Shyńǵys han jasampaz ba, jaýyz ba?..

Amerikandyq Jak Ýeterford degen professordyń «Qazirgi álemniń negizin salýshy uly imperator Shyńǵys han» atty týyndysy tórt-bes jyl buryn  álemniń tańdaýly kitaby dep tanylǵan bolatyn. AQSh-tyń onlain-saýda «Amazon.kom» kompaniiasy ótkizgen «Oqyrman talǵamyna sai kitap» nominatsiiasy boiynsha atalǵan týyndy kitapqumarlardan eń kóp daýys jinaǵan kórinedi. 

Bul týraly kezinde dúniejúziniń aldyńǵy qatarly mádeni basylymdary jarysa jazǵany málim.

Han týy ǵibadathanamen birge órtenip ketken

Jak Ýeterfordtyń kitaby kóshpendi tai­pa­lardyń mádenieti men dástúrin, Shyń­­ǵys hannyń tarihi tulǵa retinde qa­lyptasýyn shynaiy baiandaǵandyǵymen erek­shelenip otyr. Tarihqa jańasha turpat­pen qaraǵan ǵalym Shyńǵys han jaiynda tyń derekter usynýmen qatar, qazirgi álem­niń qalai qalyptasqanyna da basqasha oi jú­girtýdi oqyrman qaýymǵa eskertedi. Avtor eń aldymen jylqynyń jal-quiryǵynan jasalǵan Shyńǵys hannyń shashaqty bairaǵy týraly baiandaidy.

Shyńǵys han aq tústi aiǵyrdyń jal-quiryǵynan jasalǵan bairaqty bei­­bit kezde kóterse, qara tústisin jaýǵa shap­­qanda ustatqan. Aq tústi bairaq saq­­talmady, al, qara tústi Shyńǵys týyn onyń muragerleriniń biri Zanaba­zar XVI ǵasyrǵa deiin arnaiy ǵiba­dat­hanada saqtaǵan kórinedi. Alaida, XX ǵasyrdyń 30-jyldarynyń sońynda bastalǵan stalindik zulmat han týyn ǵiba­dathanasymen qosa órtep jibergenin avtor eske alady.

Shyńǵys hannyń taǵdyry týraly oi qaýzaǵan avtor, ony peshenesine jazylǵan jazmyshpen emes, ózi jasaǵan jolmen júr­gen adam degen tujyrymǵa keledi. Onyń dúniege kelgen ortasynyń ózi taipalar men ulystar arasyndaǵy jan alysyp, jan berisken qyrqystar, tonaý men qaraqshylyq, zorlyq-zombylyq pen álimjettik jailaǵan kezeńmen toǵysady. Es bilip, etek japqan kezinde ákeden aiyrylǵany azdai búkil aǵaiyn-týǵandary onyń otbasynan at tondaryn ala qashyp, anasy, baýyrlarymen birge qula túzde qańǵyp qalǵan Temújinniń kóz ashqaly kórgeni zulymdyq bolǵanyna avtor nazar aýdarady. Bir aýyz qatty sózi úshin týǵan baýyryn atyp salǵan ol, ózi de azaptan kóz ashpady. Dushpandarynyń qolyna túsip, tutqyndaldy, jalshylyqqa jegildi, qutylý úshin qashty-pysty degendei. Qorqynysh pen úrei qushaǵynda júrip, tiri qalýdyń qamymen ǵana ar­palysqan jas jetkinshektiń oiyna ol kezde bolashaqtaǵy uly jeńis týraly qiialdyń ózi kirip-shyqpaǵany aian. Qa­baǵan itterden janushyra qashyp, jy­lap-syqtap júrgen balada qai bir es bolýshy edi. Jastaiynan kórgeni, ash-jalańashtyq, taiaq pen tepki, tonaý men qaraqshylyq. Alaida, amerikandyq ǵalym-pýblitsist Jak Ýeterford onyń dál osy  balalyq shaǵynda tanysqan eki adamy Temújinniń keiingi ómirinde erekshe mańyzdy ról atqarǵandyǵyna asa mán beredi.  Ózinen bar-joǵy birer jas qana úlkendigi bar balamen tanysyp, ómirlik dos-anda bolýǵa  ant-sý ishkeni, jas kezinde joldastyq qarym-qaty­nastary berik bolǵanymen, keiin bitis­pes jaýǵa ainalǵanyn Jalaiyr Jamýhamen aradaǵy bailanysy­men sabaqtastyrady. Al, ómirlik seri­gi, Qo­ńyrat taipasynyń has sulýy Bór­temen taǵdyrlas bolǵandyǵy bola­shaq­ta el basqaratyn dańqty tarihi han­dardyń dúnie esigin ashýyna túrtki bolǵandyǵyn avtor Jaratýshynyń bergen syiy dep esepteidi.

Shyńǵys hannyń jas shaǵynda qa­lyp­tasqan dostasý men qastasý qosar­lanǵan qarama-qaishy sipaty ómir baqi onyń sońynan qalmai adami bolmysyn aiqyndap keldi, deidi avtor. Shyn máninde, munyń bári ár adamda kezdesetin ádettegi jaǵdai. Degenmen, onyń jeke tulǵa retindegi maqsaty, arman-múddesi, úreii, shalys basqan qadamdarynyń ózi álem taǵdyryna yqpal etkeni shyndyq.

Jyldar jyljyp ótken saiyn ol ózinen kúshi basym kóptegen taipalardy tize búktirip, saiyn dalany keń jailaǵan kóshpendilerdiń bárin baǵyndyrdy. Ata­ǵy aidai álemge jaiylyp, jasy elýdi eńserse de ol attan túspedi. Shyńǵys han­nyń shashaqty bairaǵy, bir kezderi kósh­pendilerdi alymsynbai muryn shúiire qaraǵan otyryqshy elder armiiasynyń zá­resin ushyra bastady. At tuiaǵymen álem­di dúr silkindirip, Gov dalasyn kesip ótip, Sary ózenniń arǵy jaǵasyna shyqty. Qy­tai jerindegi handyqtardy talqandap, Orta Aziia dalasy arqyly taýly Aýǵan jerin basyp ótip, parsylarǵa shabýyldady, Ún­di muhity mańynda jeńisin toilap, ataq dań­qyn dúniege pash etti.

Ol álemdi Táńirdiń jarlyǵyna baǵynýdy mindettedi

Kóshpendilerdiń qoly, uly jasaq ár jo­ryǵynda soǵys qimyldaryn qurlyq aralyq iri saparǵa ulastyryp, san myń­daǵan shaqyrymdyq keńistikke keńeite tústi. Shyńǵys hannyń jańasha túrdegi soǵys tásilderi orta ǵasyrdaǵy Eýropa elde­rindegi rytsarlar dáýiriniń kelmeske ketkenin dáleldedi. Ondai eski tásildiń endigi jerde birneshe toptarǵa bólingen, temirdei qatal tártipke baǵynǵan atty ás­kerdiń alǵa umtylatyn shabýyldarmen almastyrylǵanyn álemge kórsetti. Ol sonymen qatar qorǵanys, bekinistiń de kúni bitkenin dáleldep, urys alańynda oiǵa kirmes tosyn áreketterdi jasap, jyl­damdyq pen alǵyrlyqtyń tańdaýly tá­sil­derin qalyptastyrdy. Shyńǵys han óz jaýyngerlerin shalǵaiǵa saparlai júrip, ondaǵan jyldarǵa sozylǵan, tipti, eki-úsh býyn almasqan úzilissiz shaiqastarda kúresten qaitpaýǵa baýlydy. Kóshpendi tai­palardyń birikken odaǵy-«Monǵol» dep atalǵan sarbazdarynyń 25 jylǵa sozylǵan joryqtarynda jaýlap alǵan elderi men halyqtarynyń sany rimdikterdiń 400 jyldaǵy kórsetkishinen álde neshe esege asyp túsken edi. Shyńǵys han balalary men nemereleri, keiingi muragerleri HIII ǵasyrda halyq jii ornalasqan, eń kóp turǵyndary bar elderdiń sanymen de, jer kólemimen de ózge joryqshylar men jaýlap alýshylardy shań qaptyryp ketti.

Tynyq muhittan Jerorta teńizi aralyǵyndaǵy barlyq ózen, sýdan kósh­­pendi sarbazdary attaryn sýardy. Kóshpendiler jaýlap alyp bilik júrgizgen jerdiń kólemin  11-12 million sharshy metr dep málimdegen ameri­kandyq ǵalym ony qazirgi  Afrika qur­lyǵymen salystyrady da,   Karib te­ńizi  araldary elderi, Ortalyq Amerika, Kanada, Meksika, AQSh-ty qosqandaǵy Ońtústik Amerika jeriniń kóleminen de asyp tústi dep málimdeidi. Qar tósenip, muz jastanǵan Sibirden bastap aýa raiy jum­saq Úndi óńiri, Pákistannyń kúrish alqabynan Majardyń bidai egistigine, Korei jerinen Balqan túbegine deiingi ólkeni mekendeitin úsh milliardqa jýyq adamnan turatyn 30-dan astam  eldi kóshpendiler imperiiasy baǵyndyrdy. Rasynda, tańdanarlyq bir jait bar eken. Sol tusta kóshpendi taipalardan turatyn Monǵol atty memlekettiń óz azamattarynyń sany bir millionǵa jeter jetpes qana bolǵan kórinedi. Qazirgi amerikandyq bir iri kompaniianyń qyz­metkerleriniń sany budan áldeqaida kóp. Al, Shyńǵys han sarbazdarynyń sany júz myńnan aspaǵan. Másele sanda emes, sapada bolsa kerek.

Shyńǵys handy avtor qazirgi Amerika ómiriniń mysaldarymen salystyryp túsindirýge tyrysady. Aitalyq, AQSh-ty bilimdi, kózi ashyq saýdagerler men bai eńbekkerler emes, kerisinshe, dalanyń kóshpendi jurty biriktirip, syrtqy bas­qynshy kúshterden azat etip, olarǵa hat tanytyp, negizgi zańyn bekittirip, dini senim-nanymyna bostandyq berdi. Eger, kósh­pendiler  soǵys jáne áskeri ónerdiń tyń tásilderin jasap qoldanbaǵanda bú­gingi AQSh Kanadadan Braziliiaǵa deiingi aralyqta qol  jinap, qurlyqaralyq erkin saýda-sattyq isin júrgize alar ma edi? – dep saýal tastaǵan avtor Shyńǵys han atqarǵan ólsheýsiz eńbekti tiianaqty zertteýdiń qajettiligin aitady.

Shyńǵys hannyń atty sarbazdary HIII ǵasyrdy dúbirletkende álem elderi men qurlyqtar shekarasyn jańartyp, eleýli ózgeris jasaǵan eken. Jańa el, jańa ult jasalyp, paida boldy. San jyldardyń bederinde handyqtar men taipalardyń basyn qosyp, kúshti derjavaǵa ainaldyrdy. Olar Shyǵys Eýropada slaviandardyń onshaqty kniazdyqtaryn, birneshe qala­laryn Reseige qosty. Soltústik Aziiada shyǵystan Manjchýriia ólkesin, batystan Tibet pen gov dalasymen jalǵasqan  Tań­ǵyt (tangýd) elin, shyǵys Túrkistandaǵy ui­ǵyr jerin Sún memleketiniń qaldyǵymen birge qosyp Qytai elin jasaqtady.

Monǵoldar kezinde jerin keńeitý úshin taǵaiyndaǵan shekarasynyń ar­qasynda  qazirgi Korei men Úndistan der­bes el bolyp qalyptasqanyn avtor Shyńǵys hannyń eren eńbegi dep biledi. Sony­men qatar, kóshpendiler qurǵan imperiia ainalasyna, jalpy álem elderi úshin jańa órkeniet jolymen  damýyna zor úles qosqanyn aitady. 1162 jyly Temújin shyr etip dúniege kelgende kórshi elder ǵana bolmasa, dúniejúzi ǵalam­shardaǵy ózge órkenietten múl­de beihabar edi. Qytailar Eýropa, eý­ropalyqtar qytai týraly estimegen, olar bir-birine barysyp-kelispegen zaman bolǵan. Al, Shyńǵys han máńgilikke kóz jumǵan 1227 jyly atalmysh elder saýda-sattyq qatynasyn jasap, qazirgi diplomatiialyq bailanystyń negizin qalaǵan. Ol joǵary dáreje, muragerlik bilik, tekti tuqym sekildilerdi pir tutatyn feodaldyq júieni joiyp,  jeke tulǵanyń eńbegin, ádildigin, jetken jetistigin negizge alatyn jańa qurylymdy dúniege ákeldi. Jibek joly boiyndaǵy saýda-cattyq kóńilsiz múlgigen mekenderdi oiatyp, tarihi iri erkin saýda ortalyqtaryna ainaldyrdy.

Shyńǵys han jurtshylyqqa salyna­tyn alymdardyń bárin tómendetti, shipa­­gerlerdi, ustazdardy, dindarlardy, aǵar­týshylyq qyzmetterdi salyqtan tolyq­tai bosatty. Sanaq, esep-qisap, tizim jumys­taryn júrgizetin bolyp, tuńǵysh ret elaralyq pochta qyzmeti – laý isin uiymdastyrdy. Kóshpendiler imperiiasy dúnie-múlik, qundy zattar men bailyqty jinap qoiý úshin ǵana emes, ony saýda ainalymyna túsirý úshin kóp mólsherde taratý, bólý jumystaryn jasaǵan kórinedi. Ol álemde tuńǵysh ret halyqaralyq zańdy qabyldatyp, barlyq adamnyń máńgilik kók aspan Táńirdiń jarlyǵyna ǵana baǵynýyn mindettedi. Kóptegen diktatorlar ózderin zań-zákún  ataýlydan joǵary qoisa, Shyń­ǵys han qabyldaǵan zańy men jarlyǵyna aldymen ózi sózsiz baǵynyp, onyń aldynda biik dárejeli qol­basshylardy, el bastaǵan noiandaryn qa­rasha halyqpen, qatardaǵy malshymen teń deńgeide ustady. Dál sondai talapty barlyq deń­geide qatal qoiyp, qadaǵalai bildi. Túr­li ulttardy tegine, dinine qarap alalaýdan aýlaq boldy. Ádilettikti bárinen birdei teń talap ete otyryp, jal­py­halyqtyq jarǵy, erejelerge baǵyn­dyrdy jáne jerin, elin qasterleýdi tapsyrdy, dinge sený erkindikti ielenýine kedergi jasamady. Zań men jarlyqty qurmetteýdi ornyqtyrdy, adamnyń táni men janyn qinaýǵa qarsy boldy de­gendi avtor erekshe atap kórsetedi. Rasynda, Shyńǵys hannyń satqyndyqty keshpeitini, soǵys kezinde de elshige, ara aǵaiynǵa, bitimgerge tiispegeni, olarǵa  diplomatiialyq erekshe mártebe bergeni tarihi shyndyq. Osylaisha, Shyńǵys han kóshpendiler qurǵan uly imperiianyń irgetasyn myqtap qalaǵandyqtan ózinen keiin 150 jyl boiy kúshti memleket retinde álemge keń qulash jaidy. Kelesi ǵasyrlarda ydyrap tarai bastaǵanymen onyń úrim-butaǵy, muragerleri birneshe elge bólingen memleketterdi – Reseidi, Túrik elderin, Úndistandy, Qytaidy basqaryp kelgeni belgili.  Olar ár elde «imperator», «han», «sultan», «shah», «ámir» jáne «dalai lama» degen ataýlarmen bilik júrgizgen.  Jalpy, Shyńǵys muragerleri uly derjava oshaǵynyń alaýly otyn jeti ǵasyr boiy óshirmegen.  Britandyqtar Bahadúr Shah II-ni jaýlap, eki uly men nemeresiniń basyn alǵanǵa deiin «Moǵoldar» degen ataýmen Úndistandy bas­qarǵany bizge málim.

Shyńǵys urpaqtarynyń Qazaq han­dyǵy muragerlerin, tórelerdi aitpa­ǵannyń ózinde keshegi Buhara ámiri Álim hannyń ózi  1920 jyly bolsheviktik qyzyl armiia jendetteriniń saldarynan bilikten aiyrylǵanǵa deiin Óz­bekstandy biledi. Shyńǵys urpaǵy Áli­han Bókeihanov ta bolshevikterdiń qandy qyrǵyny bolmaǵanda «Alash týy astynda kún sónbese sónbes» edi.

Keńes Odaǵy uly qaǵan esiminiń ulyqtalýynan qoryqty

Qanshama joryqshylar men jaýlap alýshylardy tarih keshirmegenin, ómi­riniń sońynda qinalyp jan tap­syrǵanyn aityp taýysý múmkin emes. Eskendir Zulqarnai 33 jasynda Vavilionda belgisiz sebeptiń saldarynan qaitys bolǵan soń qyzmetshileri onyń otbasy múshelerin qyryp, ieligindegi jerlerin tartyp alǵan. Iýli Tsezardy óz serikteri men burynǵy jaqtastary Rim senatynyń saraiynda pyshaqtap óltirgen.  Bonapart Napoleon qyrýar qastandyq pen zulymdyqty, kóterilis pen qaqtyǵystardy jeńse de ómiriniń aqyrǵy sátinde dúnieniń qaisy bir túkpirindegi ien aralda japadan jalǵyz jipsiz bailanyp, ishqusa bolyp kóz jumǵan. Al, Shyńǵys han alpystyń asqaryn baǵyndyryp jetpiske taiaǵan shaǵynda ózi úshin jan berýge serttes­ken, batyr tekti adal sarbazdary men sar­darlarynyń arasynda, et-jaqyn týys­tary men qimas dos-jarandarynyń ortasynda, «óz úii óleń tóseginde» (kósh­peli han ordasynda) Táńirden tike­lei kelgen ajalymen qaitys bolǵan.

Tańǵyt elin baǵyndyrǵan joryqta 1227 jyly jazda Sary ózen boiynda Shyńǵys han o dúniege attanǵan. Onyń óliminiń se­bebin kóp jyldar boiy qupiia saqtaýynyń saldarynan túrli boljamdardyń, ańyz-ápsanalardyń taralýyna jol berilgen. Olardy ýaqyt óte kele tarihi derek is­petti túsinetinder paida boldy. Kóshpendi taipalardyń birikken memleketi – Monǵol eline kelip saiahat jasaǵan  eýropalyq alǵashqy elshi Plano Karpinidiń jazýyna qaraǵanda, Shyńǵys hanǵa aspannan jai túsken. Shyńǵys nemeresi Qubylai-sheshen hannyń tusynda Monǵoliiany sharlaǵan Marko Polo ony tizesine qadalǵan sadaq oǵynyń saldarynan kóz jumdy degen. Keide álde bir dushpan qastandyq jasady deli­nedi. Taǵy bir kórkem shyǵarmada Tańǵyt (tangýd) hanynyń jasaǵan dýasynan óldi dep sýretteidi. Al, qazaqtyń ataqty jazýshysy Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmasynda álde bir áiel tósek qatynasy kezinde onyń jynys múshesin almaspen tilip jibergen etip beinelegeni málim. Alaida, professor Jak Ýeterford osy taqylettes orynsyz bol­jamdardyń bárin esh negizsiz dúnieler dep túbegeili joqqa shyǵarady. Shyńǵys sarbazdary onyń múrdesin týǵan jerine jetkizip qupiia túrde jerlegen. Onyń basyna eshbir belgi qoimady. Ol tustaǵy kóshpendiler dástúri boiynsha ólgen adam­nyń denesinen ushyp shyqqan shybyn jan ǵana qasterli «arýaq» sanalǵan. Al, súiegi qumǵa sińip, ózi jaralǵan to­pyraqqa qaitadan ainalýy tiis edi. Aqyry, solai boldy da. Uly qaǵannyń múrdesi dál qaida jerlengeni áli kúnge deiin qupiia bolyp qaldy. Ańyz-ápsana búginge deiin jalǵasyp kele jatqanyn professor da tilge tiek etedi.

Eń kóp taraǵan áńgime uly qaǵandy jerleý rásimin baqylaǵan sarbazdar qyryq kún boiy jolda ushyrasqan jandardyń bárin qyryp tastaǵan de­gendi baian etedi. Jerlengen jerdi 800 atty ásker shaýyp ótip tegistegen. Qupiia syrdy ashpaý úshin keiin sol sarbazdar da óltirilgen kórinedi. Qalai bolǵanda da sol qupiia syr segiz ǵasyr boiy saqtalyp keledi. Shyńǵys imperiiasynyń kúlli qupiiasy sonda sekildi kórinetindigine erekshe nazar aýdarǵan professor uly Monǵol handyǵy ydyraǵannan keiin jat­jurt áskerleri eldiń kóp bóligin jaýlap alsa da dál sol Temújin kómilgen mekenge at izin salmaǵanyna qairan qalady. Keiin monǵoldar býdda dinin qabyldasa da, sol óńirge eshbir shirkeý, ǵibadathana salynbady.

Keńestik Resei otarshylary HH ǵasyrda Shyńǵys han esiminiń atalýyna tyiym salyp, rýhani biik sananyń oianyp ketýinen, ultshyldyqtyń óris alýynan ólerdei qoryqty. Onyń týǵan ólkesin jergilikti ákimshilik júiesinen shyǵaryp, úkimet quzyryna berdi de ony Máskeý óz baqylaýynda ustady. Keńes otarshylary Shyńǵys hannyń súiegi jerlenýi yqtimal jerlerdiń ainalasyn jabyq zona etip jariialaǵan. Kommýnistik rejim tusynda atalǵan mekenge aǵylatyn qozǵalysty shekteý úshin Ulanbatyrmen arasynda jol da sal­maǵan. Onymen qoimai, sol aralyqqa keńes armiiasynyń áýe shabýylynyń áskeri bólimin ornalastyryp, ainalaǵa kúzet qoidyrǵan. Ol jerde keńes armiiasy jaýyngerleri áskeri jattyǵý jasaityn bolǵan.

Avtordyń paiymdaýynsha, monǵoldar jańa tehnikalyq jetistik oilap tappady, jańa dinge de bet burmady, azyn-aýlaq ádebi kitap shyǵaryp, dramalyq pesa sahnalady demeseń álemdi eleń etkizer bidaidyń jańa sortyn da jasamady, dástúrli mal sharýashylyǵynyń ózinde tyń tásilder oilap taba almady. Qolóner sheberleri tym quryǵanda mata, pul da toqymaidy, temir ydystar jasamaidy, tipti, nan da jappaityn jurt boldy. Qyshtan qumyra jasap, kese, tabaq daiyndaýdy da bilmedi. Sýret jobalap, qurylys turǵyzbady. Sóite tura, áskeri kúshpen órkenietti elderdi jaýlap baǵyndyrdy, olardyń nebir sheber jandaryn toptastyryp daryn-qabiletterin ǵasyrlar boiy molynan paidalandy deidi.

Shyńǵys hannan qalǵan eldegi mura negizi kópirler ǵana. Sarbazdary men zat-taýarlar, qarý-jaraqtar tiegen kólikterin júzdegen ózender arqyly bógetsiz ótkizýge kópirdiń atqaratyn róli nópir bolǵandyqtan shyǵar. Osynyń ózinen-aq, kóshpendiler syrtqy álemmen zat-taýardan góri ideia almasýdy artyq sanaǵanyn ańǵarýǵa bolady.

Kezinde monǵoldar nemis shahterlerin Qytaiǵa, qytai dárigerlerin Parsyǵa aparǵan. Osylaisha, mádeni qundylyq ataýlynyń barmaqtaiynyń ózin álem­ge pash etýmen ótti. Barǵan jer­le­rinde kilem tó­seýdi  úlgi etip ornyq­tyrdy. Limon men sábizdi Parsy jeri­nen  Qytaiǵa, kespe kóje men shai­dy qytaidan Batysqa aparyp tanystyrǵan.  Parijdiń ustalaryn aýasy qurǵaq Qaraqorym qalasyna ákelip sý burqaqtaryn jasatqan. Aǵylshyn aqsúiektilerin uly jasaq sarbazdaryna tilmash etip alyp, saýsaqtyń tabyn paidalanatyn qytailyq tásildi par­sylarǵa engizgen. Sonymen qatar, qytai jerinde hristian shirkeýlerin, parsy jerinde býddizm ǵibadathanalaryn, Resei jerinde islam mádenietinen, qu­ran­nan saýat ashatyn medreseler ashyp, ony qarjylandyrǵan. Munyń bárin avtor kóshpendiler álemniń jartysyn jaýlasa da túrli elder arasynda mádeni-aǵartýshylyqty taratýda da aitarlyqtai tarihi úles qos­qandyǵymen túsindiredi.

Shyńǵys han qurǵan imperiianyń muragerleri zat-taýar tasymaldaý logis­tikasyn qalyptastyrýmen qatar sol tusta bolmaǵan jańa ónimder de jasaǵan dei­di. Qytai, parsy, eýropa ustalary men sheberleriniń jasaǵan túrli oqtarǵa qol­danylatyn dárilerin aralastyryp, otty dopshalar jasaǵan. Ony eýropalyqtardyń mys qońyraý jasaityn tásilderimen qosarlap jańa tehnologiia oilap tabýla­rynyń arqasynda keiin tapanshadan bas­tap, qanatty zymyran jasaýǵa deiingi jetistiktiń jolyn ashqanyn mysal retinde keltiredi. Barlyq jasalǵan ónimderde ózindik syr-sipaty bolatyny belgili. Al, kóshpendiler sol kezdiń ózinde ózgeniń jasaǵan zattarynyń basqasha balamasyn istep, onyń tehnologiiasyn jetildirýdiń jolyn izdedi deidi.

Monǵoldar sol tusta saiasi-ekonomi­kalyq, rýhani-mádeni keńistikte ha­lyq­aralyq sipattaǵy is-qyzmetter júr­gizgendigine nazar aýdarady. Olar dú­nieni jaýlap alýmen ǵana shektelmedi. Erkin saýdany óristetti, jalpyǵa ortaq halyqaralyq zańdylyqtardy qalyp­tastyrdy, barlyq tilderde oqýǵa, jazýǵa bolatyn ortaq qaripke negizdelgen búkil­álemdik tártip ornatýǵa tyrysty. Shyń­ǵys qaǵannyń nemeresi Qubylai han álemniń ár tarabynda qoldana berýge jaramdy qaǵaz aqsha jasatty, jappai saýat ashýdy kózdep, negizgi bilim beretin bastaýysh mektepter ashýdy qolǵa aldy. Burynǵydan da jetildirilgen onmyń jyldyq kúntizbe jasaýdy bastap, iri kólemde jer kartasyn da daiyndaǵan. Olar saýdagerlerdiń kóshpendilerdiń uly imperiiasyna qurǵaq qurlyq ar­qyly kelýlerin barynsha qoldady. Saýda-sattyq pen diplomatiialyq qa­rym-qatynasyn keńeitý maqsatymen teńiz joldarymen óz barlaýshylaryn Afri­kaǵa deiin attandyrǵan.

Monǵol taipalarynyń barǵan jerleri tek qana órtke oranyp, kúireýimen ǵana kózge elestetip úirengen oqyrmandardy pro­fessor Jak Ýeterfordtyń kitaby tań­dandyrýy da ǵajap emes. Mádeni qarym-qaty­nas pen saýda-sattyq, órkeniettik barys-kelis Shyńǵys muragerleriniń arqa­syn­da keńeidi degendi dáleldeýden avtor esh jalyqpaidy. Olar Eýropadaǵy rytsarlyq júieni buzdy. Qytai men islam elderimen salystyrǵanda kedeishiliktiń qa­mytyn kóp kigen eýropalyqtardy jaýlap alýdy maqsat etpedi, olardyń qalalary men  qalashyqtarynda tonaýǵa turatyn da aitarlyqtai bailyq joq edi, deidi, avtor.

Venetsiia saýdageri Marko Polonyń otbasy arqyly ornyqqan qarym-qaty­nastyń paidasyn Eýropa kórdi, ózara dindarlaryn, saiahatshylaryn almas­tyryp turdy. Saýdadan túsken mol tabystyń arqasynda eýropalyqtar bu­rynǵy mádenietin jandandyryp, qaita dáýirleýdi bastaǵanymen eń bastysy,  shyǵystan baspa tehnologiiasyn, otty qarý-jaraq, kompas, shot sekildilerdi alyp qoldandy. Aǵylshyn ǵalymy Rojer Bakonnyń jazýyna qaraǵanda, HIII ǵasyrda monǵoldar áskeri ónerde ǵana emes, ǵylymda da tabystarǵa jetken kórinedi.

Kóshpendilerdiń yqpalymen orta ǵasyrlyq qaita dáýirleýde tehnika, teh­no­logiia, áskeri-soǵys, kiim-keshek, saýda-sattyq, azyq-túlik, óner, ádebiet, mýzyka sekildi salalar boiynsha eýro­palyqtardyń tynys-tirshiligine eleý­li ózgerister endi. Eýropalyqtar kósh­pendiler toqyǵan matadan shalbar men kúrte kiip, burynǵy jalańbut ja­myl­ǵylarynan qutylyp, boilaryn bútindedi, uiatty jerlerin tolyqtai japty. Mýzykada da burynǵydai saýsaqpen sym tartqylap qana qoimai, endi ishekti aspapty egep úirendi (skripka). Sýret ónerinde de jańa lep baiqaldy. Eýropalyqtar kóshpendilerdiń uran salyp, bir-birine dem beretin úrdisin de jatsynbai qabyldady. Osynyń bárin jetik bilgendikten aǵylshyn jazýshysy Jeffri Choser «Kantrbiýr tarihy» atty týyndysyn  Aziia qyrany – Shyńǵys hanǵa arnasa kerek. Qaita dáýirleý tusyndaǵy bilimdar ǵalymdar kóshpendiler jaiynda osylai jazyp jatqanda álemniń teń jartysy olardy áli kúnge deiin qanǵa qyzǵan jabaiy taipalar dep esepteitindigine avtor asa tańdanys bildiredi. Jeffri Choser nemese Bairondardyń britandyqtardyń sanasyna sińirgen Shyńǵys han men onyń qalyń qoly týraly beineleýleri rasynda, qazirgi túsinikten basqasha. Kóshpendiler sarbazdaryn altyn men aqsha tonaýshy, sulý arýlardy zorlaýshy etip kórsetý qazirgi kórkem filmder men ádebi týyndylarǵa tán úrdis bolsa kerek.

Búginde Shyńǵys hannyń portreti de kóbeigen. Alaida, ol kózi tirisinde esh qashan óziniń sýretin saldyryp, tiyn-mánetterge atyn jazdyryp, qazirgi keibir diktatorlarsha eskertkishterin tur­­ǵyzdyrǵan joq. Shyńǵys hannyń qazirgi sýretterinen biz tanymnan góri kúdik-kúmándi kóbirek kóremiz. Qy­tailar baisaldy qariiany salsa, parsy sýretshileri taqqa jaiǵasqan túrik sultandarynsha susty etip beineleidi.

Jalpy, Shyńǵys han men onyń dańqty imperiiasy jaiyndaǵy málimetterdiń asa qupiia jaǵdaida saqtalyp kelgendigi tarihshylar úshin eleýli qiyndyq týdyryp keledi.  Tarihshylar úshin ol týraly zerttegende, jazǵanda negizge alatyn naqty derekkózder salystyrmaly túrde óte az. Mon­ǵol  qolda­rynyń  jaýlap alǵan qalalary, olardyń aldynda tize búgip, jeńilgen  armiialardyń tizimi sekildi derekter kezdesýi múmkin. Al, dál Temújinniń ata-tegi,  minez-qulqy, arman-múddesi, jeke ómiri týraly naqtylanǵan derek tym sirek. Shyńǵys han dúnieden ozǵannan keiin onyń et jaqyndarynyń biri álem ámirshisiniń jeke ómiri jaiynda jazyp, ony qupiia túrde saqtaǵan degen áńgimeni qytai, parsy ǵalymdary kezinde kóp jazǵan.  Alaida, ony ázirge eshbir ǵalym dáleldei qoiǵan joq. Shyńǵys han qaitys bolǵannan keiin júz jyldan soń parsy tarihshysy Rashid-ál-Oni monǵol árpimen, kóne monǵol tilinde jazylyp saqtalǵan derekti shejire bar dep málimdegen. Hannyń qatań baqylaýyndaǵy jazbany kórýge jáne monǵolsha túpnusqasyn oqyp uǵýǵa qabiletti aitýly ǵalym shet jurttarda bolmady.  Monǵol biligi qulap, ydyraǵannan keiin álgi qupiia shejire týraly sóz de umytyla bastaǵan. Tipti, ony jai bir ańyz-ápsanaǵa balaýshylar da tabyldy.

Sýretshiler Shyńǵys han portretin óz qiialdarymen ártúrli etip salǵany sekildi jazýshylar men ǵalymdar da sol jolmen júrdi.     Korei, Japonnan bastap, Armian ǵalymdaryna deiin Temújinniń ómirin ańyzǵa ainaldyryp, tym ásirelep jibergen degen qorytyndyǵa keledi, professor.

Senimdi ári dál aqparat bolmaǵan soń óz boljamdary men qorqynyshtaryn ǵana aitqannan asa almasy anyq qoi. Júz­­degen jyldar ótken soń Eskendir, Tsezar, Charli Mashe, Napoleondardyń ja­saǵan jaýyzdyqtary men otarlaýdaǵy jetis­tikterin atqarǵan tarihi rólimen  salys­tyryp jazǵandar kóp boldy. Al, Shyńǵys han men kóshpendiler jasaǵan jaǵymdy ister umytylyp, kerisinshe, onyń qatygezdigin, jaýyzdyǵyn birjaqty ásirelegen dúnieler basym. Sonyń saldarynan Shyńǵys han degen qanypezer jendet, meiirimsiz qatal, jabaiy jyrtqysh ispetti teris uǵym qalyptasqan. Tek onyń ózi ǵana emes, ur­paqtary da, jalpy aziialyqtardyń bári má­deniet pen órkenietten jurdai taǵy jandar sekildi jalǵan beine eýropalyqtardyń sanasyna sińip ketken.

HVIII    ǵasyrdyń   sońynda sahnalan­ǵan Volterdiń «Jetim qytai» atty dramasyn avtor mysalǵa keltiredi. Shyńǵys hannyń qytai jerin jaýlaǵany týraly baiandalatyn pesada qanǵa toimaityn jaýyz bárin qyryp,  Aziia dalasyn ańyratyp ien tastaǵan delinedi eken. Óner týyndylarynyń ózinde eki jaqqa alma-kezek aýytqý bolǵanyn Choserdiń Shyńǵys handy maqtaýǵa sóz tap­pa­ǵanymen, Volterdiń  jamandaǵanda jer­­men jeksen etkendigimen túsindiredi.

Shyńǵys han taipalary «tartar», «tatar» «moǵal», «moǵol», «moal» jáne «monǵol» degen birneshe ataýmen aityl­ǵanymen, shyn máninde onyń qurǵan imperiiasy  kóp ulttar men ulystan turatyn kóshpendilerdiń birikken memleketi bolatyn. Shet jurt osy ataýlardyń bárin jaǵymsyz maǵynada kemsitken syńaida kóbirek qoldandy.  HIH ǵasyrda Batys ǵalymdary aziialyqtar men Amerika qurlyǵynyń baiyrǵy turǵyndary úndisterdi kemsitý úshin «mongoloid» degen ataýdy ǵylymǵa engizdi. Ózderin aq násildi, asyl tekti «eýropeid» dep atady. Eger, áldebir «eýropeid» áiel jarymes nemese múgedek bala tapsa onyń arǵy teginde monǵoldyń qany bar, Shyńǵystyń sarbazy zorlap ketken degen «diagnoz» qoiady eken. Meili, onyń túr kelbeti «mongoloid» bolǵan kúnniń ózinde bári Allaǵa ǵana aian dúnie ǵoi.

Sionister men ultshyl-shovinister de monǵoldardy parsysha «moǵol» dep atap kemsitip kelgeni aian. Jalpy, sátsizdiktiń bárin monǵoldardan kóretin úrdis bir kezderi álemde qalyptasqan. Orystar batystyq tehnika men japondyq armiianyń qýat­tylyǵyna jete almaǵandyǵyn Shyń­ǵys han men tatar shapqynshylyǵynan kórgen.  Parsylar da kórshi elderden artta qalyp qoiǵandyǵyn monǵoldar ashqan soǵystyń saldaryna japqan. Sol siiaqty qytailar japon men eýropalyqtarǵa jete almaǵandaryna, úndistandyqtar aǵyl­shyndardan jeńilgenine, HH ǵasyrda arab saiasatkerleri amerikandyqtardan buryn atom qarýyn jasai almai qalǵandyqtaryna taǵy da monǵoldardy kináli sanaǵan. Eger, monǵol sarbazdary arab kitaphanalaryn órtemegende, qalalardy kúiretpegende olar bárin jasap tastaǵandai eken. Ame­rikandyqtar 2002 jyly bombanyń asty­na alyp talibandardy  Aýǵanstannan qýyp shyqqanǵa deiin tálibter sol ólkeni segiz ǵasyr boiy mekendep kele jatqan hazarlardy Shyńǵys hannyń tuqymy bol­ǵandyqtary úshin aiamai jazalaǵan. Saddam Hýssein irak halqyna arnaǵan sońǵy sózinde amerikandyqtardy monǵoldarǵa uqsatyp, aiyptaǵan. Saiasat pen ǵylymda, jalpy zertteýshilerdiń paiymynda Shyń­ǵys hannyń shynaiy tarihynyń beti ashylmai qupiia kúiinde qala bergeni kitapta jan-jaqty kórinis tapqan.

«Monǵoldyń qupiia shejiresi» atty kitap túrindegi jazba eskertkish te  atyna zaty sai bolyp jyldar boiy jasyryn saqtaldy. Shyńǵystyń kei­bir qupiiasyn ashyp,  ol týraly derek­ter­diń shet jaǵasyn sýyrtpaqtaýǵa HH ǵasyrda zor múmkindik týdy. Ol, hannyń ómirderegin baiandaǵan qoljazbanyń tabylýy. Negizi ǵalymdar arasynda monǵoldardy mensinbeitin, teris túsiniktegi jandar bolǵanymen Shyńǵys han týraly tarihi jazba bar degendi eshqaisysy joqqa shyǵarmaityn. Aqy­ry, HIH ǵasyrdyń sońynda qytai «han­jysymen» tańbalanǵan jazba Beijińde tabylady. Ǵalymdar qytai jazýyn tanyp oqyǵanymen sózderin múlde túsi­ne almady. HIII ǵasyrdaǵy kósh­pendiler sóilesken tildi qytai qarpine túsirgendikten uǵý múmkin bolmady.  Ǵalymdar ár taraý saiyn kezdesetin qy­taisha túiindemelerin ǵana oqidy, al, kitaptyń mazmunyna tolyq ene almaidy. Sondyqtan, oǵan qupiia shejire dep at qoiǵan.

Qupiia shejireni monǵoldardyń ózi Stalin tusynda zertteýge bara almady. Sebebi, bárin bilep-tóstegen kompartiia ony ǵylymi-kommýnizmge jat mazmunǵa teligen. 1953 jyly Stalin ólgen soń jylymyq ornady jáne 1961 jyly Mon­ǵoliia BUU-ǵa múshe boldy.  1962 jyly Shyńǵys hannyń týǵanyna 800 jyl toldy. Memleket basqarýyndaǵy ekinshi tulǵa bolyp tabylatyn D. Tómór-Ochir mereitoi qurmetine uly qaǵanǵa arnap Onon ózeni jaǵasyna eskertkish soǵý týraly sheshim qabyldaidy. Shyńǵys hannyń 9 tuǵyrly aq týlaryn beinelegen pochta markasyn basyp shyǵarady (Toǵyz týdyń ishinde qazirgi qazaq rýlarynyń da bairaqtary bar).

Kóshpendiler imperiiasynyń tarihi rólin, jaǵymdy jáne jaǵymsyz tus­taryn taldaǵan ǵylymi konferentsiia uiymdastyrylady. Oǵan búkil monǵol zor tebirenispen qýanyp, rýhy kóterildi. Al, orystar úrke qarady. Keńestik Resei kórshisiniń bul áreketin ultshyldyqty, jaýyzdyqty dáripteý dep sókti. Keńes odaǵy óziniń sońynan ergen Monǵoliianyń derbes saiasat ustanyp, Qytai jaǵyna shyǵyp ketetindiginen qatty qoryqty. Kompartiia basshylary D.Tómór-Ochirdy ultshyl dep aiyptap aldymen laýazymnan bosatyp jer aýdardy. Keiin KGB jendetterin jiberip baltamen shaýyp óltirtti.  Partiia ishine tazalaýlar júrgizgen monǵol kommýnisteri keiin ǵalymdar arasynan «anti-kommýnisterdi», «qytai tyń­shylaryn», «búlikshilerdi» top-to­bymen taýyp, belgili arheolog-ǵalym H. Perleeni  Tómór-Ochirdyń ustazy ári Shyńǵys imperiiasynyń tarihyn qu­piia zertteýshi dep aiyptap, abaqtyǵa japty.

Shyńǵys han tarihyna qatysty qandai bir ilik tapsa boldy, olar ustazdardy, tarihshylardy, sýretshilerdi, aqyndardy, ánshilerdi aiaýsyz jazalap jatty. Olardyń kóbine janama túrde jaza qoldandy. Aitalyq, laýazymdy qyzmetterinen alyp tastaidy, múlde jumyssyz tentiretip jiberedi, qystyń qaqaǵan aiazynda otbasymen páterden qýyp shyǵarady, tipti, dárigerlik kómek te kórsetilmeidi. Qaladan shyǵaryp, eń shalǵaidaǵy aýyldarǵa jer aýdarady. Osy «tazalyq» kezinde shashaqty bairaqtyń birjolata joǵalǵanyna avtor esh shúbá keltirmeidi. Al, soǵan qaramastan Reseidiń ózinde, AQSh-ta, Germaniiada, Frantsiiada jáne Majarstanda ǵalymdar «Monǵoldyń qupiia shejiresin» zertteýdi, ony kóne kóshpendilerdiń belgisiz tilinen qazirgi monǵolshaǵa aýdarýdy  jalǵastyra bergen. Osylaisha, 1970-jyldary kóne monǵol tilin zertteýshi, Avstraliia ǵalymy Igor de Raheviltstiń jetekshiligimen jan­keshti zor ǵylymi taldaý eńbektiń náti­jesinde qupiia shejireniń birinshi taraýy monǵol jáne aǵylshyn tilderinde jaryq kóredi. Osy tusta AQSh ǵalymy Fratsis Ýedman jáne Klives taǵy aýdarma nusqasyn jasaǵanyn 1982 jyly Garvard ýniversitetiniń baspasy kitap etip shyǵardy. Olar shejireniń kilt sózderin aýdarýmen qatar derekterge túsinikteme jasaǵan. Atalmysh ǵalymdar osyndai kúrdeli eńbekti jasaý úshin aldymen HIII ǵasyrdaǵy kóshpendiler mádenietimen tereń sýsyndaǵan. Sonyń arqasynda shejireniń tarihi mazmunymen qoljazbanyń qyr-syryn búge-shigesine deiin túsinip aýdarǵan eken.  Ony aýdarý úshin álem ǵalymdary oqiǵa bolǵan uly dalaǵa kelip, ony kózben kórip, júrekpen tanýdy árdaiym esten shyǵarmaýdy eskertýmen keledi. Al, professor Jak Ýeterfordtiń «Qazirgi álemniń negizin salýshy uly imperator Shyńǵys han» atty kitabyn oqyp shyqqan sátte-aq, onyń keiipkerin rasynda, jasampaz tulǵa eken-aý degen oida qalasyń.

Qýandyq ShAMAHAIULY,
QR mádeniet qairatkeri, 
halyqaralyq jýrnalist