امەريكاندىق جاك ۋەتەرفورد دەگەن پروفەسسوردىڭ «قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى ۇلى يمپەراتور شىڭعىس حان» اتتى تۋىندىسى تٶرت-بەس جىل بۇرىن ەلەمنٸڭ تاڭداۋلى كٸتابى دەپ تانىلعان بولاتىن. اقش-تىڭ ونلاين-ساۋدا «امازون.كوم» كومپانيياسى ٶتكٸزگەن «وقىرمان تالعامىنا ساي كٸتاپ» نوميناتسيياسى بويىنشا اتالعان تۋىندى كٸتاپقۇمارلاردان ەڭ كٶپ داۋىس جيناعان كٶرٸنەدٸ.
بۇل تۋرالى كەزٸندە دٷنيەجٷزٸنٸڭ الدىڭعى قاتارلى مەدەني باسىلىمدارى جارىسا جازعانى مەلٸم.
حان تۋى عيباداتحانامەن بٸرگە ٶرتەنٸپ كەتكەن
جاك ۋەتەرفوردتىڭ كٸتابى كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ مەدەنيەتٸ مەن دەستٷرٸن, شىڭعىس حاننىڭ تاريحي تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋىن شىنايى بايانداعاندىعىمەن ەرەكشەلەنٸپ وتىر. تاريحقا جاڭاشا تۇرپاتپەن قاراعان عالىم شىڭعىس حان جايىندا تىڭ دەرەكتەر ۇسىنۋمەن قاتار, قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ قالاي قالىپتاسقانىنا دا باسقاشا وي جٷگٸرتۋدٸ وقىرمان قاۋىمعا ەسكەرتەدٸ. اۆتور ەڭ الدىمەن جىلقىنىڭ جال-قۇيرىعىنان جاسالعان شىڭعىس حاننىڭ شاشاقتى بايراعى تۋرالى باياندايدى.
شىڭعىس حان اق تٷستٸ ايعىردىڭ جال-قۇيرىعىنان جاسالعان بايراقتى بەيبٸت كەزدە كٶتەرسە, قارا تٷستٸسٸن جاۋعا شاپقاندا ۇستاتقان. اق تٷستٸ بايراق ساقتالمادى, ال, قارا تٷستٸ شىڭعىس تۋىن ونىڭ مۇراگەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ زانابازار XVI عاسىرعا دەيٸن ارنايى عيباداتحانادا ساقتاعان كٶرٸنەدٸ. الايدا, XX عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ سوڭىندا باستالعان ستاليندٸك زۇلمات حان تۋىن عيباداتحاناسىمەن قوسا ٶرتەپ جٸبەرگەنٸن اۆتور ەسكە الادى.
شىڭعىس حاننىڭ تاعدىرى تۋرالى وي قاۋزاعان اۆتور, ونى پەشەنەسٸنە جازىلعان جازمىشپەن ەمەس, ٶزٸ جاساعان جولمەن جٷرگەن ادام دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدٸ. ونىڭ دٷنيەگە كەلگەن ورتاسىنىڭ ٶزٸ تايپالار مەن ۇلىستار اراسىنداعى جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن قىرقىستار, توناۋ مەن قاراقشىلىق, زورلىق-زومبىلىق پەن ەلٸمجەتتٸك جايلاعان كەزەڭمەن توعىسادى. ەس بٸلٸپ, ەتەك جاپقان كەزٸندە ەكەدەن ايىرىلعانى ازداي بٷكٸل اعايىن-تۋعاندارى ونىڭ وتباسىنان ات توندارىن الا قاشىپ, اناسى, باۋىرلارىمەن بٸرگە قۇلا تٷزدە قاڭعىپ قالعان تەمٷجيننٸڭ كٶز اشقالى كٶرگەنٸ زۇلىمدىق بولعانىنا اۆتور نازار اۋدارادى. بٸر اۋىز قاتتى سٶزٸ ٷشٸن تۋعان باۋىرىن اتىپ سالعان ول, ٶزٸ دە ازاپتان كٶز اشپادى. دۇشپاندارىنىڭ قولىنا تٷسٸپ, تۇتقىندالدى, جالشىلىققا جەگٸلدٸ, قۇتىلۋ ٷشٸن قاشتى-پىستى دەگەندەي. قورقىنىش پەن ٷرەي قۇشاعىندا جٷرٸپ, تٸرٸ قالۋدىڭ قامىمەن عانا ارپالىسقان جاس جەتكٸنشەكتٸڭ ويىنا ول كەزدە بولاشاقتاعى ۇلى جەڭٸس تۋرالى قييالدىڭ ٶزٸ كٸرٸپ-شىقپاعانى ايان. قاباعان يتتەردەن جانۇشىرا قاشىپ, جىلاپ-سىقتاپ جٷرگەن بالادا قاي بٸر ەس بولۋشى ەدٸ. جاستايىنان كٶرگەنٸ, اش-جالاڭاشتىق, تاياق پەن تەپكٸ, توناۋ مەن قاراقشىلىق. الايدا, امەريكاندىق عالىم-پۋبليتسيست جاك ۋەتەرفورد ونىڭ دەل وسى بالالىق شاعىندا تانىسقان ەكٸ ادامى تەمٷجيننٸڭ كەيٸنگٸ ٶمٸرٸندە ەرەكشە ماڭىزدى رٶل اتقارعاندىعىنا اسا مەن بەرەدٸ. ٶزٸنەن بار-جوعى بٸرەر جاس قانا ٷلكەندٸگٸ بار بالامەن تانىسىپ, ٶمٸرلٸك دوس-اندا بولۋعا انت-سۋ ٸشكەنٸ, جاس كەزٸندە جولداستىق قارىم-قاتىناستارى بەرٸك بولعانىمەن, كەيٸن بٸتٸسپەس جاۋعا اينالعانىن جالايىر جامۋحامەن اراداعى بايلانىسىمەن ساباقتاستىرادى. ال, ٶمٸرلٸك سەرٸگٸ, قوڭىرات تايپاسىنىڭ حاس سۇلۋى بٶرتەمەن تاعدىرلاس بولعاندىعى بولاشاقتا ەل باسقاراتىن داڭقتى تاريحي حانداردىڭ دٷنيە ەسٸگٸن اشۋىنا تٷرتكٸ بولعاندىعىن اۆتور جاراتۋشىنىڭ بەرگەن سىيى دەپ ەسەپتەيدٸ.
شىڭعىس حاننىڭ جاس شاعىندا قالىپتاسقان دوستاسۋ مەن قاستاسۋ قوسارلانعان قاراما-قايشى سيپاتى ٶمٸر باقي ونىڭ سوڭىنان قالماي ادامي بولمىسىن ايقىنداپ كەلدٸ, دەيدٸ اۆتور. شىن مەنٸندە, مۇنىڭ بەرٸ ەر ادامدا كەزدەسەتٸن ەدەتتەگٸ جاعداي. دەگەنمەن, ونىڭ جەكە تۇلعا رەتٸندەگٸ ماقساتى, ارمان-مٷددەسٸ, ٷرەيٸ, شالىس باسقان قادامدارىنىڭ ٶزٸ ەلەم تاعدىرىنا ىقپال ەتكەنٸ شىندىق.
جىلدار جىلجىپ ٶتكەن سايىن ول ٶزٸنەن كٷشٸ باسىم كٶپتەگەن تايپالاردى تٸزە بٷكتٸرٸپ, سايىن دالانى كەڭ جايلاعان كٶشپەندٸلەردٸڭ بەرٸن باعىندىردى. اتاعى ايداي ەلەمگە جايىلىپ, جاسى ەلۋدٸ ەڭسەرسە دە ول اتتان تٷسپەدٸ. شىڭعىس حاننىڭ شاشاقتى بايراعى, بٸر كەزدەرٸ كٶشپەندٸلەردٸ الىمسىنباي مۇرىن شٷيٸرە قاراعان وتىرىقشى ەلدەر ارميياسىنىڭ زەرەسٸن ۇشىرا باستادى. ات تۇياعىمەن ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, گوۆ دالاسىن كەسٸپ ٶتٸپ, سارى ٶزەننٸڭ ارعى جاعاسىنا شىقتى. قىتاي جەرٸندەگٸ حاندىقتاردى تالقانداپ, ورتا ازييا دالاسى ارقىلى تاۋلى اۋعان جەرٸن باسىپ ٶتٸپ, پارسىلارعا شابۋىلدادى, ٷندٸ مۇحيتى ماڭىندا جەڭٸسٸن تويلاپ, اتاق داڭقىن دٷنيەگە پاش ەتتٸ.
ول ەلەمدٸ تەڭٸردٸڭ جارلىعىنا باعىنۋدى مٸندەتتەدٸ
كٶشپەندٸلەردٸڭ قولى, ۇلى جاساق ەر جورىعىندا سوعىس قيمىلدارىن قۇرلىق ارالىق ٸرٸ ساپارعا ۇلاستىرىپ, سان مىڭداعان شاقىرىمدىق كەڭٸستٸككە كەڭەيتە تٷستٸ. شىڭعىس حاننىڭ جاڭاشا تٷردەگٸ سوعىس تەسٸلدەرٸ ورتا عاسىرداعى ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ رىتسارلار دەۋٸرٸنٸڭ كەلمەسكە كەتكەنٸن دەلەلدەدٸ. ونداي ەسكٸ تەسٸلدٸڭ ەندٸگٸ جەردە بٸرنەشە توپتارعا بٶلٸنگەن, تەمٸردەي قاتال تەرتٸپكە باعىنعان اتتى ەسكەردٸڭ العا ۇمتىلاتىن شابۋىلدارمەن الماستىرىلعانىن ەلەمگە كٶرسەتتٸ. ول سونىمەن قاتار قورعانىس, بەكٸنٸستٸڭ دە كٷنٸ بٸتكەنٸن دەلەلدەپ, ۇرىس الاڭىندا ويعا كٸرمەس توسىن ەرەكەتتەردٸ جاساپ, جىلدامدىق پەن العىرلىقتىڭ تاڭداۋلى تەسٸلدەرٸن قالىپتاستىردى. شىڭعىس حان ٶز جاۋىنگەرلەرٸن شالعايعا ساپارلاي جٷرٸپ, ونداعان جىلدارعا سوزىلعان, تٸپتٸ, ەكٸ-ٷش بۋىن الماسقان ٷزٸلٸسسٸز شايقاستاردا كٷرەستەن قايتپاۋعا باۋلىدى. كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ بٸرٸككەن وداعى-«مونعول» دەپ اتالعان ساربازدارىنىڭ 25 جىلعا سوزىلعان جورىقتارىندا جاۋلاپ العان ەلدەرٸ مەن حالىقتارىنىڭ سانى ريمدٸكتەردٸڭ 400 جىلداعى كٶرسەتكٸشٸنەن ەلدە نەشە ەسەگە اسىپ تٷسكەن ەدٸ. شىڭعىس حان بالالارى مەن نەمەرەلەرٸ, كەيٸنگٸ مۇراگەرلەرٸ حٸٸٸ عاسىردا حالىق جيٸ ورنالاسقان, ەڭ كٶپ تۇرعىندارى بار ەلدەردٸڭ سانىمەن دە, جەر كٶلەمٸمەن دە ٶزگە جورىقشىلار مەن جاۋلاپ الۋشىلاردى شاڭ قاپتىرىپ كەتتٸ.
تىنىق مۇحيتتان جەرورتا تەڭٸزٸ ارالىعىنداعى بارلىق ٶزەن, سۋدان كٶشپەندٸ ساربازدارى اتتارىن سۋاردى. كٶشپەندٸلەر جاۋلاپ الىپ بيلٸك جٷرگٸزگەن جەردٸڭ كٶلەمٸن 11-12 ميلليون شارشى مەتر دەپ مەلٸمدەگەن امەريكاندىق عالىم ونى قازٸرگٸ افريكا قۇرلىعىمەن سالىستىرادى دا, كاريب تەڭٸزٸ ارالدارى ەلدەرٸ, ورتالىق امەريكا, كانادا, مەكسيكا, اقش-تى قوسقانداعى وڭتٷستٸك امەريكا جەرٸنٸڭ كٶلەمٸنەن دە اسىپ تٷستٸ دەپ مەلٸمدەيدٸ. قار تٶسەنٸپ, مۇز جاستانعان سٸبٸردەن باستاپ اۋا رايى جۇمساق ٷندٸ ٶڭٸرٸ, پەكٸستاننىڭ كٷرٸش القابىنان ماجاردىڭ بيداي ەگٸستٸگٸنە, كورەي جەرٸنەن بالقان تٷبەگٸنە دەيٸنگٸ ٶلكەنٸ مەكەندەيتٸن ٷش ميللياردقا جۋىق ادامنان تۇراتىن 30-دان استام ەلدٸ كٶشپەندٸلەر يمپەريياسى باعىندىردى. راسىندا, تاڭدانارلىق بٸر جايت بار ەكەن. سول تۇستا كٶشپەندٸ تايپالاردان تۇراتىن مونعول اتتى مەملەكەتتٸڭ ٶز ازاماتتارىنىڭ سانى بٸر ميلليونعا جەتەر جەتپەس قانا بولعان كٶرٸنەدٸ. قازٸرگٸ امەريكاندىق بٸر ٸرٸ كومپانييانىڭ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ سانى بۇدان ەلدەقايدا كٶپ. ال, شىڭعىس حان ساربازدارىنىڭ سانى جٷز مىڭنان اسپاعان. مەسەلە ساندا ەمەس, ساپادا بولسا كەرەك.
شىڭعىس حاندى اۆتور قازٸرگٸ امەريكا ٶمٸرٸنٸڭ مىسالدارىمەن سالىستىرىپ تٷسٸندٸرۋگە تىرىسادى. ايتالىق, اقش-تى بٸلٸمدٸ, كٶزٸ اشىق ساۋداگەرلەر مەن باي ەڭبەككەرلەر ەمەس, كەرٸسٸنشە, دالانىڭ كٶشپەندٸ جۇرتى بٸرٸكتٸرٸپ, سىرتقى باسقىنشى كٷشتەردەن ازات ەتٸپ, ولارعا حات تانىتىپ, نەگٸزگٸ زاڭىن بەكٸتتٸرٸپ, دٸني سەنٸم-نانىمىنا بوستاندىق بەردٸ. ەگەر, كٶشپەندٸلەر سوعىس جەنە ەسكەري ٶنەردٸڭ تىڭ تەسٸلدەرٸن جاساپ قولدانباعاندا بٷگٸنگٸ اقش كانادادان برازيليياعا دەيٸنگٸ ارالىقتا قول جيناپ, قۇرلىقارالىق ەركٸن ساۋدا-ساتتىق ٸسٸن جٷرگٸزە الار ما ەدٸ? – دەپ ساۋال تاستاعان اۆتور شىڭعىس حان اتقارعان ٶلشەۋسٸز ەڭبەكتٸ تيياناقتى زەرتتەۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن ايتادى.
شىڭعىس حاننىڭ اتتى ساربازدارى حٸٸٸ عاسىردى دٷبٸرلەتكەندە ەلەم ەلدەرٸ مەن قۇرلىقتار شەكاراسىن جاڭارتىپ, ەلەۋلٸ ٶزگەرٸس جاساعان ەكەن. جاڭا ەل, جاڭا ۇلت جاسالىپ, پايدا بولدى. سان جىلداردىڭ بەدەرٸندە حاندىقتار مەن تايپالاردىڭ باسىن قوسىپ, كٷشتٸ دەرجاۆاعا اينالدىردى. ولار شىعىس ەۋروپادا سلاۆيانداردىڭ ونشاقتى كنيازدىقتارىن, بٸرنەشە قالالارىن رەسەيگە قوستى. سولتٷستٸك ازييادا شىعىستان مانجچۋرييا ٶلكەسٸن, باتىستان تيبەت پەن گوۆ دالاسىمەن جالعاسقان تاڭعىت (تانگۋد) ەلٸن, شىعىس تٷركٸستانداعى ۇيعىر جەرٸن سٷن مەملەكەتٸنٸڭ قالدىعىمەن بٸرگە قوسىپ قىتاي ەلٸن جاساقتادى.
مونعولدار كەزٸندە جەرٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن تاعايىنداعان شەكاراسىنىڭ ارقاسىندا قازٸرگٸ كورەي مەن ٷندٸستان دەربەس ەل بولىپ قالىپتاسقانىن اۆتور شىڭعىس حاننىڭ ەرەن ەڭبەگٸ دەپ بٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, كٶشپەندٸلەر قۇرعان يمپەرييا اينالاسىنا, جالپى ەلەم ەلدەرٸ ٷشٸن جاڭا ٶركەنيەت جولىمەن دامۋىنا زور ٷلەس قوسقانىن ايتادى. 1162 جىلى تەمٷجين شىر ەتٸپ دٷنيەگە كەلگەندە كٶرشٸ ەلدەر عانا بولماسا, دٷنيەجٷزٸ عالامشارداعى ٶزگە ٶركەنيەتتەن مٷلدە بەيحابار ەدٸ. قىتايلار ەۋروپا, ەۋروپالىقتار قىتاي تۋرالى ەستٸمەگەن, ولار بٸر-بٸرٸنە بارىسىپ-كەلٸسپەگەن زامان بولعان. ال, شىڭعىس حان مەڭگٸلٸككە كٶز جۇمعان 1227 جىلى اتالمىش ەلدەر ساۋدا-ساتتىق قاتىناسىن جاساپ, قازٸرگٸ ديپلوماتييالىق بايلانىستىڭ نەگٸزٸن قالاعان. ول جوعارى دەرەجە, مۇراگەرلٸك بيلٸك, تەكتٸ تۇقىم سەكٸلدٸلەردٸ پٸر تۇتاتىن فەودالدىق جٷيەنٸ جويىپ, جەكە تۇلعانىڭ ەڭبەگٸن, ەدٸلدٸگٸن, جەتكەن جەتٸستٸگٸن نەگٸزگە الاتىن جاڭا قۇرىلىمدى دٷنيەگە ەكەلدٸ. جٸبەك جولى بويىنداعى ساۋدا-cاتتىق كٶڭٸلسٸز مٷلگٸگەن مەكەندەردٸ وياتىپ, تاريحي ٸرٸ ەركٸن ساۋدا ورتالىقتارىنا اينالدىردى.
شىڭعىس حان جۇرتشىلىققا سالىناتىن الىمداردىڭ بەرٸن تٶمەندەتتٸ, شيپاگەرلەردٸ, ۇستازداردى, دٸندارلاردى, اعارتۋشىلىق قىزمەتتەردٸ سالىقتان تولىقتاي بوساتتى. ساناق, ەسەپ-قيساپ, تٸزٸم جۇمىستارىن جٷرگٸزەتٸن بولىپ, تۇڭعىش رەت ەلارالىق پوچتا قىزمەتٸ – لاۋ ٸسٸن ۇيىمداستىردى. كٶشپەندٸلەر يمپەريياسى دٷنيە-مٷلٸك, قۇندى زاتتار مەن بايلىقتى جيناپ قويۋ ٷشٸن عانا ەمەس, ونى ساۋدا اينالىمىنا تٷسٸرۋ ٷشٸن كٶپ مٶلشەردە تاراتۋ, بٶلۋ جۇمىستارىن جاساعان كٶرٸنەدٸ. ول ەلەمدە تۇڭعىش رەت حالىقارالىق زاڭدى قابىلداتىپ, بارلىق ادامنىڭ مەڭگٸلٸك كٶك اسپان تەڭٸردٸڭ جارلىعىنا عانا باعىنۋىن مٸندەتتەدٸ. كٶپتەگەن ديكتاتورلار ٶزدەرٸن زاڭ-زەكٷن اتاۋلىدان جوعارى قويسا, شىڭعىس حان قابىلداعان زاڭى مەن جارلىعىنا الدىمەن ٶزٸ سٶزسٸز باعىنىپ, ونىڭ الدىندا بيٸك دەرەجەلٸ قولباسشىلاردى, ەل باستاعان نوياندارىن قاراشا حالىقپەن, قاتارداعى مالشىمەن تەڭ دەڭگەيدە ۇستادى. دەل سونداي تالاپتى بارلىق دەڭگەيدە قاتال قويىپ, قاداعالاي بٸلدٸ. تٷرلٸ ۇلتتاردى تەگٸنە, دٸنٸنە قاراپ الالاۋدان اۋلاق بولدى. ەدٸلەتتٸكتٸ بەرٸنەن بٸردەي تەڭ تالاپ ەتە وتىرىپ, جالپىحالىقتىق جارعى, ەرەجەلەرگە باعىندىردى جەنە جەرٸن, ەلٸن قاستەرلەۋدٸ تاپسىردى, دٸنگە سەنۋ ەركٸندٸكتٸ يەلەنۋٸنە كەدەرگٸ جاسامادى. زاڭ مەن جارلىقتى قۇرمەتتەۋدٸ ورنىقتىردى, ادامنىڭ تەنٸ مەن جانىن قيناۋعا قارسى بولدى دەگەندٸ اۆتور ەرەكشە اتاپ كٶرسەتەدٸ. راسىندا, شىڭعىس حاننىڭ ساتقىندىقتى كەشپەيتٸنٸ, سوعىس كەزٸندە دە ەلشٸگە, ارا اعايىنعا, بٸتٸمگەرگە تيٸسپەگەنٸ, ولارعا ديپلوماتييالىق ەرەكشە مەرتەبە بەرگەنٸ تاريحي شىندىق. وسىلايشا, شىڭعىس حان كٶشپەندٸلەر قۇرعان ۇلى يمپەرييانىڭ ٸرگەتاسىن مىقتاپ قالاعاندىقتان ٶزٸنەن كەيٸن 150 جىل بويى كٷشتٸ مەملەكەت رەتٸندە ەلەمگە كەڭ قۇلاش جايدى. كەلەسٸ عاسىرلاردا ىدىراپ تاراي باستاعانىمەن ونىڭ ٷرٸم-بۇتاعى, مۇراگەرلەرٸ بٸرنەشە ەلگە بٶلٸنگەن مەملەكەتتەردٸ – رەسەيدٸ, تٷرٸك ەلدەرٸن, ٷندٸستاندى, قىتايدى باسقارىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. ولار ەر ەلدە «يمپەراتور», «حان», «سۇلتان», «شاح», «ەمٸر» جەنە «دالاي لاما» دەگەن اتاۋلارمەن بيلٸك جٷرگٸزگەن. جالپى, شىڭعىس مۇراگەرلەرٸ ۇلى دەرجاۆا وشاعىنىڭ الاۋلى وتىن جەتٸ عاسىر بويى ٶشٸرمەگەن. بريتاندىقتار باھادٷر شاح II-نٸ جاۋلاپ, ەكٸ ۇلى مەن نەمەرەسٸنٸڭ باسىن العانعا دەيٸن «موعولدار» دەگەن اتاۋمەن ٷندٸستاندى باسقارعانى بٸزگە مەلٸم.
شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ قازاق حاندىعى مۇراگەرلەرٸن, تٶرەلەردٸ ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە كەشەگٸ بۇحارا ەمٸرٸ ەلٸم حاننىڭ ٶزٸ 1920 جىلى بولشەۆيكتٸك قىزىل ارمييا جەندەتتەرٸنٸڭ سالدارىنان بيلٸكتەن ايىرىلعانعا دەيٸن ٶزبەكستاندى بيلەدٸ. شىڭعىس ۇرپاعى ەليحان بٶكەيحانوۆ تا بولشەۆيكتەردٸڭ قاندى قىرعىنى بولماعاندا «الاش تۋى استىندا كٷن سٶنبەسە سٶنبەس» ەدٸ.
كەڭەس وداعى ۇلى قاعان ەسٸمٸنٸڭ ۇلىقتالۋىنان قورىقتى
قانشاما جورىقشىلار مەن جاۋلاپ الۋشىلاردى تاريح كەشٸرمەگەنٸن, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا قينالىپ جان تاپسىرعانىن ايتىپ تاۋىسۋ مٷمكٸن ەمەس. ەسكەندٸر زۇلقارناي 33 جاسىندا ۆاۆيليوندا بەلگٸسٸز سەبەپتٸڭ سالدارىنان قايتىس بولعان سوڭ قىزمەتشٸلەرٸ ونىڭ وتباسى مٷشەلەرٸن قىرىپ, يەلٸگٸندەگٸ جەرلەرٸن تارتىپ العان. يۋلي تسەزاردى ٶز سەرٸكتەرٸ مەن بۇرىنعى جاقتاستارى ريم سەناتىنىڭ سارايىندا پىشاقتاپ ٶلتٸرگەن. بوناپارت ناپولەون قىرۋار قاستاندىق پەن زۇلىمدىقتى, كٶتەرٸلٸس پەن قاقتىعىستاردى جەڭسە دە ٶمٸرٸنٸڭ اقىرعى سەتٸندە دٷنيەنٸڭ قايسى بٸر تٷكپٸرٸندەگٸ يەن ارالدا جاپادان جالعىز جٸپسٸز بايلانىپ, ٸشقۇسا بولىپ كٶز جۇمعان. ال, شىڭعىس حان الپىستىڭ اسقارىن باعىندىرىپ جەتپٸسكە تاياعان شاعىندا ٶزٸ ٷشٸن جان بەرۋگە سەرتتەسكەن, باتىر تەكتٸ ادال ساربازدارى مەن ساردارلارىنىڭ اراسىندا, ەت-جاقىن تۋىستارى مەن قيماس دوس-جاراندارىنىڭ ورتاسىندا, «ٶز ٷيٸ ٶلەڭ تٶسەگٸندە» (كٶشپەلٸ حان ورداسىندا) تەڭٸردەن تٸكەلەي كەلگەن اجالىمەن قايتىس بولعان.
تاڭعىت ەلٸن باعىندىرعان جورىقتا 1227 جىلى جازدا سارى ٶزەن بويىندا شىڭعىس حان و دٷنيەگە اتتانعان. ونىڭ ٶلٸمٸنٸڭ سەبەبٸن كٶپ جىلدار بويى قۇپييا ساقتاۋىنىڭ سالدارىنان تٷرلٸ بولجامداردىڭ, اڭىز-ەپسانالاردىڭ تارالۋىنا جول بەرٸلگەن. ولاردى ۋاقىت ٶتە كەلە تاريحي دەرەك ٸسپەتتٸ تٷسٸنەتٸندەر پايدا بولدى. كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ بٸرٸككەن مەملەكەتٸ – مونعول ەلٸنە كەلٸپ ساياحات جاساعان ەۋروپالىق العاشقى ەلشٸ پلانو كارپينيدٸڭ جازۋىنا قاراعاندا, شىڭعىس حانعا اسپاننان جاي تٷسكەن. شىڭعىس نەمەرەسٸ قۇبىلاي-شەشەن حاننىڭ تۇسىندا مونعولييانى شارلاعان ماركو پولو ونى تٸزەسٸنە قادالعان ساداق وعىنىڭ سالدارىنان كٶز جۇمدى دەگەن. كەيدە ەلدە بٸر دۇشپان قاستاندىق جاسادى دەلٸنەدٸ. تاعى بٸر كٶركەم شىعارمادا تاڭعىت (تانگۋد) حانىنىڭ جاساعان دۋاسىنان ٶلدٸ دەپ سۋرەتتەيدٸ. ال, قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ شىعارماسىندا ەلدە بٸر ەيەل تٶسەك قاتىناسى كەزٸندە ونىڭ جىنىس مٷشەسٸن الماسپەن تٸلٸپ جٸبەرگەن ەتٸپ بەينەلەگەنٸ مەلٸم. الايدا, پروفەسسور جاك ۋەتەرفورد وسى تاقىلەتتەس ورىنسىز بولجامداردىڭ بەرٸن ەش نەگٸزسٸز دٷنيەلەر دەپ تٷبەگەيلٸ جوققا شىعارادى. شىڭعىس ساربازدارى ونىڭ مٷردەسٸن تۋعان جەرٸنە جەتكٸزٸپ قۇپييا تٷردە جەرلەگەن. ونىڭ باسىنا ەشبٸر بەلگٸ قويمادى. ول تۇستاعى كٶشپەندٸلەر دەستٷرٸ بويىنشا ٶلگەن ادامنىڭ دەنەسٸنەن ۇشىپ شىققان شىبىن جان عانا قاستەرلٸ «ارۋاق» سانالعان. ال, سٷيەگٸ قۇمعا سٸڭٸپ, ٶزٸ جارالعان توپىراققا قايتادان اينالۋى تيٸس ەدٸ. اقىرى, سولاي بولدى دا. ۇلى قاعاننىڭ مٷردەسٸ دەل قايدا جەرلەنگەنٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن قۇپييا بولىپ قالدى. اڭىز-ەپسانا بٷگٸنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن پروفەسسور دا تٸلگە تيەك ەتەدٸ.
ەڭ كٶپ تاراعان ەڭگٸمە ۇلى قاعاندى جەرلەۋ رەسٸمٸن باقىلاعان ساربازدار قىرىق كٷن بويى جولدا ۇشىراسقان جانداردىڭ بەرٸن قىرىپ تاستاعان دەگەندٸ بايان ەتەدٸ. جەرلەنگەن جەردٸ 800 اتتى ەسكەر شاۋىپ ٶتٸپ تەگٸستەگەن. قۇپييا سىردى اشپاۋ ٷشٸن كەيٸن سول ساربازدار دا ٶلتٸرٸلگەن كٶرٸنەدٸ. قالاي بولعاندا دا سول قۇپييا سىر سەگٸز عاسىر بويى ساقتالىپ كەلەدٸ. شىڭعىس يمپەريياسىنىڭ كٷللٸ قۇپيياسى سوندا سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸندٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋدارعان پروفەسسور ۇلى مونعول حاندىعى ىدىراعاننان كەيٸن جاتجۇرت ەسكەرلەرٸ ەلدٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن جاۋلاپ السا دا دەل سول تەمٷجين كٶمٸلگەن مەكەنگە ات ٸزٸن سالماعانىنا قايران قالادى. كەيٸن مونعولدار بۋددا دٸنٸن قابىلداسا دا, سول ٶڭٸرگە ەشبٸر شٸركەۋ, عيباداتحانا سالىنبادى.
كەڭەستٸك رەسەي وتارشىلارى حح عاسىردا شىڭعىس حان ەسٸمٸنٸڭ اتالۋىنا تىيىم سالىپ, رۋحاني بيٸك سانانىڭ ويانىپ كەتۋٸنەن, ۇلتشىلدىقتىڭ ٶرٸس الۋىنان ٶلەردەي قورىقتى. ونىڭ تۋعان ٶلكەسٸن جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك جٷيەسٸنەن شىعارىپ, ٷكٸمەت قۇزىرىنا بەردٸ دە ونى مەسكەۋ ٶز باقىلاۋىندا ۇستادى. كەڭەس وتارشىلارى شىڭعىس حاننىڭ سٷيەگٸ جەرلەنۋٸ ىقتيمال جەرلەردٸڭ اينالاسىن جابىق زونا ەتٸپ جارييالاعان. كوممۋنيستٸك رەجيم تۇسىندا اتالعان مەكەنگە اعىلاتىن قوزعالىستى شەكتەۋ ٷشٸن ۇلانباتىرمەن اراسىندا جول دا سالماعان. ونىمەن قويماي, سول ارالىققا كەڭەس ارميياسىنىڭ ەۋە شابۋىلىنىڭ ەسكەري بٶلٸمٸن ورنالاستىرىپ, اينالاعا كٷزەت قويدىرعان. ول جەردە كەڭەس ارميياسى جاۋىنگەرلەرٸ ەسكەري جاتتىعۋ جاسايتىن بولعان.
اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, مونعولدار جاڭا تەحنيكالىق جەتٸستٸك ويلاپ تاپپادى, جاڭا دٸنگە دە بەت بۇرمادى, ازىن-اۋلاق ەدەبي كٸتاپ شىعارىپ, درامالىق پەسا ساحنالادى دەمەسەڭ ەلەمدٸ ەلەڭ ەتكٸزەر بيدايدىڭ جاڭا سورتىن دا جاسامادى, دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعىنىڭ ٶزٸندە تىڭ تەسٸلدەر ويلاپ تابا المادى. قولٶنەر شەبەرلەرٸ تىم قۇرىعاندا ماتا, پۇل دا توقىمايدى, تەمٸر ىدىستار جاسامايدى, تٸپتٸ, نان دا جاپپايتىن جۇرت بولدى. قىشتان قۇمىرا جاساپ, كەسە, تاباق دايىنداۋدى دا بٸلمەدٸ. سۋرەت جوبالاپ, قۇرىلىس تۇرعىزبادى. سٶيتە تۇرا, ەسكەري كٷشپەن ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸ جاۋلاپ باعىندىردى, ولاردىڭ نەبٸر شەبەر جاندارىن توپتاستىرىپ دارىن-قابٸلەتتەرٸن عاسىرلار بويى مولىنان پايدالاندى دەيدٸ.
شىڭعىس حاننان قالعان ەلدەگٸ مۇرا نەگٸزٸ كٶپٸرلەر عانا. ساربازدارى مەن زات-تاۋارلار, قارۋ-جاراقتار تيەگەن كٶلٸكتەرٸن جٷزدەگەن ٶزەندەر ارقىلى بٶگەتسٸز ٶتكٸزۋگە كٶپٸردٸڭ اتقاراتىن رٶلٸ نٶپٸر بولعاندىقتان شىعار. وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق, كٶشپەندٸلەر سىرتقى ەلەممەن زات-تاۋاردان گٶرٸ يدەيا الماسۋدى ارتىق ساناعانىن اڭعارۋعا بولادى.
كەزٸندە مونعولدار نەمٸس شاحتەرلەرٸن قىتايعا, قىتاي دەرٸگەرلەرٸن پارسىعا اپارعان. وسىلايشا, مەدەني قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ بارماقتايىنىڭ ٶزٸن ەلەمگە پاش ەتۋمەن ٶتتٸ. بارعان جەرلەرٸندە كٸلەم تٶسەۋدٸ ٷلگٸ ەتٸپ ورنىقتىردى. ليمون مەن سەبٸزدٸ پارسى جەرٸنەن قىتايعا, كەسپە كٶجە مەن شايدى قىتايدان باتىسقا اپارىپ تانىستىرعان. پاريجدٸڭ ۇستالارىن اۋاسى قۇرعاق قاراقورىم قالاسىنا ەكەلٸپ سۋ بۇرقاقتارىن جاساتقان. اعىلشىن اقسٷيەكتٸلەرٸن ۇلى جاساق ساربازدارىنا تٸلماش ەتٸپ الىپ, ساۋساقتىڭ تابىن پايدالاناتىن قىتايلىق تەسٸلدٸ پارسىلارعا ەنگٸزگەن. سونىمەن قاتار, قىتاي جەرٸندە حريستيان شٸركەۋلەرٸن, پارسى جەرٸندە بۋدديزم عيباداتحانالارىن, رەسەي جەرٸندە يسلام مەدەنيەتٸنەن, قۇراننان ساۋات اشاتىن مەدرەسەلەر اشىپ, ونى قارجىلاندىرعان. مۇنىڭ بەرٸن اۆتور كٶشپەندٸلەر ەلەمنٸڭ جارتىسىن جاۋلاسا دا تٷرلٸ ەلدەر اراسىندا مەدەني-اعارتۋشىلىقتى تاراتۋدا دا ايتارلىقتاي تاريحي ٷلەس قوسقاندىعىمەن تٷسٸندٸرەدٸ.
شىڭعىس حان قۇرعان يمپەرييانىڭ مۇراگەرلەرٸ زات-تاۋار تاسىمالداۋ لوگيستيكاسىن قالىپتاستىرۋمەن قاتار سول تۇستا بولماعان جاڭا ٶنٸمدەر دە جاساعان دەيدٸ. قىتاي, پارسى, ەۋروپا ۇستالارى مەن شەبەرلەرٸنٸڭ جاساعان تٷرلٸ وقتارعا قولدانىلاتىن دەرٸلەرٸن ارالاستىرىپ, وتتى دوپشالار جاساعان. ونى ەۋروپالىقتاردىڭ مىس قوڭىراۋ جاسايتىن تەسٸلدەرٸمەن قوسارلاپ جاڭا تەحنولوگييا ويلاپ تابۋلارىنىڭ ارقاسىندا كەيٸن تاپانشادان باستاپ, قاناتتى زىمىران جاساۋعا دەيٸنگٸ جەتٸستٸكتٸڭ جولىن اشقانىن مىسال رەتٸندە كەلتٸرەدٸ. بارلىق جاسالعان ٶنٸمدەردە ٶزٸندٸك سىر-سيپاتى بولاتىنى بەلگٸلٸ. ال, كٶشپەندٸلەر سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ٶزگەنٸڭ جاساعان زاتتارىنىڭ باسقاشا بالاماسىن ٸستەپ, ونىڭ تەحنولوگيياسىن جەتٸلدٸرۋدٸڭ جولىن ٸزدەدٸ دەيدٸ.
مونعولدار سول تۇستا ساياسي-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مەدەني كەڭٸستٸكتە حالىقارالىق سيپاتتاعى ٸس-قىزمەتتەر جٷرگٸزگەندٸگٸنە نازار اۋدارادى. ولار دٷنيەنٸ جاۋلاپ الۋمەن عانا شەكتەلمەدٸ. ەركٸن ساۋدانى ٶرٸستەتتٸ, جالپىعا ورتاق حالىقارالىق زاڭدىلىقتاردى قالىپتاستىردى, بارلىق تٸلدەردە وقۋعا, جازۋعا بولاتىن ورتاق قارٸپكە نەگٸزدەلگەن بٷكٸلەلەمدٸك تەرتٸپ ورناتۋعا تىرىستى. شىڭعىس قاعاننىڭ نەمەرەسٸ قۇبىلاي حان ەلەمنٸڭ ەر تارابىندا قولدانا بەرۋگە جارامدى قاعاز اقشا جاساتتى, جاپپاي ساۋات اشۋدى كٶزدەپ, نەگٸزگٸ بٸلٸم بەرەتٸن باستاۋىش مەكتەپتەر اشۋدى قولعا الدى. بۇرىنعىدان دا جەتٸلدٸرٸلگەن ونمىڭ جىلدىق كٷنتٸزبە جاساۋدى باستاپ, ٸرٸ كٶلەمدە جەر كارتاسىن دا دايىنداعان. ولار ساۋداگەرلەردٸڭ كٶشپەندٸلەردٸڭ ۇلى يمپەريياسىنا قۇرعاق قۇرلىق ارقىلى كەلۋلەرٸن بارىنشا قولدادى. ساۋدا-ساتتىق پەن ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناسىن كەڭەيتۋ ماقساتىمەن تەڭٸز جولدارىمەن ٶز بارلاۋشىلارىن افريكاعا دەيٸن اتتاندىرعان.
مونعول تايپالارىنىڭ بارعان جەرلەرٸ تەك قانا ٶرتكە ورانىپ, كٷيرەۋٸمەن عانا كٶزگە ەلەستەتٸپ ٷيرەنگەن وقىرمانداردى پروفەسسور جاك ۋەتەرفوردتىڭ كٸتابى تاڭداندىرۋى دا عاجاپ ەمەس. مەدەني قارىم-قاتىناس پەن ساۋدا-ساتتىق, ٶركەنيەتتٸك بارىس-كەلٸس شىڭعىس مۇراگەرلەرٸنٸڭ ارقاسىندا كەڭەيدٸ دەگەندٸ دەلەلدەۋدەن اۆتور ەش جالىقپايدى. ولار ەۋروپاداعى رىتسارلىق جٷيەنٸ بۇزدى. قىتاي مەن يسلام ەلدەرٸمەن سالىستىرعاندا كەدەيشٸلٸكتٸڭ قامىتىن كٶپ كيگەن ەۋروپالىقتاردى جاۋلاپ الۋدى ماقسات ەتپەدٸ, ولاردىڭ قالالارى مەن قالاشىقتارىندا توناۋعا تۇراتىن دا ايتارلىقتاي بايلىق جوق ەدٸ, دەيدٸ, اۆتور.
ۆەنەتسييا ساۋداگەرٸ ماركو پولونىڭ وتباسى ارقىلى ورنىققان قارىم-قاتىناستىڭ پايداسىن ەۋروپا كٶردٸ, ٶزارا دٸندارلارىن, ساياحاتشىلارىن الماستىرىپ تۇردى. ساۋدادان تٷسكەن مول تابىستىڭ ارقاسىندا ەۋروپالىقتار بۇرىنعى مەدەنيەتٸن جانداندىرىپ, قايتا دەۋٸرلەۋدٸ باستاعانىمەن ەڭ باستىسى, شىعىستان باسپا تەحنولوگيياسىن, وتتى قارۋ-جاراق, كومپاس, شوت سەكٸلدٸلەردٸ الىپ قولداندى. اعىلشىن عالىمى روجەر باكوننىڭ جازۋىنا قاراعاندا, حٸٸٸ عاسىردا مونعولدار ەسكەري ٶنەردە عانا ەمەس, عىلىمدا دا تابىستارعا جەتكەن كٶرٸنەدٸ.
كٶشپەندٸلەردٸڭ ىقپالىمەن ورتا عاسىرلىق قايتا دەۋٸرلەۋدە تەحنيكا, تەحنولوگييا, ەسكەري-سوعىس, كيٸم-كەشەك, ساۋدا-ساتتىق, ازىق-تٷلٸك, ٶنەر, ەدەبيەت, مۋزىكا سەكٸلدٸ سالالار بويىنشا ەۋروپالىقتاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ەندٸ. ەۋروپالىقتار كٶشپەندٸلەر توقىعان ماتادان شالبار مەن كٷرتە كيٸپ, بۇرىنعى جالاڭبۇت جامىلعىلارىنان قۇتىلىپ, بويلارىن بٷتٸندەدٸ, ۇياتتى جەرلەرٸن تولىقتاي جاپتى. مۋزىكادا دا بۇرىنعىداي ساۋساقپەن سىم تارتقىلاپ قانا قويماي, ەندٸ ٸشەكتٸ اسپاپتى ەگەپ ٷيرەندٸ (سكريپكا). سۋرەت ٶنەرٸندە دە جاڭا لەپ بايقالدى. ەۋروپالىقتار كٶشپەندٸلەردٸڭ ۇران سالىپ, بٸر-بٸرٸنە دەم بەرەتٸن ٷردٸسٸن دە جاتسىنباي قابىلدادى. وسىنىڭ بەرٸن جەتٸك بٸلگەندٸكتەن اعىلشىن جازۋشىسى جەففري چوسەر «كانتربيۋر تاريحى» اتتى تۋىندىسىن ازييا قىرانى – شىڭعىس حانعا ارناسا كەرەك. قايتا دەۋٸرلەۋ تۇسىنداعى بٸلٸمدار عالىمدار كٶشپەندٸلەر جايىندا وسىلاي جازىپ جاتقاندا ەلەمنٸڭ تەڭ جارتىسى ولاردى ەلٸ كٷنگە دەيٸن قانعا قىزعان جابايى تايپالار دەپ ەسەپتەيتٸندٸگٸنە اۆتور اسا تاڭدانىس بٸلدٸرەدٸ. جەففري چوسەر نەمەسە بايرونداردىڭ بريتاندىقتاردىڭ ساناسىنا سٸڭٸرگەن شىڭعىس حان مەن ونىڭ قالىڭ قولى تۋرالى بەينەلەۋلەرٸ راسىندا, قازٸرگٸ تٷسٸنٸكتەن باسقاشا. كٶشپەندٸلەر ساربازدارىن التىن مەن اقشا توناۋشى, سۇلۋ ارۋلاردى زورلاۋشى ەتٸپ كٶرسەتۋ قازٸرگٸ كٶركەم فيلمدەر مەن ەدەبي تۋىندىلارعا تەن ٷردٸس بولسا كەرەك.
بٷگٸندە شىڭعىس حاننىڭ پورترەتٸ دە كٶبەيگەن. الايدا, ول كٶزٸ تٸرٸسٸندە ەش قاشان ٶزٸنٸڭ سۋرەتٸن سالدىرىپ, تيىن-مەنەتتەرگە اتىن جازدىرىپ, قازٸرگٸ كەيبٸر ديكتاتورلارشا ەسكەرتكٸشتەرٸن تۇرعىزدىرعان جوق. شىڭعىس حاننىڭ قازٸرگٸ سۋرەتتەرٸنەن بٸز تانىمنان گٶرٸ كٷدٸك-كٷمەندٸ كٶبٸرەك كٶرەمٸز. قىتايلار بايسالدى قارييانى سالسا, پارسى سۋرەتشٸلەرٸ تاققا جايعاسقان تٷرٸك سۇلتاندارىنشا سۇستى ەتٸپ بەينەلەيدٸ.
جالپى, شىڭعىس حان مەن ونىڭ داڭقتى يمپەريياسى جايىنداعى مەلٸمەتتەردٸڭ اسا قۇپييا جاعدايدا ساقتالىپ كەلگەندٸگٸ تاريحشىلار ٷشٸن ەلەۋلٸ قيىندىق تۋدىرىپ كەلەدٸ. تاريحشىلار ٷشٸن ول تۋرالى زەرتتەگەندە, جازعاندا نەگٸزگە الاتىن ناقتى دەرەككٶزدەر سالىستىرمالى تٷردە ٶتە از. مونعول قولدارىنىڭ جاۋلاپ العان قالالارى, ولاردىڭ الدىندا تٸزە بٷگٸپ, جەڭٸلگەن ارمييالاردىڭ تٸزٸمٸ سەكٸلدٸ دەرەكتەر كەزدەسۋٸ مٷمكٸن. ال, دەل تەمٷجيننٸڭ اتا-تەگٸ, مٸنەز-قۇلقى, ارمان-مٷددەسٸ, جەكە ٶمٸرٸ تۋرالى ناقتىلانعان دەرەك تىم سيرەك. شىڭعىس حان دٷنيەدەن وزعاننان كەيٸن ونىڭ ەت جاقىندارىنىڭ بٸرٸ ەلەم ەمٸرشٸسٸنٸڭ جەكە ٶمٸرٸ جايىندا جازىپ, ونى قۇپييا تٷردە ساقتاعان دەگەن ەڭگٸمەنٸ قىتاي, پارسى عالىمدارى كەزٸندە كٶپ جازعان. الايدا, ونى ەزٸرگە ەشبٸر عالىم دەلەلدەي قويعان جوق. شىڭعىس حان قايتىس بولعاننان كەيٸن جٷز جىلدان سوڭ پارسى تاريحشىسى راشيد-ەل-وني مونعول ەرپٸمەن, كٶنە مونعول تٸلٸندە جازىلىپ ساقتالعان دەرەكتٸ شەجٸرە بار دەپ مەلٸمدەگەن. حاننىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنداعى جازبانى كٶرۋگە جەنە مونعولشا تٷپنۇسقاسىن وقىپ ۇعۋعا قابٸلەتتٸ ايتۋلى عالىم شەت جۇرتتاردا بولمادى. مونعول بيلٸگٸ قۇلاپ, ىدىراعاننان كەيٸن ەلگٸ قۇپييا شەجٸرە تۋرالى سٶز دە ۇمىتىلا باستاعان. تٸپتٸ, ونى جاي بٸر اڭىز-ەپساناعا بالاۋشىلار دا تابىلدى.
سۋرەتشٸلەر شىڭعىس حان پورترەتٸن ٶز قييالدارىمەن ەرتٷرلٸ ەتٸپ سالعانى سەكٸلدٸ جازۋشىلار مەن عالىمدار دا سول جولمەن جٷردٸ. كورەي, جاپوننان باستاپ, ارميان عالىمدارىنا دەيٸن تەمٷجيننٸڭ ٶمٸرٸن اڭىزعا اينالدىرىپ, تىم ەسٸرەلەپ جٸبەرگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلەدٸ, پروفەسسور.
سەنٸمدٸ ەرٸ دەل اقپارات بولماعان سوڭ ٶز بولجامدارى مەن قورقىنىشتارىن عانا ايتقاننان اسا الماسى انىق قوي. جٷزدەگەن جىلدار ٶتكەن سوڭ ەسكەندٸر, تسەزار, چارلي ماشە, ناپولەونداردىڭ جاساعان جاۋىزدىقتارى مەن وتارلاۋداعى جەتٸستٸكتەرٸن اتقارعان تاريحي رٶلٸمەن سالىستىرىپ جازعاندار كٶپ بولدى. ال, شىڭعىس حان مەن كٶشپەندٸلەر جاساعان جاعىمدى ٸستەر ۇمىتىلىپ, كەرٸسٸنشە, ونىڭ قاتىگەزدٸگٸن, جاۋىزدىعىن بٸرجاقتى ەسٸرەلەگەن دٷنيەلەر باسىم. سونىڭ سالدارىنان شىڭعىس حان دەگەن قانىپەزەر جەندەت, مەيٸرٸمسٸز قاتال, جابايى جىرتقىش ٸسپەتتٸ تەرٸس ۇعىم قالىپتاسقان. تەك ونىڭ ٶزٸ عانا ەمەس, ۇرپاقتارى دا, جالپى ازييالىقتاردىڭ بەرٸ مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتەن جۇرداي تاعى جاندار سەكٸلدٸ جالعان بەينە ەۋروپالىقتاردىڭ ساناسىنا سٸڭٸپ كەتكەن.
حVٸٸٸ عاسىردىڭ سوڭىندا ساحنالانعان ۆولتەردٸڭ «جەتٸم قىتاي» اتتى دراماسىن اۆتور مىسالعا كەلتٸرەدٸ. شىڭعىس حاننىڭ قىتاي جەرٸن جاۋلاعانى تۋرالى باياندالاتىن پەسادا قانعا تويمايتىن جاۋىز بەرٸن قىرىپ, ازييا دالاسىن اڭىراتىپ يەن تاستاعان دەلٸنەدٸ ەكەن. ٶنەر تۋىندىلارىنىڭ ٶزٸندە ەكٸ جاققا الما-كەزەك اۋىتقۋ بولعانىن چوسەردٸڭ شىڭعىس حاندى ماقتاۋعا سٶز تاپپاعانىمەن, ۆولتەردٸڭ جامانداعاندا جەرمەن جەكسەن ەتكەندٸگٸمەن تٷسٸندٸرەدٸ.
شىڭعىس حان تايپالارى «تارتار», «تاتار» «موعال», «موعول», «موال» جەنە «مونعول» دەگەن بٸرنەشە اتاۋمەن ايتىلعانىمەن, شىن مەنٸندە ونىڭ قۇرعان يمپەريياسى كٶپ ۇلتتار مەن ۇلىستان تۇراتىن كٶشپەندٸلەردٸڭ بٸرٸككەن مەملەكەتٸ بولاتىن. شەت جۇرت وسى اتاۋلاردىڭ بەرٸن جاعىمسىز ماعىنادا كەمسٸتكەن سىڭايدا كٶبٸرەك قولداندى. حٸح عاسىردا باتىس عالىمدارى ازييالىقتار مەن امەريكا قۇرلىعىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارى ٷندٸستەردٸ كەمسٸتۋ ٷشٸن «مونگولويد» دەگەن اتاۋدى عىلىمعا ەنگٸزدٸ. ٶزدەرٸن اق نەسٸلدٸ, اسىل تەكتٸ «ەۋروپەيد» دەپ اتادى. ەگەر, ەلدەبٸر «ەۋروپەيد» ەيەل جارىمەس نەمەسە مٷگەدەك بالا تاپسا ونىڭ ارعى تەگٸندە مونعولدىڭ قانى بار, شىڭعىستىڭ ساربازى زورلاپ كەتكەن دەگەن «دياگنوز» قويادى ەكەن. مەيلٸ, ونىڭ تٷر كەلبەتٸ «مونگولويد» بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە بەرٸ اللاعا عانا ايان دٷنيە عوي.
سيونيستەر مەن ۇلتشىل-شوۆينيستەر دە مونعولداردى پارسىشا «موعول» دەپ اتاپ كەمسٸتٸپ كەلگەنٸ ايان. جالپى, سەتسٸزدٸكتٸڭ بەرٸن مونعولداردان كٶرەتٸن ٷردٸس بٸر كەزدەرٸ ەلەمدە قالىپتاسقان. ورىستار باتىستىق تەحنيكا مەن جاپوندىق ارمييانىڭ قۋاتتىلىعىنا جەتە الماعاندىعىن شىڭعىس حان مەن تاتار شاپقىنشىلىعىنان كٶرگەن. پارسىلار دا كٶرشٸ ەلدەردەن ارتتا قالىپ قويعاندىعىن مونعولدار اشقان سوعىستىڭ سالدارىنا جاپقان. سول سيياقتى قىتايلار جاپون مەن ەۋروپالىقتارعا جەتە الماعاندارىنا, ٷندٸستاندىقتار اعىلشىنداردان جەڭٸلگەنٸنە, حح عاسىردا اراب ساياساتكەرلەرٸ امەريكاندىقتاردان بۇرىن اتوم قارۋىن جاساي الماي قالعاندىقتارىنا تاعى دا مونعولداردى كٸنەلٸ ساناعان. ەگەر, مونعول ساربازدارى اراب كٸتاپحانالارىن ٶرتەمەگەندە, قالالاردى كٷيرەتپەگەندە ولار بەرٸن جاساپ تاستاعانداي ەكەن. امەريكاندىقتار 2002 جىلى بومبانىڭ استىنا الىپ تاليبانداردى اۋعانستاننان قۋىپ شىققانعا دەيٸن تەلٸبتەر سول ٶلكەنٸ سەگٸز عاسىر بويى مەكەندەپ كەلە جاتقان حازارلاردى شىڭعىس حاننىڭ تۇقىمى بولعاندىقتارى ٷشٸن اياماي جازالاعان. ساددام حۋسسەين يراك حالقىنا ارناعان سوڭعى سٶزٸندە امەريكاندىقتاردى مونعولدارعا ۇقساتىپ, ايىپتاعان. ساياسات پەن عىلىمدا, جالپى زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پايىمىندا شىڭعىس حاننىڭ شىنايى تاريحىنىڭ بەتٸ اشىلماي قۇپييا كٷيٸندە قالا بەرگەنٸ كٸتاپتا جان-جاقتى كٶرٸنٸس تاپقان.
«مونعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» اتتى كٸتاپ تٷرٸندەگٸ جازبا ەسكەرتكٸش تە اتىنا زاتى ساي بولىپ جىلدار بويى جاسىرىن ساقتالدى. شىڭعىستىڭ كەيبٸر قۇپيياسىن اشىپ, ول تۋرالى دەرەكتەردٸڭ شەت جاعاسىن سۋىرتپاقتاۋعا حح عاسىردا زور مٷمكٸندٸك تۋدى. ول, حاننىڭ ٶمٸردەرەگٸن بايانداعان قولجازبانىڭ تابىلۋى. نەگٸزٸ عالىمدار اراسىندا مونعولداردى مەنسٸنبەيتٸن, تەرٸس تٷسٸنٸكتەگٸ جاندار بولعانىمەن شىڭعىس حان تۋرالى تاريحي جازبا بار دەگەندٸ ەشقايسىسى جوققا شىعارمايتىن. اقىرى, حٸح عاسىردىڭ سوڭىندا قىتاي «حانجىسىمەن» تاڭبالانعان جازبا بەيجٸڭدە تابىلادى. عالىمدار قىتاي جازۋىن تانىپ وقىعانىمەن سٶزدەرٸن مٷلدە تٷسٸنە المادى. حٸٸٸ عاسىرداعى كٶشپەندٸلەر سٶيلەسكەن تٸلدٸ قىتاي قارپٸنە تٷسٸرگەندٸكتەن ۇعۋ مٷمكٸن بولمادى. عالىمدار ەر تاراۋ سايىن كەزدەسەتٸن قىتايشا تٷيٸندەمەلەرٸن عانا وقيدى, ال, كٸتاپتىڭ مازمۇنىنا تولىق ەنە المايدى. سوندىقتان, وعان قۇپييا شەجٸرە دەپ ات قويعان.
قۇپييا شەجٸرەنٸ مونعولداردىڭ ٶزٸ ستالين تۇسىندا زەرتتەۋگە بارا المادى. سەبەبٸ, بەرٸن بيلەپ-تٶستەگەن كومپارتييا ونى عىلىمي-كوممۋنيزمگە جات مازمۇنعا تەلٸگەن. 1953 جىلى ستالين ٶلگەن سوڭ جىلىمىق ورنادى جەنە 1961 جىلى مونعولييا بۇۇ-عا مٷشە بولدى. 1962 جىلى شىڭعىس حاننىڭ تۋعانىنا 800 جىل تولدى. مەملەكەت باسقارۋىنداعى ەكٸنشٸ تۇلعا بولىپ تابىلاتىن د. تٶمٶر-وچير مەرەيتوي قۇرمەتٸنە ۇلى قاعانعا ارناپ ونون ٶزەنٸ جاعاسىنا ەسكەرتكٸش سوعۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدايدى. شىڭعىس حاننىڭ 9 تۇعىرلى اق تۋلارىن بەينەلەگەن پوچتا ماركاسىن باسىپ شىعارادى (توعىز تۋدىڭ ٸشٸندە قازٸرگٸ قازاق رۋلارىنىڭ دا بايراقتارى بار).
كٶشپەندٸلەر يمپەريياسىنىڭ تاريحي رٶلٸن, جاعىمدى جەنە جاعىمسىز تۇستارىن تالداعان عىلىمي كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلادى. وعان بٷكٸل مونعول زور تەبٸرەنٸسپەن قۋانىپ, رۋحى كٶتەرٸلدٸ. ال, ورىستار ٷركە قارادى. كەڭەستٸك رەسەي كٶرشٸسٸنٸڭ بۇل ەرەكەتٸن ۇلتشىلدىقتى, جاۋىزدىقتى دەرٸپتەۋ دەپ سٶكتٸ. كەڭەس وداعى ٶزٸنٸڭ سوڭىنان ەرگەن مونعولييانىڭ دەربەس ساياسات ۇستانىپ, قىتاي جاعىنا شىعىپ كەتەتٸندٸگٸنەن قاتتى قورىقتى. كومپارتييا باسشىلارى د.تٶمٶر-وچيردى ۇلتشىل دەپ ايىپتاپ الدىمەن لاۋازىمنان بوساتىپ جەر اۋداردى. كەيٸن كگب جەندەتتەرٸن جٸبەرٸپ بالتامەن شاۋىپ ٶلتٸرتتٸ. پارتييا ٸشٸنە تازالاۋلار جٷرگٸزگەن مونعول كوممۋنيستەرٸ كەيٸن عالىمدار اراسىنان «انتي-كوممۋنيستەردٸ», «قىتاي تىڭشىلارىن», «بٷلٸكشٸلەردٸ» توپ-توبىمەن تاۋىپ, بەلگٸلٸ ارحەولوگ-عالىم ح. پەرلەەنٸ تٶمٶر-وچيردىڭ ۇستازى ەرٸ شىڭعىس يمپەريياسىنىڭ تاريحىن قۇپييا زەرتتەۋشٸ دەپ ايىپتاپ, اباقتىعا جاپتى.
شىڭعىس حان تاريحىنا قاتىستى قانداي بٸر ٸلٸك تاپسا بولدى, ولار ۇستازداردى, تاريحشىلاردى, سۋرەتشٸلەردٸ, اقىنداردى, ەنشٸلەردٸ اياۋسىز جازالاپ جاتتى. ولاردىڭ كٶبٸنە جاناما تٷردە جازا قولداندى. ايتالىق, لاۋازىمدى قىزمەتتەرٸنەن الىپ تاستايدى, مٷلدە جۇمىسسىز تەنتٸرەتٸپ جٸبەرەدٸ, قىستىڭ قاقاعان ايازىندا وتباسىمەن پەتەردەن قۋىپ شىعارادى, تٸپتٸ, دەرٸگەرلٸك كٶمەك تە كٶرسەتٸلمەيدٸ. قالادان شىعارىپ, ەڭ شالعايداعى اۋىلدارعا جەر اۋدارادى. وسى «تازالىق» كەزٸندە شاشاقتى بايراقتىڭ بٸرجولاتا جوعالعانىنا اۆتور ەش شٷبە كەلتٸرمەيدٸ. ال, سوعان قاراماستان رەسەيدٸڭ ٶزٸندە, اقش-تا, گەرمانييادا, فرانتسييادا جەنە ماجارستاندا عالىمدار «مونعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸن» زەرتتەۋدٸ, ونى كٶنە كٶشپەندٸلەردٸڭ بەلگٸسٸز تٸلٸنەن قازٸرگٸ مونعولشاعا اۋدارۋدى جالعاستىرا بەرگەن. وسىلايشا, 1970-جىلدارى كٶنە مونعول تٸلٸن زەرتتەۋشٸ, اۆسترالييا عالىمى يگور دە راحەۆيلتستٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جانكەشتٸ زور عىلىمي تالداۋ ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸندە قۇپييا شەجٸرەنٸڭ بٸرٸنشٸ تاراۋى مونعول جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸندە جارىق كٶرەدٸ. وسى تۇستا اقش عالىمى فراتسيس ۋەدمان جەنە كليۆەس تاعى اۋدارما نۇسقاسىن جاساعانىن 1982 جىلى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ باسپاسى كٸتاپ ەتٸپ شىعاردى. ولار شەجٸرەنٸڭ كٸلت سٶزدەرٸن اۋدارۋمەن قاتار دەرەكتەرگە تٷسٸنٸكتەمە جاساعان. اتالمىش عالىمدار وسىنداي كٷردەلٸ ەڭبەكتٸ جاساۋ ٷشٸن الدىمەن حٸٸٸ عاسىرداعى كٶشپەندٸلەر مەدەنيەتٸمەن تەرەڭ سۋسىنداعان. سونىڭ ارقاسىندا شەجٸرەنٸڭ تاريحي مازمۇنىمەن قولجازبانىڭ قىر-سىرىن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن تٷسٸنٸپ اۋدارعان ەكەن. ونى اۋدارۋ ٷشٸن ەلەم عالىمدارى وقيعا بولعان ۇلى دالاعا كەلٸپ, ونى كٶزبەن كٶرٸپ, جٷرەكپەن تانۋدى ەردايىم ەستەن شىعارماۋدى ەسكەرتۋمەن كەلەدٸ. ال, پروفەسسور جاك ۋەتەرفوردتٸڭ «قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى ۇلى يمپەراتور شىڭعىس حان» اتتى كٸتابىن وقىپ شىققان سەتتە-اق, ونىڭ كەيٸپكەرٸن راسىندا, جاسامپاز تۇلعا ەكەن-اۋ دەگەن ويدا قالاسىڭ.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ,
حالىقارالىق جۋرناليست
