز-سالت بويىنشا, پاتشالار ەۋلەتٸ شىڭعىس حاننىڭ ەۋلەتٸندەي كيٸز ٷيدٸڭ تٶبەسٸنەن تٷسپەيدٸ, تاۋدىڭ شىڭىنان تٷسەدٸ. ال ەندٸ, «اسپ» دەگەنٸمٸز – ات. سوندا ۆيشتاسپا دەگەنٸمٸز بولا ات دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وسىمەن قاتار ۆيشتاسپانى ۆيشەن دەپ تە, اتاعان. بۇل سٶز ورىستىڭ ۆىشينا, ۆەرشينا دەگەنٸنە كەلسە, قازاقتىڭ شىڭ دەگەنٸن دە ەسكە سالىپ تۇر. قارلى شىڭنىڭ الا بولىپ تۇراتىنى بەلگٸلٸ, سوندىقتان دا, پارسىنىڭ بولا دەگەن سٶزٸ - الا دەگەننٸڭ بٸر اتاۋى بولىپ قالعانداي. قازاقتا قاراسىنان اعى باسىم كٶزدٸ الا-بۇلا دەپ اتايتىنى, وسى بۇلا, بولا دەگەن سٶزدٸڭ «الا» سٶزٸمەن بٸردەي ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. دەمەك, بولا ات دەگەنٸمٸزدٸ – الا ات دەپ تٷسٸنسەك قاتە بولماس دەيمٸز. قازٸرگٸ كٸشٸ جٷزدٸڭ الاشالارىندا بولاي, بۇلا دەگەن تارماق بار. قازاقتار الا ات دەگەندٸ الاشا ات دەپ تە اتاعان. مەسەلەن, «ەر تارعىن» جىرىندا: «الاشا اتتىڭ باسى دەپ, قالماقى ەردٸڭ قاسى دەپ» دەگەن جولدار بار. بايبوتا قوشىم-نوعايدىڭ ايتۋىنشا, ورىستاردىڭ لوشاد دەگەن سٶزٸ وسى الاشا ات دەگەننەن قالىپتاسقان. قازاقتىڭ الشىن, الاش دەگەن اتاۋلارىنىڭ ٷندٸيران تٸلٸنەن, ياعني, ارييلەردەن كەلگەنٸنٸڭ ەڭ باستى دەلەلٸ مىنادا جاتىر.
مەن 1986-شٸ جىلى ماڭعىستاۋعا قىزمەتكە كەلگەن كەزٸمدە, ادايلاردىڭ ناۋرىز مەيرامىن تويلاعاندارىن كٶرٸپ تاڭ قالعان ەدٸم. بٸزدە, شىعىستا بۇنداي مەيرام جٶنٸندە تٸپتٸ ەستٸمەدٸك دەسەم دە بولادى. كٷزگە قاراي, شەجٸرەنٸ جاقسى بٸلگەن ەكەم مارقۇم نەمەرەسٸن الىپ قايتۋعا كەلگەنٸندە, مەن ول كٸسٸگە وسى مەيرام جٶنٸندە ايتقان ەدٸم. سوندا ەكەمٸز مارقۇم:
«نەگٸزٸ, ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋعا بۇل جەردە دە, رۇقسات جوق, الاي دا, ونى تىڭداپ جٷرگەن اداي دا, جوق. الاش اتاۋى الاشورداشىلاردان كەيٸن, اتالمايتىن بولدى ەمەس پە. ال ەندٸ, شەجٸرەدە قازاقتىڭ الاش جەنە ناۋرىز دەگەن ەكٸ بالاسى بولعان دەپ ايتىلادى. سوندىقتان دا, مىنا قازٸرگٸ بيلٸكتەگٸ «جۇندٸباستار» (شوۆينيستەردٸ وسىلاي اتايتىن) ناۋرىزدى قازاققا ۇمىتتىردى» دەگەن ەدٸ.
58 جاسىندا شوۆينيستەردٸڭ قاستاندىعىنان قازا تاپقان مارقۇم ەكەمٸزدٸڭ بۇل جەيدٸ باسقالاردان ارتىق بٸلگەنٸنە مەن ەشبٸر شٷبە كەلتٸرمەيمٸن, ٶيتكەنٸ, ول كٸسٸ جوعارعى بيلٸكتە, جوعارعى كەڭەستٸڭ دەپۋتاتى, ورتالىق كوميتەتتٸڭ مٷشەسٸ, وبكومنىڭ حاتشىسى بولعاندىعىنان, شوۆينيستەر مەن ٷيسٸنشٸلدەردٸڭ ايلا-تەسٸلدەرٸن جاقسى بٸلگەن ادام ەدٸ. ناۋرىز مەيرامىنىڭ مۇسىلمان دٸنٸنە قاتىسى جوق, بٸزدەرگە پارسى-يراننان كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. الاي دا, ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ اتالاتىن بۇل مەيرامنىڭ, اتام قازاقتىڭ مەيرامى ەكەنٸنە ەشكٸم دە, داۋ ايتا المايدى. شەجٸرەدە قازاقتان الاش پەن ناۋرىز, الاشتان اقارىس, جانارىس, بەكارىس دەپ ايتىلادى. ناۋرىزدان ۇرپاق بولماعان سوڭ, قارتايىپ, دٷنيەدەن ٶتەر شاعىندا ول ٸنٸسٸ الاشتى شاقىرتىپ الىپ: «ٶلسەم, اتىم ٶشەتٸن بولدى, باۋىرىم. مەن دٷنيە سالعاننان كەيٸن, جىل سايىن مەنٸ ەسكە الىپ, بٸر قازان ەت اسىپ, قۇداي جولىن بەرەتٸن بولىڭدار» دەپ جىلاپ كەتكەن ەكەن-مىس. وسى اڭىز جٶنٸندە جازعان بايبوتا قوشىم-نوعاي, «تٸل ۇشىنداعى تاريح» اتتى كٸتەبٸندە بىلاي دەگەن ەكەن:
«وسى بٸر اڭىزدىڭ استارىندا كٶنە دەۋٸرلەردٸڭ جۇمباعىن جاسىرعان قۇپييا سىرى جاتىر. «ە, بۇل ەرتەگٸ ەمەس پە?» - دەپ ەنجار ەسٸنەي سالساق, بٷگٸنگە دەيٸن بەيمەلٸم بولىپ كەلگەن بۇل جۇمباقتىڭ شەشۋٸن كەلەر ۇرپاقتىڭ قاپىسىز تابۋى دا نەعايبىل. سوندىقتان تامىرى اتامەكەنٸمٸزدە تۋعان زورواستريزممەن ساباقتاس ناۋرىزبەن بٸرگە تۋعان الاش ەسٸمٸنٸڭ مەن-ماعىناسىنا ەلٸ دە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلۋٸمٸزگە تۋرا كەلەدٸ».
وسى اڭىزدان بٸزدەر, ارييلەر مەن تٷركٸلەردٸڭ تەكەتٸرەسٸنٸڭ اقىرىندا تٷركٸلەردٸڭ بٸزدٸ جەڭٸپ باعىندىرعان سوڭ, تٸلٸمٸزدٸڭ ٶزگەرٸپ, دٸلٸمٸزدٸڭ (مەنتاليتەت) عانا قالعانىن تٷسٸنەمٸز. بۇل اڭىزدا ناۋرىزدىڭ الاشقا الدىڭعى اعاسى بولىپ تۇرعانى, بٸزدٸڭ الدىڭعى تاريحىمىزدىڭ قاينار كٶزٸن ايتىپ تۇر ەمەس پە?
الدىڭعى ماقالامىزدا زاراتۋشترانىڭ دا, زورواستريزمنٸڭ دە, ارييلەردٸڭ دە, بايبوتا قوشىم-نوعاي ايتقان اتامەكەنٸمٸزدە بولعانىن, جەنە دە, ولاردان وسى اتامەكەنٸمٸزدە, قازاقتىڭ تٶبەتٸ مەن تازىسىن ەرتٸپ, قازاق ارباسىمەن كەتٸپ بارا جاتقان ارييلەردٸ سۋرەتتەگەن تاڭبالى تاستىڭ قالعانىن دا ايتتىق. ارييلەر گەپارد اڭىن قولعا ٷيرەتٸپ, كيٸك-ەلٸكتەرگە سالاتىن بولعان. ەلگٸ تاستاعى سۋرەتتە تازى مەن تٶبەتپەن بٸرگە گەپاردى دا جٷر. ارييلەردٸڭ, ادايلاردىڭ, تٶرەلەردٸڭ, قوجالاردىڭ تۋىس-قانداستىق نەكەدە بولاتىندارىن دا ايتتىق. (كروۆنو-رودستۆەننىي براك). شىڭعىس حاننىڭ تاريحى جٶنٸندە قازاقتىڭ اراسىنداعى ەسكٸ سٶزدەردە, جۇلدىز اتتى حاننىڭ ەكٸ ۇلىنىڭ بولعانى, وسىلاردان تۋعان بٸر ۇل, بٸر قىزدى بٸر-بٸرٸنە ٷيلەندٸرگەندەرٸ جٶنٸندە ايتىلادى. بۇل ارييلەرشە ٷيلەنگەندەر الان انا مەن دومباۋىل مەرگەن ەدٸ. ال ەندٸ, ميفولوگييالىق جۇلدىز حانىمىز, ەۆروپالىقتار جۇلدىزشى اتاعان زاراتۋشتارىنىڭ دەل ٶزٸ. وسىعان وراي ايتارىمىز, قييات دەگەنٸمٸزدٸڭ ەرتەدەگٸ ارييلەردٸڭ كەيانيدتەر ەۋلەتٸ ەكەندەرٸنە كٷمەن بولماۋ كەرەك. قيياتتاردىڭ باتىستان كەلگەندەرٸن, ياعني, ەرگەنە قوڭ اتالعان فەرعانا القابىنان, جيدەلٸ-بايسىن جەرٸنەن كەلگەندەرٸن دەلەلدەيتٸن ەندٸ بٸر جەي, امۋدارييا ٶزەنٸنٸڭ بويىندا قييات قالاسىنىڭ بولعانىندا جاتىر. وسىمەن قاتار, «قازاق تايپالارىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگٸندە سايداققوجا جٷسٸپۇلى, ەرگەنە قوڭنان بٸرٸنشٸ شىقتى دەگەن قوڭىراتتاردىڭ شىڭعىس حانعا دەيٸن, ياعني, 1006-شٸ جىلى فەرعانا ماڭىنا قايتا كەلٸپ قونىستانعاندارىن ايتادى. قيياتتاردىڭ وسى قوڭىراتتاردىڭ ۇلىسىندا بولعاندارى ايتىلدى. يە, الاش اتاۋى دا, ناۋرىز مەيرامى دا, قييات ەۋلەتٸ دە, ارعىقازاقتا, ياعني, اريا-قازاقتا جاتىر.
جوعارىدا ايتىلعان, الاچ اتانعان اريا-قازاقتىڭ داستانى مەن ونىڭ ۇلى رٷستەمنٸڭ ەسٸمدەرٸ قۇنانباي, مىرقى, دوسجان حازٸرەتتەر 1876-شى جىلى مەككەدەن الىپ كەلدٸ دەگەن شەجٸرەدە دە, ايتىلادى. شەجٸرەنٸ جىرعا اينالدىرعان تابىن رۋىنىڭ شوڭباي جۋانۇلى دەگەن اقىنى: «ٸسكەندٸر زۇلقارنايىن, رٷستەم, داستان, سٷلەيمەن سٷرگەن دەۋرەن پاديشالىق» دەگەن ەكەن. بۇل جەردە ەسكەندٸردٸ ايتقانى, فيردوۋسيدىڭ «شاح-نامەسىندا» ونىڭ دا تەگٸ كەيانيدكە جازىلعان ەدٸ. ەكەسٸ باسقا جۇرتتىڭ قىزىن العان سوڭ, ارييلەر ەلگٸ قىزدى ٸشتە كەتكەن ەسكەندٸرمەن تٶركٸنٸنە قايتارتىپ جٸبەرگەن.
ارييلەردٸڭ دە, قازاقتاردىڭ دا, ميفولوگيياسىندا الاشتىڭ - حاننىڭ, پاتشانىڭ تەگٸنەن ەمەس ەكەنٸ ايتىلادى. دومباۋىل مەرگەن قايتىس بولعاننان كەيٸن, الان انا تۇل وتىرىپ بودانجاردى قيياتتان ەمەس, ادايدان تابادى. ال ەندٸ, ادايلار ارييلەردٸڭ بٸر تايپاسى بولسا دا, ارييلەردٸڭ پاتشا ەۋلەتٸنە جاتپايدى. قانىش اعامىز بەن عاريفوللا اعامىزدىڭ ايتقاندارىنداي, شىڭعىس حان ٶزٸنە الاش اتاعىن العان بولسا, وندا, ول ٶزٸنٸڭ قارادان شىققانىن بٸلگەن بولعانى. ال ەندٸ, ورىستاردىڭ, ەۆروپانىڭ تاريحشىلارى شىڭعىس حاننىڭ پاتشالار ەۋلەتٸنە جاتپايتىنىن جاقسى بٸلگەن بولسا كەرەك, سوندىقتان دا, ونىڭ ەۋلەتٸن ەلەمدەگٸ اسىل تەكتٸ مونارحييالىق ەۋلەتتەردٸڭ قاتارىنا قوسپاعان. «شىڭعىس حان ەۋلەتٸ نۇردان جارالعان» دەگەن, حريستيان دٸنٸنٸڭ قاسيەتتٸ كٸتەبٸنەن پلاگيات جاسالىپ جازىلعان جالعان شەجٸرە تٷككە جاراماي قالعان, ٶيتكەنٸ, قىتايلار شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ حاندىق ەۋلەتٸن (ۇلىقسىز, نەگٸزسٸز) قۇرۋدى ماقسات ەتكەنٸن ايتادى. ونىڭ ٷستٸنە, پاتشالار ەۋلەتٸنٸڭ سالتىن بۇزىپ, شىڭعىس حاننىڭ ەۋلەتٸنٸڭ تاۋدىڭ شىڭىنان ەمەس, كيٸز ٷيدٸڭ تٶبەسٸنەن تٷسكەنٸ تاعى بار. (قازاقتىڭ قىز وياتۋ سالتى). شوقاننىڭ «سلەدى شامانستۆا ۋ كيرگيزوۆ» اتتى ماقالاسىندا كيٸز ٷيدٸڭ تٶبەسٸنەن الباستىنىڭ تٷسەتٸنٸ ايتىلادى. قازاقتىڭ: «تٶبەڭنەن تٷسكٸر, تٶبەڭنەن الباستى باسقىر!» دەيتٸنٸ, كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعىنان الباستىنىڭ تٷسەتٸنٸن ايتىپ تۇر. ەگەر دە, ول قيياتتىڭ, ياعني, كەيانيدتەردٸڭ تۇقىمى بولسا, نە بولماسا, كەيانيدتەردٸڭ تٷبٸن بٸلگەن بولسا, وندا, ول ٶزٸنٸڭ شەجٸرەسٸن ويدان شىعارماي-اق, كەيلەردٸڭ ۇرپاعى ەكەنٸن اشىق ايتقىزىپ كەتەر ەدٸ. شىڭعىس حان سول زامانداردا بۇل جالعان شەجٸرەنٸ باسقا مونارحتار ەۋلەتتەرٸ قابىلدايدى دەپ ويلاسا كەرەك. ال ەندٸ, الاشتىڭ ارىسى, ماسوندىق بولعان ەليحان بٶكەيحان بولسا, بۇل جەيدٸ جاقسى بٸلگەن سوڭ, ٶزٸن مٶدەدەن تاراتقان دەسەدٸ. وسىعان وراي ايتارىمىز, قازٸرگٸ تاڭداعى تٶرەلەردٸڭ, بار بولعانى, جاۋىنگەردٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸ. بۇلار, ەشقانداي دا, اقسٷيەكتەر ەۋلەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ەمەس, ابىز رۋ ادايلاردىڭ ۇرپاقتارى. قاشاعان جىراۋدىڭ: «شىڭعىس حان تۋدى ارقاردان» دەگەنٸنە قاراعاندا, بودانجاردىڭ ەكەسٸنٸڭ اتى ارقار بولسا كەرەك. سوندىقتان دا, شىڭعىس حاننىڭ زامانىنان بەرٸ تٶرەلەردٸڭ ۇراندارى «ارقار» بولىپ قالعانداي. اتام قازاق تەك اتا-بابالارىنىڭ ەسٸمدەرٸن ۇرانعا اينالدىرىپ وتىرعان. تاۋدىڭ قويىنىڭ اتىن تٶرەلەردٸڭ ۇرانعا اينالدىرعاندارىنىڭ ەشبٸر قيسىنى جوق.
كەيانيدتەر, ياعني, ناعىز اقسٷيەكتەر ەۋلەتٸ دومباۋىل مەرگەننٸڭ ٶز كٸندٸگٸنەن تاراعان بالالارىنىڭ ۇرپاقتارى بولىپ كەلەدٸ. وسىمەن قاتار, قازٸرگٸ قيياتتاردان باسقا قازاقتا كەيانيدتەرگە جاتاتىندار - بەرٸشتەر, قورالاستار, توبىقتىلار, جاراس-بايباقتىلار, اسان-تازدار, الاشالار, كەردەرٸلەر, نايمانداعى كٶكجارلىلار, دۋلاتتاعى سەمبەت (بالۋان شولاق), بەستەرەكتەر. بەرٸشتەگٸ «بەسقاسقا بەرٸش» دەگەندەر كٸرمە جيەندەر, تٷبٸ ٷيسٸن. بەرٸشتەگٸ ٶتەمٸستٸڭ ەكەسٸ قۇلمانييازدى «قىزىلباس», ياعني, پارسى-يران دەپ تە, ايتادى. بەرٸشتەردٸڭ ارييلٸكتەر ەكەندەرٸ وسىدان دا, بٸلٸنەدٸ. وسىنى بەتٸنە باسقان جەڭگٸر حانعا ماحامبەت ٶتەمٸسۇلى: «جەڭگٸردٸڭ تٷبٸ قاراعاش, قاراعاشتان كەلگەن جالاڭاش, قاسىنداعى شومبال, ەلٸنەن قاشقان دامبال!» دەگەن ەكەن. توبىقتىداعى قۇلىقتار دا, كٸرمە جيەن ٷيسٸندەر. نايمان-كٶكجارلىداعى قاراتايدىڭ ەسٸمٸ ارييلٸك سيياۆۋشتىڭ كالكالىق اۋدارماسى. سيياۆۋش كەيانيد-قييات, باسقا ەلدەن الىنعان توقالدان تۋعان بولسا, ونىڭ كالكاسى نايمانداعى قاراتاي دا, شەجٸرەدە ايتىلعانداي, باسقا ەلدەن الىنعان توقالدان تۋعان. قاراتايدىڭ شىن اتى دەگەن قايىپبەردٸ دە, قايدى ەسكە سالىپ تۇر. الاي دا, قازٸرگٸ قاراتاي ەلٸ دەگەنٸمٸز شاعىن-شاعىن رۋلاردان قۇرالعان وداق. بۇلاردىڭ تازاسى - ورالحان بٶكەيدٸڭ رۋى دەۋلەتتەر, ٶتە تەكتٸ حالىق.
ەڭ باستىسى, شىڭعىس حان قييات ەمەس, الشىن-الاش. گەنەتيكا عىلىمى قيياتتار مەن بٶرجٸگٸندەردٸڭ گەنوتيپتەرٸنٸڭ ەكٸ بٶلەك ەكەندەرٸن ايتىپ وتىر. بٸزدٸڭ وسى كٷنگە دەيٸنگٸ شىڭعىس حاندى حالحا-ماڭعول دەپ جٷرگەنٸمٸز, كوممۋنيستٸك-شوۆينيستٸك دوگما.
قايرات زارىپحان. شەجٸرە تانۋشى.
ۇلت پورتالى
