Shyńǵys han esimi sońǵy segiz ǵasyr aiasynda álemge eń keń taraǵan esim. Onyń uly imperiia qurǵan dańqty qolbasshy bolǵandyǵyn dúniejúzi moiyndaidy. Búginde onyń jeke basy týraly talas kóp. Ásirese qazaq qoǵamynda ony birqatar qazaq rýlary ózine telip alǵysy keletin tendentsiialar baiqalýda. Al zertteýshiler bolsa biri ony qanisher dese, ekinshi bireýler teńdesi joq kemeńger dep baǵalaidy. Naqty tarihi derekter Shyńǵys han kóptegen halyqtardy jazyqsyz qynadai qyrǵanyn kórsetedi. Mundai tujyrymdar jalań bolmas úshin Shyńǵys han týraly tarihi jazbalarǵa súienip naqty qujattardy usynǵym keledi.
Uly Shyńǵys han jáne onyń urpaqtary týraly 1230 jyldardan beri qarai Beijiń, Tehran, London, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby, Novosibir, Tashkent, Almaty jáne 70-ten astam iri memleketterdiń kitaphanalarynda shamalaýymsha, 100 myńnan astam úlkendi-kishili kitaptar bar siiaqty (árine ony sanap shyǵý ońai emes). Búginde kitap oqýdy umytqan keibir jastar, orta jastaǵylar (1991 jyldan keiin týǵandar) «internette bári bar» dep keńirdekterin sozady. Ózderi sonyń birin de oqyp kórgen emes. Kóptegen kitaptardyń elektrondyq nusqalary joq, tipti internet tizimderinde qamtylmaǵan. Ertede aýyldy jerlerde jazylǵan, qoljazba kúiindegi kitaptar kópshilikke taraǵan joq. Ony qalai esepteisiz. Sondyqtan meniń esepteýim de shamamen týǵan.
Uly Shyńǵys han jáne onyń urpaqtary týraly shyndyqty alǵash arab jáne parsy ǵalymdary jazyp qaldyrǵan. Ony ár memlekettiń jahandyq ǵalymdary moiyndady. Olardyń ishinde Fars qalasynda týǵan Abdýllah ibn Omar Baidalindi aitýymyzǵa bolady. Sol siqty Qurannyń ataqty tápsirshisi, parsy tilinde qalam terbegen Ala-ad-din Týsi (1277 jyly qaitys bolǵan), Abý Súleiman-ibn-Daýd Benaketi (1329 jyly qaitys bolǵan) esimderi de belgili.
Abdal Ibn al Asyr (1160-1234 jj.) óziniń 12 tomdyq asa kólemdi arabsha jazylǵan tarihi jinaǵynda mońǵol áskeriniń shapqynshylyǵyn sipattaǵan tusynda sol shapqynshylyq soǵystyń ishinde bolǵan adamdardyń óz kózderimen kórgen derekterdiń negizinde jazǵan. Solarǵa súiene otyryp asa iri tarihshy-ǵalym V.Bartold bylai dep jazady: «Ofitsialnaia lest, sovershenno neobhodimaia dlia vlastoliýbivogo sanovnika, jelavshego sohranit svoe polojenie i vliianie pri Ilhanskom dvore. Iz perepiski Rashid-ad-dina my ýbejdaemsia v tom, chto v osnový Gazanhanovyh reform polojeny politicheskie idei samogo istorika – neobhodimost dlia mongolskoi gosýdarstvennosti sblijeniia s feodalnoi verhýshkoi persov i azerbaidjantsev i ýsvoeniia «iranskih» politicheskih traditsii, neobhodimost vozrojdeniia razrýshennogo prejnei nalogovoi sistemoi selskogo hoziaistva i, v etih tseliah, oblegcheniia nalogovogo bremeni krestianstva, zashity ego ot pritesnenii mongolo-tiýrkskoi voenno-kochevoi znati, ozdorovleniia apparata finansovyh chinovnikov; 1(59) neobhodimo pishet nash avtor, amshei (finansovyh chinovnikov) iz chisla liýdei sytyh i bogatyh, daby oni ne pokýshalis na imýshestvo rakiiatov 2(60) alshei – gvozdi ot verevok, ýderjivaiýshih shater derjavy (heimeii-daýdet), esli gvozdi krepki, shater ýderjitsia na meste, esli gvozdi slaby – ne ýderjitsia».
Sol siiaqty, Rashid-ad-dinniń jáne basqa avtorlardyń derekterinde Shyńǵys hannyń ózbekter, tájikter, parsylar, ázirbaijandar, armian, gúrji, orys jáne basqa halyqtarǵa jasaǵan joryqtaryndaǵy qyrǵyndardy jasyrmaidy. Shyńǵys hannyń jáne onyń qolbasshylarynyń odan burynǵy zamandardaǵy joryqtardaǵy qyrǵynǵa uqsamaitynyn ashyq jazǵan. Shyńǵys han, onyń muragerleri basyp alǵan jerlerde tiri adam qaldyrmaýǵa tyrysady. Uiymdasqan túrde halyqty qyrǵynǵa ushyratady. Osy arqyly áli baǵyna qoimaǵan beibit halyqty qorqytyp, zárelerin ushyrýdy josparlady. Shyńǵys hannyń bul saiasatyn úlken uly Joshy da qoldaǵan joq.
Rashid-ad-din bylai deidi: «Ochen neredki byli slýchai, kogda chingizidy polkovodtsy proizvodili pogolovnýiý rezniý vseh bez iskliýcheniia jitelei gorodov i daje tselyh okrýgov. Tak bylo, naprimer, v Otrare, Ýrgenche, Nishapýre, Termeze, Balhe, Herate, Merve, Týsa, Reie, Marage, Ardebile, Nahchevane, Beipakane i drýgih gorodah. Vseobshaia reznia proizvodilas tak, jitelei delili mejdý voinami, kajdyi voin stavil dostavshihsia na ego doliý liýdei na koleni, zatem srýbal im golovy svoei krivoi sablei».
Endi bir jerinde Shyńǵys hannyń ózi osy jaýyzdyǵyn maqtanysh kórgenin aitady. Ol týraly bylai depti: «Chto sam Chingiz han gordilsia svoimi jestokostiami, mojno sýdit po liýbopytnomý rasskazý ochevidtsa Vahid-ad-dina Býshendji kaziia Garchistanskogo v peredache persoiazychnogo istorika Djýzdjani 3(129). Etot kazii vo vremia pervoi osady Herata mongolami (v 1221 g.) popal v plen k mongolam. Chingiz han vzial ego v svoiý svitý i zastavil dokladyvat cherez perevodchika nýjnye emý svedeniia o mýsýlmanskih gosýdarstvah i o tiýrkskih plemenah. Novaia karera kaziia kazalas obespechennoi. No odnajdy Chingiz han v krýgý pridvornyh rashvastalsia po povodý togo, chto vot on, Chingiz han perebil takoe ogromnoe mnojestvo liýdei – ot etogo ego slava býdet vechnoi. Kazii ne vyterpel:
– Esli han darýet mne aman (poshadý), to ia skajý ob etom slovtso.
– Govori!
– «Esli han i ego slýgi – skazal kazii, – perebiýt vseh liýdei, sredi kogo je býdet jit ego slava?»
Chingih han pobagrovel ot zlosti i vyronil iz rýk kolchan so strelami, no sderjal svoe razdrajenie i tolko skazal: «Ia schital tebia chelovekom ýmnym i pronitsatelnym, a ot etih tvoih slov stalo iasno, chto nastoiashego ýma ý tebia net, i mysli ýma tvoego maly. Gosýdarei v mire mnogo. Ia tvoril vseobshýiý rezniý i razrýshenie povsiýdý kýda stýpali kopyta konei voiska Mýhammeda Ogýzskogo (Horezmshaha). A ostalnye narody, chto nahodiatsia v stranah drýgih gosýdarei, slojat rasskazy vo slavý moiý». Kazii posle etogo popal v opalý.
Rashid-ad-dinniń jáne basqa da tarihshylardyń derekteri boiynsha feodaldardyń ataqtylarynyń (kóshpelisi, kóshpeli emesteri de) kópshiligi jaýǵa qarsy halyq kúresin uiymdastyryp, basshylyq jasaýǵa qabiletsizdik kórsetti. Tipti túrkmenniń jaýyngerleri Shynǵys hannyń áskerlerinen áldeqaida batyr, qairatty bolsa da olardy basqaratyn qolbasshy shyqpady.
Rashid-ad-dinniń jáne basqa da avtorlardyń derekti zertteýlerinde, Orta Aziia, Iran, Ázirbaijan, Armeniiada shapqynshylarǵa qarsy turǵan tek qana qarapaiym halyq dep ashyq kórsetedi. Olar jan aiamai soǵysty. Jaýyzdardan jeńilgen jaǵdaida barlyǵyn qyryp tastaityndaryn da estip jatty. Al feodaldyń ataqtylary olardyń qarsylasýyna qarsy boldy. Biraq halyq olardy tyńdamai sońǵy demderi taýsylǵansha soǵysqanyn ashyp aitady.
Ortaǵasyrlyq parsy tarihshylarynyń ishinde Gazan hannyń tapsyrýymen Rashid-ad-din jazǵan keń kólemdi tarihi eńbek «Djami-At-Tavarihtyń» shejireler jinaǵy asa joǵary dárejede baǵalanady.
Osy parsy ǵalymdarynyń ishinde Rashid-ad-din jalpy tarihty tek qana musylman memleketteriniń tarihshylary ǵana jazady degen erteden qalyptasqan kózqarastan bas tartty. Ol tarih sol kezdegi barlyq halyqtardyń ortaq tarihy dep atalyp, batystaǵy «frankterden» bastap Shyǵystaǵy Qytaiǵa deiingi tarih dep eseptelýi kerek degen oidy birinshi bolyp kóterdi. Rashid-ad-dinniń alǵa qoiǵan maqsatynyń biri – mońǵol halqynyń tarihyn óte ertedegi dáýirinen bastaý edi. Al ondai maqsatty oryndaý bir adamnyń qolynan kelýi múmkin emes. Sol sebepti Rashid-ad-din ózine kómekshilikke ár halyqtyń tilin, tarihyn jetik biletin mamandardy tartty. Onyń ishinde eki parsy, eki qytai, kashmirlik úndilik boldy. Al mońǵol men túrik taipalarynyń tarihy týraly jazǵanda mońǵoldyń erte dáýirdegi tarihyn óte jaqsy biletin mońǵoldy kómekke shaqyrǵan bolar. Osyndai bilimdi ǵalymdardyń ishinde Gazan han da boldy.
«Djami-at-Taýarih» eńbegin jazý Gazan hannyń «Tarih i Gazani (Gazan tarihy) atty kitabyn jazǵan kezde bastalǵan. Onda Mońǵol men Túrik taipalarynyń tarihy Shyńǵys hannyń jáne onyń eń jaqyn muragerleriniń memleketti basqarý ádisiniń tarihy, Mońǵol imperiiasynan bólinip ketken ulystardyń tarihy, Irandaǵy (Hýlagitter) mońǵol ulystarynyń Gazan-Hasannyń (1304j.) ólimine deiingi tarihy. Al ekinshi tomǵa musylman emes memleketter men halyqtar – Qytai, erte dáýirdegi Evrei, Frank (Batys Evropa memleketteri), Rým papasy, Rým (babyldyqtar iaǵni vizantiialyqtar) jáne qasietti rimdikter nemese germandyqtar) imperatorlary, Úndistan memleketi týraly jazdy.
Úshinshi tom «Dúniejúzindegi jeti aýa raiy» arqyly jaǵrapiialyq sholý bolýy kerek-ti. Amal ne, ol eńbegi joiylyp ketken bolýy kerek. Keibireýler: Rashid-ad-dinniń kitaphanasyn tonaǵandar qurtty ma, álde áli jazyp úlgermedi me? – degendi aitady.
Endi Rashid-ad-dinniń «Djami at taýarih» atty kitabyn negizge alyp Shyńǵys hannyń ómirbaianyna sholý jasaiyq.
Óitkeni Rashid-ad-dinniń kitabi osynyń bárinen de artyq, shyndyǵy mol eńbek.
Shyńǵys han hijra jyl sanaýy boiynsha 547 jyly (1152-1153 jj) Taichýit taipasy Bordjigin rýynda, kóshpeli feodal Esýgei-bahadúrdiń otbasynda dúniege keldi. Bul dońyz jyly, shamamen 1153 jylǵy 28-qańtar men 26-aqpan aralyǵynda eken. Osy kezde onyń ákesi Esýgei bahadúr tiri. Ol Shyńǵys han 13 jasqa kelgende nemese 1166 jyly qaitys boldy. Onyń zamanynda astrologtar onyń týǵan kúnin anyqtaityńdai dárejede emes edi, al shejireshiler óz kezinde týǵan kúni men aiyn shamalap eseptedi. Al barlyq muragerleri, ámirler men baǵynyshtylarǵa (aian) anyq belgili bolǵany onyń 72 jasqa aiaq basqanda ómirmen qoshtasqany. 41 jasyna deiingi ómiriniń jartysy balalyq shaǵyna jatady, al qalǵan jyldary ómir tolqynynyń aýyr kezeńderine arnaldy. Shejireshiler ol jyldar týraly naqty eshteńe jaza almaǵan.
Ákesi Esýgei bahadúr abyroidyń joǵary satysynda boldy. Ómirdiń tátti kúnderiniń joǵarǵy shyńyna jetti. Ol qudiretti orynda bolyp, taipalardy basqarýshysy (hakim) jáne qojaiyny atandy. Kóptegen taipalar onyń buiryǵyn tyńdady, onymen sanasty, baǵyndy. Al tatar jáne keibir taipalar qarsy shyqty. Olarmen ózara shaiqastar jii bolyp turdy.
Shyńǵys týǵan jyly Esýgei bahadúr tatarlarmen soǵysty. Onyń áieli Oelýn-eke Shyńǵys hanǵa júkti bolatyn. Tatarlardyń basshysy Támýdjin Ýge men Kori buqa edi. Esýgei bahadúr olardy jeńdi, ózine baǵyndyrdy. Ol jeńimpaz atanyp qaityp keldi. Tatarlardyń dúnie-múlkin, maldaryn talan-taraj etti. Ol qaityp kele jatyp Dálýn-býldan degen jerge aialdaǵanda óziniń uldy bolǵanyn bildi. Ol oń jaq qolynyń alaqanynda qoiýlanǵan qannyń irigin ustap týypty. Ol qurǵap qalǵan baýyrǵa uqsaǵan. Ol dúniejúzin jaýlap, úlken derjavanyń iesi bolady dep jorydy. Osy jeri bylai sýrettelipti: «On derjal v ladoni pravoi rýki nebolshoi sgýstok zapekshei krovi, pohojii na kýsok ssohsheisia pecheni; na skrijali ego chela (byli) iavnymi znaki zavoevaniia vselennoi i miroderjaviia, a ot ego lika ishodili lýchi schastlivoi sýdby i mogýshestva. Kogda ý Esýgei bahadýra slýchilas pobeda nad tatarami i pokorenie ih gosýdaria Támýdjin Ýgá, proisshedshee okolo etoi pory, i on oderjal pobedý nad vragom (to), sochtia etot slýchai za schastlivoe predznamenovanie, on narek svoe tsarstvennoe ditia Támýdjinom po imeni gosýdaria tatar, o kotorom ýpominalos».
Osydan keiin Esýgei bahadúr 13 jyl boiyna eshkimge bet qaratqan joq. Onyń batyrlyǵy, abyroiy kóptegen taipalardyń ózine baǵynýyna sebepshi boldy. Mezgil-mezgil oǵyz túrikterge qarsy joryqqa da shyǵyp turdy. Osy arada barlyq halyqtarǵa tán, onyń ishinde bizdiń qazaq halqyna da tanys myna bir Esýgeidiń jaýlary kim ekenin jazǵan tusyn orys tilinde bereiin.
«Odnako grýppa rodichei, soglasno (pogovorke): «Liýdi blizkie – skorpiony», po prichine zloby i nenavisti, porojdennyh i vnedrennyh v (samoi) ih prirode, zavidovali emý, a tak kak oni ne imeli dostatochnoi sily i moshi dlia soprotivleniia, to do kontsa ego jizni seiali v serdtse (svoem) semena mesti i vrajdy. Kogda Esýgei bahadýr v molodye gody skonchalsia, plemena Taidjiýt, kotorye prinadlejali k chislý ego dvoiýrodnyh bratev i rodichei ego predkov (Hishan-i-podaran), byli naibolee silnymi (plemenami) i obladali naibolshim (kolichestvom) podchinennyh (taba) i voisk, a ih predvoditeli byli polzýiýshimisia znacheniem gosýdariami. Hotia vo vremena Esýgei Bahadýra (eti plemena) byli (emý) podchineny, drýjestvenny i pokorny, no v kontse ego pravlenii i v moment ego konchiny oni vykazali (emý) nepovinovenie i vrajdebnost».
Temýchen ákesinen airylyp, óziniń baýyrlarymen birge qiyn jaǵdaiǵa dýshar boldy. Óitkeni ákesiniń nókerleri Esýgeidiń otbasyn tastap ketti. Temýchen kereitterdiń Van hanynyń qoldaýymen jáne óziniń jeke basynyń daryndy qabileti arqasynda mańaiyna nókerler jinai bastady. Olar feodaldardyń basty toptary edi. Osylaisha birtindep kúsheie tústi. Onyń ulysy talai qiyndyqtardy qorlyqtardy basynan ótkizip asa iri saiasi kúshke ainaldy.
Joǵaryda aitqanymyzdai barlyq ulystardy tas-talqan qylyp jeńgen soń, óziniń bala kezindegi dosy Jamuhamen de soǵysýǵa týra keldi. Ony da talqandap, darǵa asyp óltirdi. Sóitip endi jaýlary qalmady. Taidjúkter Esýgeidiń balalaryna baǵynbai óz aldyna asa kúshti taipaǵa ainaldy. Esýgeidiń óz jaqyndary da soǵan baryp qosyldy. Olardyń keibireýi Hoian-Irgán taipasyna jatatyn. 85 úi ormannyń ishinde bolatyn. Al Esýgei bahadúr jáne onyń balalary Onan jáne Kerýlen ózenniń mańynda ornalasqan. Esýgeige baǵynǵan taipalardyń kópshiligi olardan ketip Taidjinmýterge kóship ketti. Sondai-aq Esýgeidiń taipasynyń úlkeni Týdan Kakýrchi da kóshe bastady.
Osy mezgilde Támýdjin ózi aǵasyna keldi. Óte kishipeiildilik bildirip, mádenietti túrde odan ne bolyp jatqanyn surady. Onyń jaýabyn sol qalpynda bereiin: «V otvet tot skazal po-mongolski poslovitsý, smysl kotoryi takov: «Ia prinial tverdoe reshenie, i (drýgogo) vybora (ý menia) ne ostalos, vozmojnost je kolebaniia nelepa». Zatem on sel verhom i otpravilsia k Taidjiýtam. Mat Chingiz hana Oelýn-eke samolichno sela verhom, podniala Býnchýk (Týh), posadila na konei voiska i otpravilas v pogoniý za begletsami daby vernýt ih nazad. Kogda oni soshlis, s obeih storon, postroilis v riady v boevom poriadke i nachali srajenie. V kontse kontsov ona vernýla nazad nekotorýiý chast teh plemen i svoego ýlýsa».
Ol shaiqasta ámirlerdiń úlkeni, qart Charane-Ebýgen sadaqtyń oǵy tiip, jelkesinen jaralandy. Osy shaiqastan qaityp kelgende Shyńǵys han oǵan baryp ne bolyp jatqanyn surady. Charaná bylai dedi: «Posle (konchiny) tvoego dobrogo ottsa nashi plemena i voiska okazali tebe nepovinovenie i otpali ot tebia. Ia zahotel stat im pomehoi, no nebesnoe predopredelenie ýstroilo zasadý na moiý jizn, i mne ne ojidanno nanesli ýdar».
Shyńǵys han onyń alǵan jarasynyń qaterli ekenin kórip, ókirip jylady. Ol shyǵysymen Charane qaitys bolady.
Bul kezde Jamýke-Sechen Nirýk taipasyna jatatyn, ol sol taipanyń basshysy jáne jadzirat taipasynyń ámiri onyń týysy takýdachar bolatyn. Ol mańaiyndaǵy ulystardy tonai bastaidy. Onyń ishinde Shyńǵys hannyń da qolastyndaǵy ulystar da boldy. Osy mańaida jalaiyrdyń hany Joshy Tarmaldyń ulysy bolatyn. Takýdachár onyń ulysynan maldardy aidap ketip júr degendi estip Tarmal ony ańdidy. Takýdachár kezekti shabýylǵa kelgen kezde ony Tarmal atyp óltiredi. Ol Jamýhanyń týysy bolǵandyqtan endi Shyńǵys hanmen jaýlasýǵa sebeptiń biri boldy.
Shyńǵys han olarmen shaiqasyp júrgende barlyq kúshinen aiyrylyp qalady. Olardyń qolyna tutqyndalady. Ol tutqynnan Sýldýe taipasynyń adamy, Sorkan-Shirá qutqaryp alady.
Birneshe jyldyń ishinde talai qiyndyqtardy basynan ótkizip, Shyńǵys hannyń tóńiregine biraz taipalar toptasady. Osylaisha birigý bastalady.
Aqyrynda Taidjiýt taipalary jasyryn 30 myńdai áskermen Shyńǵys hannyń ulysyna shabýylǵa kele jatty. Ol týraly Shyńǵys han eshnárse estimeidi. Onyń baǵyna qarai Ikiras taipasynyń Nekýn atty azamaty Taidjiýt taipasynda bolatyn. Al onyń uly Býtýk Shyńǵys hanǵa qyzmet etetin. Nekýn Barýlas, múlká, tatana rýynyń eki adamy arqyly Shyńǵys hanǵa habar jetkizdi. Shyńǵys han Talan-Baldjiýs atty jerde júrgen. Atalǵan eki adam Alaýýt, týraýt atty eki tóbeni ótti. Shyńǵys hanǵa habar jetkizdi. Bul habardy esti sala Shyńǵys han da óziniń áskerin jasaqtaýǵa kiristi. Ózin jaqtaityn taipalar men rýlarǵa habarlady. Ony Havakahtar da qoldady. Barlyǵy jinalǵan soń ol olardy týmanǵa, myńdyqqa (hazara) jáne júzdikke (sadá) bóldi.
Shyńǵys han tóńiregine 13 myń sarbaz jinady. Dushpandarynan eki eseden astam az áskerimen 30 myń áskerdi tas-talqan etip jeńip, jeńiske jetti. Shyńǵys hannyń kún sáýlesi túsip turǵan baqytynan jaýlar jan-jaqqa qashyp qutyldy. Al Ýdýt jáne býrýdýt taipalary baǵyndy.
Osy shaiqas bolǵan ózenniń janyna Shyńǵys han 70 qazan ornatýdy buiyrdy. Sol jerde jaýlaryn qainaǵan qazanǵa tiridei tastap óltirdi. Ony estigen taipalardyń biri júriat dereý baǵynatynyn bildirdi. Olar Shyńǵys hannyń janyna kóship keldi. Taýdjýit taipasy eń kúshti jáne kóp bolǵan. Olar da byt-shyt bolyp tarap-tarap ketti.
Biraz ýaqyt ótken soń jýriat taipasynyń basshysy (býzýrg) bolyp Jamýha Sáchán boldy. Ol aqyldy, daryndy edi. Oǵan batyldyq pen qabilettilikti Alla taǵala bergen eken. Onyń ústine asqan ǵajap siqyr, aldaý qabileti de mol, saiqal aram jan boldy. Shyńǵys han ony óziniń birge týǵan «týysy» dep atady (ande). Jamýha Shyńǵys hannyń «eń jaqyn dosymyn, týysymyn» dep ber jaǵynan ony qoldaǵan túr bildirdi. Ar jaǵynan aram oi jeńip, ol birneshe ret kóterilisshiler jaǵynda bolyp «qaryn baýyry» Shyńǵys hanmen soǵysty.
Biraz ýaqyt ótken soń bul taipa birimen-biri qyrqysty. Olar: «Tash Chýittiń ámirleri bizdi mensinbeidi, qorlaidy. Al Temýdjin han óziniń kiimin bireýge beredi, ózi otyrǵan attan túsip, ony da beredi. Ol óziniń halqynyń taǵdyryn oilaidy. Áskerine, jerine kóńil aýdarady. Ulystaǵylar jaqsy turady», – deidi. Biraz oilanyp, aqyldasyp, olar Shyńǵys hanǵa qosyldy. Oǵan baǵyndy.
Sondai-aq Sýldýs taipasynan Sorkan Shirániń uly Chilaýhan bahadýr, Isýt taipasynan Nirýn taipasynyń bir tarmaǵy Týdai baǵyndy. Olar taidjiýttardyń bir tarmaǵynan. Osy rýdyń bir tarmaǵynyń qolbasshysy. Kadan taishynyń uly Týdaidan ketip Shyńǵys hannyń qolastyna kirdi. Chilaýhan bahadýr Shyńǵys handy tutqynnan qutqaryp qalǵan bolatyn. Al Jebe Taidsha taipasynyń kúshin joǵaltqannan keiin biraz ýaqyt ne isterin bilmei, árli-berli taý tasty, ormandardy aralaýda boldy. Bul jaǵdaidyń eshteńe bermeitinine kózi jetken soń Shyńǵys hanǵa kelip qosyldy.
Baarin taipasynyń bas ámiri Shirqat Ebýden óziniń eki uly Naia jáne Abakty alyp Shyńǵys hanǵa keldi. Naia Ýgedei, Mengý Qagandar kezinde de tiri boldy. 120 jas ómir súrdi. Mengý Kagan patshalyq qurǵanda ol: «Shyńǵys han týǵanda ótkizgen toida toiyp et jedim» degen eken. Óz taipasynan Hakachý bahadúrdi tutqyndap jáne Taidjiýttardyń basshysy Tarkýtai Kiriltúkti Shyńǵys hanǵa alyp kelgen. Olardy biraz ýaqyttan keiin bostandyq berip Shyńǵys han óz handyǵynda ustap turady. Olar taǵy da qashyp ketti. Osy kezde Jalaiyr urpaǵynyń dýlankat degen taipasynyń basshysy Joshy Jaýyrqan óz elin Shyńǵys hanǵa ertip kelip oǵan baǵynatyńdyǵyn bildirip Týrakýt-Sinkýt degen jerde turaqtady.
Shyńǵys han tatarlarmen soǵysta jeńiske jetken soń tonaýdan alǵan paidalarymen iýrkin taipasymen bólisip, óz jaǵyna tartý maqsatymen olarǵa baryp qaitýǵa sheshim qabyldady. Bara jatqanda jolda iýrkin taipasynyń bir bóligi kóterilis ashqan. Biraz adamdarmen birigip Shyńǵys hannyń áskerinen 10 adamdy óltirip, 50-dei adamnyń attaryn tartyp alyp, kiimderin jyrtqan. Ol habar Shyńǵys hanǵa jetkende ol bylai depti: «Keshe olar qylyshpen meniń inim Balǵytai noionnyń iyǵyn shaýypty. Endi biz: «kelińder beibit ómir súrý úshin kelisimge keleiik desek», – olar bizdi jaý retinde qabyldady. Endi eriksiz olarǵa qarsy shara qoldanýǵa týra keledi».
Osyndai ashý ústinde dala jolymen olarǵa qarsy shabýylǵa attandy. Olardy Týlan býldaq degen jerde talqandap, kóptegen halyqty tonady. Sácha Beki jáne Taichýt otbasymen jáne azdaǵan adamdarmen qashyp ketti. Shyńǵys han iýrkin taipasyn talqandap jeńiske jetkennen keiin ol kereitterdiń basshysy On hannyń inisi óz aǵasynan ketip qalǵan Jakambýǵa shabýyl jasap, ony talqandady. Kereitterdiń bir bóligi týnkait rýy. Biraz ýaqyttan keiin olar tarap ketedi: Jakambanyń jeńilisinen keiin olar: «Shyńǵys hanǵa baǵynamyz», – dep ózderi keldi. Olar Shyńǵys han men On hannyń dos ekenin biletin. Shyńǵys han Tankaittardy On hanǵa qaitaryp jiberdi. Onan keiin biraz ýaqytqa deiin olar On hanmen jaqsy qatynasta boldy. Taǵy da Shyńǵys hanǵa qarsy kóterildi. Naimandardyń hany Taian hannyń jaǵyna berile qoimady.
1206 jyly mońǵol jerinde Onan ózeni boiynda quryltaida (kóshpeli feodaldarnyń sezdi) elý jastaǵy Temýchin mońǵoldyń uly hany bolyp sailanyp «Shyńǵys han» degen esimge ie boldy.
Osylaisha mońǵol memleketi quryldy. Feodaldyq qarym-qatynas kúsheidi. Mońǵol ultynyń qalyptasýyna jetkizdi.
Bul memlekettiń mynadai quramdary boldy. Memlekettiń basynda uly han turdy. Ony qaǵan dep atady. Ol Shyńǵys han, onyń muragerlerin shyńǵystyqtar dep atady. Shyńǵys hannyń tiri kezinde ulystar onyń uldaryna bólip berildi. Olar uly hannyń baǵynyshtylary dep ataldy. Al olarǵa kóship júrgen barlyq noiandar óz qamaldarymen nókerlerimen baǵyndy. Shyńǵys han memleketti 1206-1227 jyldary basqardy.
Bul feodaldyq memleket ári áskeri memleketke de ainaldy. Óitkeni mońǵoldar túrikterdiń erte zamandaǵy salt-dástúrleri boiynsha túmen, myńdyq, júzdik, ondyq dep áskeri ákimshilik bólikke bólindi. Olar áskerge 10 myń, myń, júz jáne on sarbazdar berýge mindetti boldy. Túmen, myńdyq degen ataqpen erteden kele jatqan taipalar, rýlar kósemderiniń urpaqtary ári qarai ómirlerin jalǵady. Olar túmen, myńdyqtardyń basshylary bolyp qaldy.
Shyńǵys han mońǵol qoǵamynyń kóshpelilerdiń ataqtylary men aqsúiekteriniń ejelgi dástúrlerin sanaly túrde qoldap, qatardaǵy kóshpelilermen olardyń myrzalarynyń arasyndaǵy qatynasty máńgilik bailanystyryp zańdastyrdy. Shyńǵys han mońǵol qoǵamynda osy ýaqytqa deiin bolǵan basqarý júiesine feodaldyq elementterdi óte naqty uiymdasqan túrde zańdastyrdy.
Feodaldyq jasaqtardyń janynda ataqty onmyńdyq gvardiia (keshim) turdy. Olar ataqty feodaldardyń uldarynan quraldy. Bul gvardiia erekshe qamqorlyqta bolǵan. Olardan áskerdiń basshy komandirlerin iriktep alyp otyrǵan. Keiinnen olardyń ishinen jaýlap alyp baǵyndyrylǵan ólkelerge basshy qyzmetterge joǵarylatylatyn boldy. Memlekettiń negizgi zańy – uly Iasaq boldy. Bul kádimigi quqyq, tek qana ataqty áldilerdiń turmys saltyna negizdelip jasalǵan patriarhaldy búrkemelep jamylǵan sharýalarmen qarym-qatynas týraly zań. Ol asa qatal áskeri tártip ornatty.
Saiasi birlesken, qatal tártipke negizdelgen óte myqty mońǵol áskeri dúniejúziniń kópshilik jerin basyp alýǵa múmkindik berdi. Shyńǵys hannyń jaýlap alý saiasaty osy eldiń aýqatty adamdarynyń maqsatyn kózdedi. Tabystar (Isstar.1) tek qana arattardy qanaýdan ǵana quralǵan joq. Ol negizinen kórshi elderdi tonaý soǵysynan tapqan tabystardan quraldy. Mońǵol memleketi qurylǵannan keiin ulystardyń birine-biriniń shabýyly toqtady. Biraq tabys kózin shetelderdi tonaý arqyly toltyrdy. Al soǵysta jetistikke jetý, tabysty bolý úshin óte kúshti handyq qajet edi. Sońdyqtan olar Shyńǵys hanǵa adal qyzmet kórsetti. Olardyń ortasynan óte qabiletti Djebe, Sýbýtai, Mýhýli, Shiki Hýtýký siiaqty qolbasshylar shyqty.
Shyńǵys hannyń jaýlap alý joryǵynyń tabysty bolýy kóshpeli mońǵol áskeriniń qatań zańdarynyń óte dálme-dál eshbir ózgerissiz, keshirimsiz, ádiletti oryndalýynda. Teńdesi joq uiymdastyrý qabileti men tártibine negizdelgen óte jyldam qimyldaityn, tez qozǵalysta bolǵan kóshpeli jasaqtar áskeri tártibi álsiz, kóship-qonýǵa beiimdelmegen jer sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn otyryqty feodaldyq memleketterdi tas-talqan etip jeńdi. Kórshi memleketterdiń jeńilý sebepteriniń biri ol endi feodaldyq bólshektenýlerinen, birin-biri tyńdamaýlarynan, ózara ishara kelispeýshilikten de boldy.
1209-1210 jyly Shyńǵys han ózine Si sia taiagýt (búgingi qytaidyń Ganný provintsiiasy) jáne uiǵyr memleketterin ózine baǵyndyrdy. Mońǵol áskeri 1211-1215 jyldary arasynda Qytaidyń soltústik bóliginiń kópshiligin basyp alyp, túk qaldyrmai tonap, shól dalaǵa ainaldyryp jiberdi. Qytaidyń soltústiginiń qalǵan bóligin ońtústik Qytaidy Shyńǵys hannyń muragerleri baǵyndyrdy. Qytaidy tolyq jeńip baǵyndarǵan soń, Shyńǵys han áskerleriniń basty kúshin batysqa qarai burdy. 1218 jyly Shyǵys Túrkistan men Jetisýdy basyp alǵannan keiin 1219 jyly áskerin Horezmshahty jaýlap alýǵa jumyldyrdy. Olardyń qolastynda búkil Orta Aziia men Iran bolatyn. Ol elderdi basyp alǵan soń olar óte mol dúnie-múlik bailyǵyna jáne jańa áskeri tehnikaǵa ie boldy.
Bolatbek NÁSENOV, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor
«Prezident jáne Halyq» gazeti
Ult portaly
