شىڭعىس حان ەسٸمٸ سوڭعى سەگٸز عاسىر اياسىندا ەلەمگە ەڭ كەڭ تاراعان ەسٸم. ونىڭ ۇلى يمپەرييا قۇرعان داڭقتى قولباسشى بولعاندىعىن دٷنيەجٷزٸ مويىندايدى. بٷگٸندە ونىڭ جەكە باسى تۋرالى تالاس كٶپ. ەسٸرەسە قازاق قوعامىندا ونى بٸرقاتار قازاق رۋلارى ٶزٸنە تەلٸپ العىسى كەلەتٸن تەندەنتسييالار بايقالۋدا. ال زەرتتەۋشٸلەر بولسا بٸرٸ ونى قانٸشەر دەسە, ەكٸنشٸ بٸرەۋلەر تەڭدەسٸ جوق كەمەڭگەر دەپ باعالايدى. ناقتى تاريحي دەرەكتەر شىڭعىس حان كٶپتەگەن حالىقتاردى جازىقسىز قىناداي قىرعانىن كٶرسەتەدٸ. مۇنداي تۇجىرىمدار جالاڭ بولماس ٷشٸن شىڭعىس حان تۋرالى تاريحي جازبالارعا سٷيەنٸپ ناقتى قۇجاتتاردى ۇسىنعىم كەلەدٸ.
ۇلى شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى 1230 جىلداردان بەرٸ قاراي بەيجٸڭ, تەھران, لوندون, مەسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, نوۆوسٸبٸر, تاشكەنت, الماتى جەنە 70-تەن استام ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ كٸتاپحانالارىندا شامالاۋىمشا, 100 مىڭنان استام ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ كٸتاپتار بار سيياقتى (ەرينە ونى ساناپ شىعۋ وڭاي ەمەس). بٷگٸندە كٸتاپ وقۋدى ۇمىتقان كەيبٸر جاستار, ورتا جاستاعىلار (1991 جىلدان كەيٸن تۋعاندار) «ينتەرنەتتە بەرٸ بار» دەپ كەڭٸردەكتەرٸن سوزادى. ٶزدەرٸ سونىڭ بٸرٸن دە وقىپ كٶرگەن ەمەس. كٶپتەگەن كٸتاپتاردىڭ ەلەكتروندىق نۇسقالارى جوق, تٸپتٸ ينتەرنەت تٸزٸمدەرٸندە قامتىلماعان. ەرتەدە اۋىلدى جەرلەردە جازىلعان, قولجازبا كٷيٸندەگٸ كٸتاپتار كٶپشٸلٸككە تاراعان جوق. ونى قالاي ەسەپتەيسٸز. سوندىقتان مەنٸڭ ەسەپتەۋٸم دە شامامەن تۋعان.
ۇلى شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى شىندىقتى العاش اراب جەنە پارسى عالىمدارى جازىپ قالدىرعان. ونى ەر مەملەكەتتٸڭ جاھاندىق عالىمدارى مويىندادى. ولاردىڭ ٸشٸندە فارس قالاسىندا تۋعان ابدۋللاح يبن ومار بايداليندٸ ايتۋىمىزعا بولادى. سول سيقتى قۇراننىڭ اتاقتى تەپسٸرشٸسٸ, پارسى تٸلٸندە قالام تەربەگەن الا-اد-دين تۋسي (1277 جىلى قايتىس بولعان), ابۋ سٷلەيمان-يبن-داۋد بەناكەتي (1329 جىلى قايتىس بولعان) ەسٸمدەرٸ دە بەلگٸلٸ.
ابدال يبن ال اسىر (1160-1234 جج.) ٶزٸنٸڭ 12 تومدىق اسا كٶلەمدٸ ارابشا جازىلعان تاريحي جيناعىندا موڭعول ەسكەرٸنٸڭ شاپقىنشىلىعىن سيپاتتاعان تۇسىندا سول شاپقىنشىلىق سوعىستىڭ ٸشٸندە بولعان ادامداردىڭ ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرگەن دەرەكتەردٸڭ نەگٸزٸندە جازعان. سولارعا سٷيەنە وتىرىپ اسا ٸرٸ تاريحشى-عالىم ۆ.بارتولد بىلاي دەپ جازادى: «وفيتسيالنايا لەست, سوۆەرشەننو نەوبحوديمايا دليا ۆلاستوليۋبيۆوگو سانوۆنيكا, جەلاۆشەگو سوحرانيت سۆوە پولوجەنيە ي ۆلييانيە پري يلحانسكوم دۆورە. يز پەرەپيسكي راشيد-اد-دينا مى ۋبەجداەمسيا ۆ توم, چتو ۆ وسنوۆۋ گازانحانوۆىح رەفورم پولوجەنى پوليتيچەسكيە يدەي ساموگو يستوريكا – نەوبحوديموست دليا مونگولسكوي گوسۋدارستۆەننوستي سبليجەنييا س فەودالنوي ۆەرحۋشكوي پەرسوۆ ي ازەربايدجانتسەۆ ي ۋسۆوەنييا «يرانسكيح» پوليتيچەسكيح تراديتسيي, نەوبحوديموست ۆوزروجدەنييا رازرۋشەننوگو پرەجنەي نالوگوۆوي سيستەموي سەلسكوگو حوزيايستۆا ي, ۆ ەتيح تسەلياح, وبلەگچەنييا نالوگوۆوگو برەمەني كرەستيانستۆا, زاششيتى ەگو وت پريتەسنەنيي مونگولو-تيۋركسكوي ۆوەننو-كوچەۆوي زناتي, وزدوروۆلەنييا اپپاراتا فينانسوۆىح چينوۆنيكوۆ; 1(59) نەوبحوديمو پيشەت ناش اۆتور, امشەي (فينانسوۆىح چينوۆنيكوۆ) يز چيسلا ليۋدەي سىتىح ي بوگاتىح, دابى وني نە پوكۋشاليس نا يمۋششەستۆو راكيياتوۆ 2(60) الشەي – گۆوزدي وت ۆەرەۆوك, ۋدەرجيۆايۋششيح شاتەر دەرجاۆى (حەيمەيي-داۋدەت), ەسلي گۆوزدي كرەپكي, شاتەر ۋدەرجيتسيا نا مەستە, ەسلي گۆوزدي سلابى – نە ۋدەرجيتسيا».
سول سيياقتى, راشيد-اد-ديننٸڭ جەنە باسقا اۆتورلاردىڭ دەرەكتەرٸندە شىڭعىس حاننىڭ ٶزبەكتەر, تەجٸكتەر, پارسىلار, ەزٸربايجاندار, ارميان, گٷرجٸ, ورىس جەنە باسقا حالىقتارعا جاساعان جورىقتارىنداعى قىرعىنداردى جاسىرمايدى. شىڭعىس حاننىڭ جەنە ونىڭ قولباسشىلارىنىڭ ودان بۇرىنعى زاماندارداعى جورىقتارداعى قىرعىنعا ۇقسامايتىنىن اشىق جازعان. شىڭعىس حان, ونىڭ مۇراگەرلەرٸ باسىپ العان جەرلەردە تٸرٸ ادام قالدىرماۋعا تىرىسادى. ۇيىمداسقان تٷردە حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتادى. وسى ارقىلى ەلٸ باعىنا قويماعان بەيبٸت حالىقتى قورقىتىپ, زەرەلەرٸن ۇشىرۋدى جوسپارلادى. شىڭعىس حاننىڭ بۇل ساياساتىن ٷلكەن ۇلى جوشى دا قولداعان جوق.
راشيد-اد-دين بىلاي دەيدٸ: «وچەن نەرەدكي بىلي سلۋچاي, كوگدا چينگيزيدى پولكوۆودتسى پرويزۆوديلي پوگولوۆنۋيۋ رەزنيۋ ۆسەح بەز يسكليۋچەنييا جيتەلەي گورودوۆ ي داجە تسەلىح وكرۋگوۆ. تاك بىلو, ناپريمەر, ۆ وترارە, ۋرگەنچە, نيشاپۋرە, تەرمەزە, بالحە, حەراتە, مەرۆە, تۋسا, رەيە, ماراگە, اردەبيلە, ناحچەۆانە, بەيپاكانە ي درۋگيح گوروداح. ۆسەوبششايا رەزنيا پرويزۆوديلاس تاك, جيتەلەي دەليلي مەجدۋ ۆوينامي, كاجدىي ۆوين ستاۆيل دوستاۆشيحسيا نا ەگو دوليۋ ليۋدەي نا كولەني, زاتەم سرۋبال يم گولوۆى سۆوەي كريۆوي سابلەي».
ەندٸ بٸر جەرٸندە شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ وسى جاۋىزدىعىن ماقتانىش كٶرگەنٸن ايتادى. ول تۋرالى بىلاي دەپتٸ: «چتو سام چينگيز حان گورديلسيا سۆويمي جەستوكوستيامي, موجنو سۋديت پو ليۋبوپىتنومۋ راسسكازۋ وچەۆيدتسا ۆاحيد-اد-دينا بۋشەندجي كازييا گارچيستانسكوگو ۆ پەرەداچە پەرسويازىچنوگو يستوريكا دجۋزدجاني 3(129). ەتوت كازيي ۆو ۆرەميا پەرۆوي وسادى حەراتا مونگولامي (ۆ 1221 گ.) پوپال ۆ پلەن ك مونگولام. چينگيز حان ۆزيال ەگو ۆ سۆويۋ سۆيتۋ ي زاستاۆيل دوكلادىۆات چەرەز پەرەۆودچيكا نۋجنىە ەمۋ سۆەدەنييا و مۋسۋلمانسكيح گوسۋدارستۆاح ي و تيۋركسكيح پلەمەناح. نوۆايا كارەرا كازييا كازالاس وبەسپەچەننوي. نو ودناجدى چينگيز حان ۆ كرۋگۋ پريدۆورنىح راسحۆاستالسيا پو پوۆودۋ توگو, چتو ۆوت ون, چينگيز حان پەرەبيل تاكوە وگرومنوە منوجەستۆو ليۋدەي – وت ەتوگو ەگو سلاۆا بۋدەت ۆەچنوي. كازيي نە ۆىتەرپەل:
– ەسلي حان دارۋەت منە امان (پوششادۋ), تو يا سكاجۋ وب ەتوم سلوۆتسو.
– گوۆوري!
– «ەسلي حان ي ەگو سلۋگي – سكازال كازيي, – پەرەبيۋت ۆسەح ليۋدەي, سرەدي كوگو جە بۋدەت جيت ەگو سلاۆا?»
چينگيح حان پوباگروۆەل وت زلوستي ي ۆىرونيل يز رۋك كولچان سو سترەلامي, نو سدەرجال سۆوە رازدراجەنيە ي تولكو سكازال: «يا سچيتال تەبيا چەلوۆەكوم ۋمنىم ي پرونيتساتەلنىم, ا وت ەتيح تۆويح سلوۆ ستالو ياسنو, چتو ناستوياششەگو ۋما ۋ تەبيا نەت, ي مىسلي ۋما تۆوەگو مالى. گوسۋدارەي ۆ ميرە منوگو. يا تۆوريل ۆسەوبششۋيۋ رەزنيۋ ي رازرۋشەنيە پوۆسيۋدۋ كۋدا ستۋپالي كوپىتا كونەي ۆويسكا مۋحاممەدا وگۋزسكوگو (حورەزمشاحا). ا وستالنىە نارودى, چتو ناحودياتسيا ۆ ستراناح درۋگيح گوسۋدارەي, سلوجات راسسكازى ۆو سلاۆۋ مويۋ». كازيي پوسلە ەتوگو پوپال ۆ وپالۋ.
راشيد-اد-ديننٸڭ جەنە باسقا دا تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا فەودالداردىڭ اتاقتىلارىنىڭ (كٶشپەلٸسٸ, كٶشپەلٸ ەمەستەرٸ دە) كٶپشٸلٸگٸ جاۋعا قارسى حالىق كٷرەسٸن ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق جاساۋعا قابٸلەتسٸزدٸك كٶرسەتتٸ. تٸپتٸ تٷركمەننٸڭ جاۋىنگەرلەرٸ شىنعىس حاننىڭ ەسكەرلەرٸنەن ەلدەقايدا باتىر, قايراتتى بولسا دا ولاردى باسقاراتىن قولباسشى شىقپادى.
راشيد-اد-ديننٸڭ جەنە باسقا دا اۆتورلاردىڭ دەرەكتٸ زەرتتەۋلەرٸندە, ورتا ازييا, يران, ەزٸربايجان, ارمەنييادا شاپقىنشىلارعا قارسى تۇرعان تەك قانا قاراپايىم حالىق دەپ اشىق كٶرسەتەدٸ. ولار جان اياماي سوعىستى. جاۋىزداردان جەڭٸلگەن جاعدايدا بارلىعىن قىرىپ تاستايتىندارىن دا ەستٸپ جاتتى. ال فەودالدىڭ اتاقتىلارى ولاردىڭ قارسىلاسۋىنا قارسى بولدى. بٸراق حالىق ولاردى تىڭداماي سوڭعى دەمدەرٸ تاۋسىلعانشا سوعىسقانىن اشىپ ايتادى.
ورتاعاسىرلىق پارسى تاريحشىلارىنىڭ ٸشٸندە گازان حاننىڭ تاپسىرۋىمەن راشيد-اد-دين جازعان كەڭ كٶلەمدٸ تاريحي ەڭبەك «دجامي-ات-تاۆاريحتىڭ» شەجٸرەلەر جيناعى اسا جوعارى دەرەجەدە باعالانادى.
وسى پارسى عالىمدارىنىڭ ٸشٸندە راشيد-اد-دين جالپى تاريحتى تەك قانا مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ تاريحشىلارى عانا جازادى دەگەن ەرتەدەن قالىپتاسقان كٶزقاراستان باس تارتتى. ول تاريح سول كەزدەگٸ بارلىق حالىقتاردىڭ ورتاق تاريحى دەپ اتالىپ, باتىستاعى «فرانكتەردەن» باستاپ شىعىستاعى قىتايعا دەيٸنگٸ تاريح دەپ ەسەپتەلۋٸ كەرەك دەگەن ويدى بٸرٸنشٸ بولىپ كٶتەردٸ. راشيد-اد-ديننٸڭ العا قويعان ماقساتىنىڭ بٸرٸ – موڭعول حالقىنىڭ تاريحىن ٶتە ەرتەدەگٸ دەۋٸرٸنەن باستاۋ ەدٸ. ال ونداي ماقساتتى ورىنداۋ بٸر ادامنىڭ قولىنان كەلۋٸ مٷمكٸن ەمەس. سول سەبەپتٸ راشيد-اد-دين ٶزٸنە كٶمەكشٸلٸككە ەر حالىقتىڭ تٸلٸن, تاريحىن جەتٸك بٸلەتٸن مامانداردى تارتتى. ونىڭ ٸشٸندە ەكٸ پارسى, ەكٸ قىتاي, كاشميرلٸك ٷندٸلٸك بولدى. ال موڭعول مەن تٷرٸك تايپالارىنىڭ تاريحى تۋرالى جازعاندا موڭعولدىڭ ەرتە دەۋٸردەگٸ تاريحىن ٶتە جاقسى بٸلەتٸن موڭعولدى كٶمەككە شاقىرعان بولار. وسىنداي بٸلٸمدٸ عالىمداردىڭ ٸشٸندە گازان حان دا بولدى.
«دجامي-ات-تاۋاريح» ەڭبەگٸن جازۋ گازان حاننىڭ «تاريح ي گازاني (گازان تاريحى) اتتى كٸتابىن جازعان كەزدە باستالعان. وندا موڭعول مەن تٷرٸك تايپالارىنىڭ تاريحى شىڭعىس حاننىڭ جەنە ونىڭ ەڭ جاقىن مۇراگەرلەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸ باسقارۋ ەدٸسٸنٸڭ تاريحى, موڭعول يمپەريياسىنان بٶلٸنٸپ كەتكەن ۇلىستاردىڭ تاريحى, يرانداعى (حۋلاگيتتەر) موڭعول ۇلىستارىنىڭ گازان-حاساننىڭ (1304ج.) ٶلٸمٸنە دەيٸنگٸ تاريحى. ال ەكٸنشٸ تومعا مۇسىلمان ەمەس مەملەكەتتەر مەن حالىقتار – قىتاي, ەرتە دەۋٸردەگٸ ەۆرەي, فرانك (باتىس ەۆروپا مەملەكەتتەرٸ), رۋم پاپاسى, رۋم (بابىلدىقتار ياعني ۆيزانتييالىقتار) جەنە قاسيەتتٸ ريمدٸكتەر نەمەسە گەرماندىقتار) يمپەراتورلارى, ٷندٸستان مەملەكەتٸ تۋرالى جازدى.
ٷشٸنشٸ توم «دٷنيەجٷزٸندەگٸ جەتٸ اۋا رايى» ارقىلى جاعراپييالىق شولۋ بولۋى كەرەك-تٸ. امال نە, ول ەڭبەگٸ جويىلىپ كەتكەن بولۋى كەرەك. كەيبٸرەۋلەر: راشيد-اد-ديننٸڭ كٸتاپحاناسىن توناعاندار قۇرتتى ما, ەلدە ەلٸ جازىپ ٷلگەرمەدٸ مە? – دەگەندٸ ايتادى.
ەندٸ راشيد-اد-ديننٸڭ «دجامي ات تاۋاريح» اتتى كٸتابىن نەگٸزگە الىپ شىڭعىس حاننىڭ ٶمٸربايانىنا شولۋ جاسايىق.
ٶيتكەنٸ راشيد-اد-دٸننٸڭ كٸتابٸ وسىنىڭ بەرٸنەن دە ارتىق, شىندىعى مول ەڭبەك.
شىڭعىس حان حيجرا جىل ساناۋى بويىنشا 547 جىلى (1152-1153 جج) تايچۋيت تايپاسى بوردجيگين رۋىندا, كٶشپەلٸ فەودال ەسۋگەي-باھادٷردٸڭ وتباسىندا دٷنيەگە كەلدٸ. بۇل دوڭىز جىلى, شامامەن 1153 جىلعى 28-قاڭتار مەن 26-اقپان ارالىعىندا ەكەن. وسى كەزدە ونىڭ ەكەسٸ ەسۋگەي باھادٷر تٸرٸ. ول شىڭعىس حان 13 جاسقا كەلگەندە نەمەسە 1166 جىلى قايتىس بولدى. ونىڭ زامانىندا استرولوگتار ونىڭ تۋعان كٷنٸن انىقتايتىڭداي دەرەجەدە ەمەس ەدٸ, ال شەجٸرەشٸلەر ٶز كەزٸندە تۋعان كٷنٸ مەن ايىن شامالاپ ەسەپتەدٸ. ال بارلىق مۇراگەرلەرٸ, ەمٸرلەر مەن باعىنىشتىلارعا (ايان) انىق بەلگٸلٸ بولعانى ونىڭ 72 جاسقا اياق باسقاندا ٶمٸرمەن قوشتاسقانى. 41 جاسىنا دەيٸنگٸ ٶمٸرٸنٸڭ جارتىسى بالالىق شاعىنا جاتادى, ال قالعان جىلدارى ٶمٸر تولقىنىنىڭ اۋىر كەزەڭدەرٸنە ارنالدى. شەجٸرەشٸلەر ول جىلدار تۋرالى ناقتى ەشتەڭە جازا الماعان.
ەكەسٸ ەسۋگەي باھادٷر ابىرويدىڭ جوعارى ساتىسىندا بولدى. ٶمٸردٸڭ تەتتٸ كٷندەرٸنٸڭ جوعارعى شىڭىنا جەتتٸ. ول قۇدٸرەتتٸ ورىندا بولىپ, تايپالاردى باسقارۋشىسى (حاكٸم) جەنە قوجايىنى اتاندى. كٶپتەگەن تايپالار ونىڭ بۇيرىعىن تىڭدادى, ونىمەن ساناستى, باعىندى. ال تاتار جەنە كەيبٸر تايپالار قارسى شىقتى. ولارمەن ٶزارا شايقاستار جيٸ بولىپ تۇردى.
شىڭعىس تۋعان جىلى ەسۋگەي باھادٷر تاتارلارمەن سوعىستى. ونىڭ ەيەلٸ وەلۋن-ەكە شىڭعىس حانعا جٷكتٸ بولاتىن. تاتارلاردىڭ باسشىسى تەمۋدجين ۋگە مەن كوري بۇقا ەدٸ. ەسۋگەي باھادٷر ولاردى جەڭدٸ, ٶزٸنە باعىندىردى. ول جەڭٸمپاز اتانىپ قايتىپ كەلدٸ. تاتارلاردىڭ دٷنيە-مٷلكٸن, مالدارىن تالان-تاراج ەتتٸ. ول قايتىپ كەلە جاتىپ دەلۋن-بۋلدان دەگەن جەرگە ايالداعاندا ٶزٸنٸڭ ۇلدى بولعانىن بٸلدٸ. ول وڭ جاق قولىنىڭ الاقانىندا قويۋلانعان قاننىڭ ٸرٸگٸن ۇستاپ تۋىپتى. ول قۇرعاپ قالعان باۋىرعا ۇقساعان. ول دٷنيەجٷزٸن جاۋلاپ, ٷلكەن دەرجاۆانىڭ يەسٸ بولادى دەپ جورىدى. وسى جەرٸ بىلاي سۋرەتتەلٸپتٸ: «ون دەرجال ۆ لادوني پراۆوي رۋكي نەبولشوي سگۋستوك زاپەكشەي كروۆي, پوحوجيي نا كۋسوك سسوحشەيسيا پەچەني; نا سكريجالي ەگو چەلا (بىلي) ياۆنىمي زناكي زاۆوەۆانييا ۆسەلەننوي ي ميرودەرجاۆييا, ا وت ەگو ليكا يسحوديلي لۋچي سچاستليۆوي سۋدبى ي موگۋششەستۆا. كوگدا ۋ ەسۋگەي باحادۋرا سلۋچيلاس پوبەدا ناد تاتارامي ي پوكورەنيە يح گوسۋداريا تەمۋدجين ۋگە, پرويسشەدشەە وكولو ەتوي پورى, ي ون ودەرجال پوبەدۋ ناد ۆراگوم (تو), سوچتيا ەتوت سلۋچاي زا سچاستليۆوە پرەدزنامەنوۆانيە, ون نارەك سۆوە تسارستۆەننوە ديتيا تەمۋدجينوم پو يمەني گوسۋداريا تاتار, و كوتوروم ۋپومينالوس».
وسىدان كەيٸن ەسۋگەي باحادٷر 13 جىل بويىنا ەشكٸمگە بەت قاراتقان جوق. ونىڭ باتىرلىعى, ابىرويى كٶپتەگەن تايپالاردىڭ ٶزٸنە باعىنۋىنا سەبەپشٸ بولدى. مەزگٸل-مەزگٸل وعىز تٷرٸكتەرگە قارسى جورىققا دا شىعىپ تۇردى. وسى ارادا بارلىق حالىقتارعا تەن, ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ قازاق حالقىنا دا تانىس مىنا بٸر ەسۋگەيدٸڭ جاۋلارى كٸم ەكەنٸن جازعان تۇسىن ورىس تٸلٸندە بەرەيٸن.
«ودناكو گرۋپپا روديچەي, سوگلاسنو (پوگوۆوركە): «ليۋدي بليزكيە – سكورپيونى», پو پريچينە زلوبى ي نەناۆيستي, پوروجدەننىح ي ۆنەدرەننىح ۆ (ساموي) يح پريرودە, زاۆيدوۆالي ەمۋ, ا تاك كاك وني نە يمەلي دوستاتوچنوي سيلى ي موششي دليا سوپروتيۆلەنييا, تو دو كونتسا ەگو جيزني سەيالي ۆ سەردتسە (سۆوەم) سەمەنا مەستي ي ۆراجدى. كوگدا ەسۋگەي باحادۋر ۆ مولودىە گودى سكونچالسيا, پلەمەنا تايدجيۋت, كوتورىە پرينادلەجالي ك چيسلۋ ەگو دۆويۋرودنىح براتەۆ ي روديچەي ەگو پرەدكوۆ (حيشان-ي-پوداران), بىلي نايبولەە سيلنىمي (پلەمەنامي) ي وبلادالي نايبولشيم (كوليچەستۆوم) پودچينەننىح (تابا) ي ۆويسك, ا يح پرەدۆوديتەلي بىلي پولزۋيۋششيميسيا زناچەنيەم گوسۋداريامي. حوتيا ۆو ۆرەمەنا ەسۋگەي باحادۋرا (ەتي پلەمەنا) بىلي (ەمۋ) پودچينەنى, درۋجەستۆەننى ي پوكورنى, نو ۆ كونتسە ەگو پراۆلەنيي ي ۆ مومەنت ەگو كونچينى وني ۆىكازالي (ەمۋ) نەپوۆينوۆەنيە ي ۆراجدەبنوست».
تەمۋچەن ەكەسٸنەن ايرىلىپ, ٶزٸنٸڭ باۋىرلارىمەن بٸرگە قيىن جاعدايعا دۋشار بولدى. ٶيتكەنٸ ەكەسٸنٸڭ نٶكەرلەرٸ ەسۋگەيدٸڭ وتباسىن تاستاپ كەتتٸ. تەمۋچەن كەرەيتتەردٸڭ ۆان حانىنىڭ قولداۋىمەن جەنە ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنىڭ دارىندى قابٸلەتٸ ارقاسىندا ماڭايىنا نٶكەرلەر جيناي باستادى. ولار فەودالداردىڭ باستى توپتارى ەدٸ. وسىلايشا بٸرتٸندەپ كٷشەيە تٷستٸ. ونىڭ ۇلىسى تالاي قيىندىقتاردى قورلىقتاردى باسىنان ٶتكٸزٸپ اسا ٸرٸ ساياسي كٷشكە اينالدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي بارلىق ۇلىستاردى تاس-تالقان قىلىپ جەڭگەن سوڭ, ٶزٸنٸڭ بالا كەزٸندەگٸ دوسى جامۇحامەن دە سوعىسۋعا تۋرا كەلدٸ. ونى دا تالقانداپ, دارعا اسىپ ٶلتٸردٸ. سٶيتٸپ ەندٸ جاۋلارى قالمادى. تايدجٷكتەر ەسۋگەيدٸڭ بالالارىنا باعىنباي ٶز الدىنا اسا كٷشتٸ تايپاعا اينالدى. ەسۋگەيدٸڭ ٶز جاقىندارى دا سوعان بارىپ قوسىلدى. ولاردىڭ كەيبٸرەۋٸ حويان-يرگەن تايپاسىنا جاتاتىن. 85 ٷي ورماننىڭ ٸشٸندە بولاتىن. ال ەسۋگەي باحادٷر جەنە ونىڭ بالالارى ونان جەنە كەرۋلەن ٶزەننٸڭ ماڭىندا ورنالاسقان. ەسۋگەيگە باعىنعان تايپالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ولاردان كەتٸپ تايدجينمۋتەرگە كٶشٸپ كەتتٸ. سونداي-اق ەسۋگەيدٸڭ تايپاسىنىڭ ٷلكەنٸ تۋدان كاكۋرچي دا كٶشە باستادى.
وسى مەزگٸلدە تەمۋدجين ٶزٸ اعاسىنا كەلدٸ. ٶتە كٸشٸپەيٸلدٸلٸك بٸلدٸرٸپ, مەدەنيەتتٸ تٷردە ودان نە بولىپ جاتقانىن سۇرادى. ونىڭ جاۋابىن سول قالپىندا بەرەيٸن: «ۆ وتۆەت توت سكازال پو-مونگولسكي پوسلوۆيتسۋ, سمىسل كوتورىي تاكوۆ: «يا پرينيال تۆەردوە رەشەنيە, ي (درۋگوگو) ۆىبورا (ۋ مەنيا) نە وستالوس, ۆوزموجنوست جە كولەبانييا نەلەپا». زاتەم ون سەل ۆەرحوم ي وتپراۆيلسيا ك تايدجيۋتام. مات چينگيز حانا وەلۋن-ەكە ساموليچنو سەلا ۆەرحوم, پودنيالا بۋنچۋك (تۋح), پوساديلا نا كونەي ۆويسكا ي وتپراۆيلاس ۆ پوگونيۋ زا بەگلەتسامي دابى ۆەرنۋت يح نازاد. كوگدا وني سوشليس, س وبەيح ستورون, پوسترويليس ۆ ريادى ۆ بوەۆوم پوريادكە ي ناچالي سراجەنيە. ۆ كونتسە كونتسوۆ ونا ۆەرنۋلا نازاد نەكوتورۋيۋ چاست تەح پلەمەن ي سۆوەگو ۋلۋسا».
ول شايقاستا ەمٸرلەردٸڭ ٷلكەنٸ, قارت چارانە-ەبۋگەن ساداقتىڭ وعى تيٸپ, جەلكەسٸنەن جارالاندى. وسى شايقاستان قايتىپ كەلگەندە شىڭعىس حان وعان بارىپ نە بولىپ جاتقانىن سۇرادى. چارانە بىلاي دەدٸ: «پوسلە (كونچينى) تۆوەگو دوبروگو وتتسا ناشي پلەمەنا ي ۆويسكا وكازالي تەبە نەپوۆينوۆەنيە ي وتپالي وت تەبيا. يا زاحوتەل ستات يم پومەحوي, نو نەبەسنوە پرەدوپرەدەلەنيە ۋسترويلو زاسادۋ نا مويۋ جيزن, ي منە نە وجيداننو نانەسلي ۋدار».
شىڭعىس حان ونىڭ العان جاراسىنىڭ قاتەرلٸ ەكەنٸن كٶرٸپ, ٶكٸرٸپ جىلادى. ول شىعىسىمەن چارانە قايتىس بولادى.
بۇل كەزدە جامۋكە-سەچەن نيرۋك تايپاسىنا جاتاتىن, ول سول تايپانىڭ باسشىسى جەنە جادزيرات تايپاسىنىڭ ەمٸرٸ ونىڭ تۋىسى تاكۋداچار بولاتىن. ول ماڭايىنداعى ۇلىستاردى توناي باستايدى. ونىڭ ٸشٸندە شىڭعىس حاننىڭ دا قولاستىنداعى ۇلىستار دا بولدى. وسى ماڭايدا جالايىردىڭ حانى جوشى تارمالدىڭ ۇلىسى بولاتىن. تاكۋداچەر ونىڭ ۇلىسىنان مالداردى ايداپ كەتٸپ جٷر دەگەندٸ ەستٸپ تارمال ونى اڭديدى. تاكۋداچەر كەزەكتٸ شابۋىلعا كەلگەن كەزدە ونى تارمال اتىپ ٶلتٸرەدٸ. ول جامۋحانىڭ تۋىسى بولعاندىقتان ەندٸ شىڭعىس حانمەن جاۋلاسۋعا سەبەپتٸڭ بٸرٸ بولدى.
شىڭعىس حان ولارمەن شايقاسىپ جٷرگەندە بارلىق كٷشٸنەن ايىرىلىپ قالادى. ولاردىڭ قولىنا تۇتقىندالادى. ول تۇتقىننان سۋلدۋە تايپاسىنىڭ ادامى, سوركان-شيرە قۇتقارىپ الادى.
بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە تالاي قيىندىقتاردى باسىنان ٶتكٸزٸپ, شىڭعىس حاننىڭ تٶڭٸرەگٸنە بٸراز تايپالار توپتاسادى. وسىلايشا بٸرٸگۋ باستالادى.
اقىرىندا تايدجيۋت تايپالارى جاسىرىن 30 مىڭداي ەسكەرمەن شىڭعىس حاننىڭ ۇلىسىنا شابۋىلعا كەلە جاتتى. ول تۋرالى شىڭعىس حان ەشنەرسە ەستٸمەيدٸ. ونىڭ باعىنا قاراي يكيراس تايپاسىنىڭ نەكۋن اتتى ازاماتى تايدجيۋت تايپاسىندا بولاتىن. ال ونىڭ ۇلى بۋتۋك شىڭعىس حانعا قىزمەت ەتەتٸن. نەكۋن بارۋلاس, مٷلكە, تاتانا رۋىنىڭ ەكٸ ادامى ارقىلى شىڭعىس حانعا حابار جەتكٸزدٸ. شىڭعىس حان تالان-بالدجيۋس اتتى جەردە جٷرگەن. اتالعان ەكٸ ادام الاۋۋت, تۋراۋت اتتى ەكٸ تٶبەنٸ ٶتتٸ. شىڭعىس حانعا حابار جەتكٸزدٸ. بۇل حاباردى ەستي سالا شىڭعىس حان دا ٶزٸنٸڭ ەسكەرٸن جاساقتاۋعا كٸرٸستٸ. ٶزٸن جاقتايتىن تايپالار مەن رۋلارعا حابارلادى. ونى حاۆاكاحتار دا قولدادى. بارلىعى جينالعان سوڭ ول ولاردى تۋمانعا, مىڭدىققا (حازارا) جەنە جٷزدٸككە (سادە) بٶلدٸ.
شىڭعىس حان تٶڭٸرەگٸنە 13 مىڭ سارباز جينادى. دۇشپاندارىنان ەكٸ ەسەدەن استام از ەسكەرٸمەن 30 مىڭ ەسكەردٸ تاس-تالقان ەتٸپ جەڭٸپ, جەڭٸسكە جەتتٸ. شىڭعىس حاننىڭ كٷن سەۋلەسٸ تٷسٸپ تۇرعان باقىتىنان جاۋلار جان-جاققا قاشىپ قۇتىلدى. ال ۋدۋت جەنە بۋرۋدۋت تايپالارى باعىندى.
وسى شايقاس بولعان ٶزەننٸڭ جانىنا شىڭعىس حان 70 قازان ورناتۋدى بۇيىردى. سول جەردە جاۋلارىن قايناعان قازانعا تٸرٸدەي تاستاپ ٶلتٸردٸ. ونى ەستٸگەن تايپالاردىڭ بٸرٸ جٷريات دەرەۋ باعىناتىنىن بٸلدٸردٸ. ولار شىڭعىس حاننىڭ جانىنا كٶشٸپ كەلدٸ. تاۋدجۋيت تايپاسى ەڭ كٷشتٸ جەنە كٶپ بولعان. ولار دا بىت-شىت بولىپ تاراپ-تاراپ كەتتٸ.
بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ جۋريات تايپاسىنىڭ باسشىسى (بۋزۋرگ) بولىپ جامۋحا سەچەن بولدى. ول اقىلدى, دارىندى ەدٸ. وعان باتىلدىق پەن قابٸلەتتٸلٸكتٸ اللا تاعالا بەرگەن ەكەن. ونىڭ ٷستٸنە اسقان عاجاپ سيقىر, الداۋ قابٸلەتٸ دە مول, سايقال ارام جان بولدى. شىڭعىس حان ونى ٶزٸنٸڭ بٸرگە تۋعان «تۋىسى» دەپ اتادى (اندە). جامۋحا شىڭعىس حاننىڭ «ەڭ جاقىن دوسىمىن, تۋىسىمىن» دەپ بەر جاعىنان ونى قولداعان تٷر بٸلدٸردٸ. ار جاعىنان ارام وي جەڭٸپ, ول بٸرنەشە رەت كٶتەرٸلٸسشٸلەر جاعىندا بولىپ «قارىن باۋىرى» شىڭعىس حانمەن سوعىستى.
بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ بۇل تايپا بٸرٸمەن-بٸرٸ قىرقىستى. ولار: «تاش چۋيتتٸڭ ەمٸرلەرٸ بٸزدٸ مەنسٸنبەيدٸ, قورلايدى. ال تەمۋدجين حان ٶزٸنٸڭ كيٸمٸن بٸرەۋگە بەرەدٸ, ٶزٸ وتىرعان اتتان تٷسٸپ, ونى دا بەرەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ حالقىنىڭ تاعدىرىن ويلايدى. ەسكەرٸنە, جەرٸنە كٶڭٸل اۋدارادى. ۇلىستاعىلار جاقسى تۇرادى», – دەيدٸ. بٸراز ويلانىپ, اقىلداسىپ, ولار شىڭعىس حانعا قوسىلدى. وعان باعىندى.
سونداي-اق سۋلدۋس تايپاسىنان سوركان شيرەنٸڭ ۇلى چيلاۋحان باحادۋر, يسۋت تايپاسىنان نيرۋن تايپاسىنىڭ بٸر تارماعى تۋداي باعىندى. ولار تايدجيۋتتاردىڭ بٸر تارماعىنان. وسى رۋدىڭ بٸر تارماعىنىڭ قولباسشىسى. كادان تايشىنىڭ ۇلى تۋدايدان كەتٸپ شىڭعىس حاننىڭ قولاستىنا كٸردٸ. چيلاۋحان باحادۋر شىڭعىس حاندى تۇتقىننان قۇتقارىپ قالعان بولاتىن. ال جەبە تايدشا تايپاسىنىڭ كٷشٸن جوعالتقاننان كەيٸن بٸراز ۋاقىت نە ٸستەرٸن بٸلمەي, ەرلٸ-بەرلٸ تاۋ تاستى, ورمانداردى ارالاۋدا بولدى. بۇل جاعدايدىڭ ەشتەڭە بەرمەيتٸنٸنە كٶزٸ جەتكەن سوڭ شىڭعىس حانعا كەلٸپ قوسىلدى.
باارين تايپاسىنىڭ باس ەمٸرٸ شيرقات ەبۋدەن ٶزٸنٸڭ ەكٸ ۇلى نايا جەنە اباكتى الىپ شىڭعىس حانعا كەلدٸ. نايا ۋگەدەي, مەنگۋ قاگاندار كەزٸندە دە تٸرٸ بولدى. 120 جاس ٶمٸر سٷردٸ. مەنگۋ كاگان پاتشالىق قۇرعاندا ول: «شىڭعىس حان تۋعاندا ٶتكٸزگەن تويدا تويىپ ەت جەدٸم» دەگەن ەكەن. ٶز تايپاسىنان حاكاچۋ باحادٷردٸ تۇتقىنداپ جەنە تايدجيۋتتاردىڭ باسشىسى تاركۋتاي كيريلتٷكتٸ شىڭعىس حانعا الىپ كەلگەن. ولاردى بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن بوستاندىق بەرٸپ شىڭعىس حان ٶز حاندىعىندا ۇستاپ تۇرادى. ولار تاعى دا قاشىپ كەتتٸ. وسى كەزدە جالايىر ۇرپاعىنىڭ دۋلانكات دەگەن تايپاسىنىڭ باسشىسى جوشى جاۋىرقان ٶز ەلٸن شىڭعىس حانعا ەرتٸپ كەلٸپ وعان باعىناتىڭدىعىن بٸلدٸرٸپ تۋراكۋت-سينكۋت دەگەن جەردە تۇراقتادى.
شىڭعىس حان تاتارلارمەن سوعىستا جەڭٸسكە جەتكەن سوڭ توناۋدان العان پايدالارىمەن يۋركين تايپاسىمەن بٶلٸسٸپ, ٶز جاعىنا تارتۋ ماقساتىمەن ولارعا بارىپ قايتۋعا شەشٸم قابىلدادى. بارا جاتقاندا جولدا يۋركين تايپاسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ كٶتەرٸلٸس اشقان. بٸراز ادامدارمەن بٸرٸگٸپ شىڭعىس حاننىڭ ەسكەرٸنەن 10 ادامدى ٶلتٸرٸپ, 50-دەي ادامنىڭ اتتارىن تارتىپ الىپ, كيٸمدەرٸن جىرتقان. ول حابار شىڭعىس حانعا جەتكەندە ول بىلاي دەپتٸ: «كەشە ولار قىلىشپەن مەنٸڭ ٸنٸم بالعىتاي نويوننىڭ يىعىن شاۋىپتى. ەندٸ بٸز: «كەلٸڭدەر بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن كەلٸسٸمگە كەلەيٸك دەسەك», – ولار بٸزدٸ جاۋ رەتٸندە قابىلدادى. ەندٸ ەرٸكسٸز ولارعا قارسى شارا قولدانۋعا تۋرا كەلەدٸ».
وسىنداي اشۋ ٷستٸندە دالا جولىمەن ولارعا قارسى شابۋىلعا اتتاندى. ولاردى تۋلان بۋلداق دەگەن جەردە تالقانداپ, كٶپتەگەن حالىقتى تونادى. سەچا بەكي جەنە تايچۋت وتباسىمەن جەنە ازداعان ادامدارمەن قاشىپ كەتتٸ. شىڭعىس حان يۋركين تايپاسىن تالقانداپ جەڭٸسكە جەتكەننەن كەيٸن ول كەرەيتتەردٸڭ باسشىسى ون حاننىڭ ٸنٸسٸ ٶز اعاسىنان كەتٸپ قالعان جاكامبۋعا شابۋىل جاساپ, ونى تالقاندادى. كەرەيتتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ تۋنكايت رۋى. بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن ولار تاراپ كەتەدٸ: جاكامبانىڭ جەڭٸلٸسٸنەن كەيٸن ولار: «شىڭعىس حانعا باعىنامىز», – دەپ ٶزدەرٸ كەلدٸ. ولار شىڭعىس حان مەن ون حاننىڭ دوس ەكەنٸن بٸلەتٸن. شىڭعىس حان تانكايتتاردى ون حانعا قايتارىپ جٸبەردٸ. ونان كەيٸن بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن ولار ون حانمەن جاقسى قاتىناستا بولدى. تاعى دا شىڭعىس حانعا قارسى كٶتەرٸلدٸ. نايمانداردىڭ حانى تايان حاننىڭ جاعىنا بەرٸلە قويمادى.
1206 جىلى موڭعول جەرٸندە ونان ٶزەنٸ بويىندا قۇرىلتايدا (كٶشپەلٸ فەودالدارنىڭ سەزدٸ) ەلۋ جاستاعى تەمۋچين موڭعولدىڭ ۇلى حانى بولىپ سايلانىپ «شىڭعىس حان» دەگەن ەسٸمگە يە بولدى.
وسىلايشا موڭعول مەملەكەتٸ قۇرىلدى. فەودالدىق قارىم-قاتىناس كٷشەيدٸ. موڭعول ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنا جەتكٸزدٸ.
بۇل مەملەكەتتٸڭ مىناداي قۇرامدارى بولدى. مەملەكەتتٸڭ باسىندا ۇلى حان تۇردى. ونى قاعان دەپ اتادى. ول شىڭعىس حان, ونىڭ مۇراگەرلەرٸن شىڭعىستىقتار دەپ اتادى. شىڭعىس حاننىڭ تٸرٸ كەزٸندە ۇلىستار ونىڭ ۇلدارىنا بٶلٸپ بەرٸلدٸ. ولار ۇلى حاننىڭ باعىنىشتىلارى دەپ اتالدى. ال ولارعا كٶشٸپ جٷرگەن بارلىق نوياندار ٶز قامالدارىمەن نٶكەرلەرٸمەن باعىندى. شىڭعىس حان مەملەكەتتٸ 1206-1227 جىلدارى باسقاردى.
بۇل فەودالدىق مەملەكەت ەرٸ ەسكەري مەملەكەتكە دە اينالدى. ٶيتكەنٸ موڭعولدار تٷرٸكتەردٸڭ ەرتە زامانداعى سالت-دەستٷرلەرٸ بويىنشا تٷمەن, مىڭدىق, جٷزدٸك, وندىق دەپ ەسكەري ەكٸمشٸلٸك بٶلٸككە بٶلٸندٸ. ولار ەسكەرگە 10 مىڭ, مىڭ, جٷز جەنە ون ساربازدار بەرۋگە مٸندەتتٸ بولدى. تٷمەن, مىڭدىق دەگەن اتاقپەن ەرتەدەن كەلە جاتقان تايپالار, رۋلار كٶسەمدەرٸنٸڭ ۇرپاقتارى ەرٸ قاراي ٶمٸرلەرٸن جالعادى. ولار تٷمەن, مىڭدىقتاردىڭ باسشىلارى بولىپ قالدى.
شىڭعىس حان موڭعول قوعامىنىڭ كٶشپەلٸلەردٸڭ اتاقتىلارى مەن اقسٷيەكتەرٸنٸڭ ەجەلگٸ دەستٷرلەرٸن سانالى تٷردە قولداپ, قاتارداعى كٶشپەلٸلەرمەن ولاردىڭ مىرزالارىنىڭ اراسىنداعى قاتىناستى مەڭگٸلٸك بايلانىستىرىپ زاڭداستىردى. شىڭعىس حان موڭعول قوعامىندا وسى ۋاقىتقا دەيٸن بولعان باسقارۋ جٷيەسٸنە فەودالدىق ەلەمەنتتەردٸ ٶتە ناقتى ۇيىمداسقان تٷردە زاڭداستىردى.
فەودالدىق جاساقتاردىڭ جانىندا اتاقتى ونمىڭدىق گۆاردييا (كەشٸم) تۇردى. ولار اتاقتى فەودالداردىڭ ۇلدارىنان قۇرالدى. بۇل گۆاردييا ەرەكشە قامقورلىقتا بولعان. ولاردان ەسكەردٸڭ باسشى كومانديرلەرٸن ٸرٸكتەپ الىپ وتىرعان. كەيٸننەن ولاردىڭ ٸشٸنەن جاۋلاپ الىپ باعىندىرىلعان ٶلكەلەرگە باسشى قىزمەتتەرگە جوعارىلاتىلاتىن بولدى. مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ زاڭى – ۇلى ياساق بولدى. بۇل كەدٸمٸگٸ قۇقىق, تەك قانا اتاقتى ەلدٸلەردٸڭ تۇرمىس سالتىنا نەگٸزدەلٸپ جاسالعان پاتريارحالدى بٷركەمەلەپ جامىلعان شارۋالارمەن قارىم-قاتىناس تۋرالى زاڭ. ول اسا قاتال ەسكەري تەرتٸپ ورناتتى.
ساياسي بٸرلەسكەن, قاتال تەرتٸپكە نەگٸزدەلگەن ٶتە مىقتى موڭعول ەسكەرٸ دٷنيەجٷزٸنٸڭ كٶپشٸلٸك جەرٸن باسىپ الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. شىڭعىس حاننىڭ جاۋلاپ الۋ ساياساتى وسى ەلدٸڭ اۋقاتتى ادامدارىنىڭ ماقساتىن كٶزدەدٸ. تابىستار (يسستار.1) تەك قانا اراتتاردى قاناۋدان عانا قۇرالعان جوق. ول نەگٸزٸنەن كٶرشٸ ەلدەردٸ توناۋ سوعىسىنان تاپقان تابىستاردان قۇرالدى. موڭعول مەملەكەتٸ قۇرىلعاننان كەيٸن ۇلىستاردىڭ بٸرٸنە-بٸرٸنٸڭ شابۋىلى توقتادى. بٸراق تابىس كٶزٸن شەتەلدەردٸ توناۋ ارقىلى تولتىردى. ال سوعىستا جەتٸستٸككە جەتۋ, تابىستى بولۋ ٷشٸن ٶتە كٷشتٸ حاندىق قاجەت ەدٸ. سوڭدىقتان ولار شىڭعىس حانعا ادال قىزمەت كٶرسەتتٸ. ولاردىڭ ورتاسىنان ٶتە قابٸلەتتٸ دجەبە, سۋبۋتاي, مۋحۋلي, شيكي حۋتۋكۋ سيياقتى قولباسشىلار شىقتى.
شىڭعىس حاننىڭ جاۋلاپ الۋ جورىعىنىڭ تابىستى بولۋى كٶشپەلٸ موڭعول ەسكەرٸنٸڭ قاتاڭ زاڭدارىنىڭ ٶتە دەلمە-دەل ەشبٸر ٶزگەرٸسسٸز, كەشٸرٸمسٸز, ەدٸلەتتٸ ورىندالۋىندا. تەڭدەسٸ جوق ۇيىمداستىرۋ قابٸلەتٸ مەن تەرتٸبٸنە نەگٸزدەلگەن ٶتە جىلدام قيمىلدايتىن, تەز قوزعالىستا بولعان كٶشپەلٸ جاساقتار ەسكەري تەرتٸبٸ ەلسٸز, كٶشٸپ-قونۋعا بەيٸمدەلمەگەن جەر شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن وتىرىقتى فەودالدىق مەملەكەتتەردٸ تاس-تالقان ەتٸپ جەڭدٸ. كٶرشٸ مەملەكەتتەردٸڭ جەڭٸلۋ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ ول ەندٸ فەودالدىق بٶلشەكتەنۋلەرٸنەن, بٸرٸن-بٸرٸ تىڭداماۋلارىنان, ٶزارا ٸشارا كەلٸسپەۋشٸلٸكتەن دە بولدى.
1209-1210 جىلى شىڭعىس حان ٶزٸنە سي سيا تاياگۋت (بٷگٸنگٸ قىتايدىڭ گاننۋ پروۆينتسيياسى) جەنە ۇيعىر مەملەكەتتەرٸن ٶزٸنە باعىندىردى. موڭعول ەسكەرٸ 1211-1215 جىلدارى اراسىندا قىتايدىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸن باسىپ الىپ, تٷك قالدىرماي توناپ, شٶل دالاعا اينالدىرىپ جٸبەردٸ. قىتايدىڭ سولتٷستٸگٸنٸڭ قالعان بٶلٸگٸن وڭتٷستٸك قىتايدى شىڭعىس حاننىڭ مۇراگەرلەرٸ باعىندىردى. قىتايدى تولىق جەڭٸپ باعىندارعان سوڭ, شىڭعىس حان ەسكەرلەرٸنٸڭ باستى كٷشٸن باتىسقا قاراي بۇردى. 1218 جىلى شىعىس تٷركٸستان مەن جەتٸسۋدى باسىپ العاننان كەيٸن 1219 جىلى ەسكەرٸن حورەزمشاحتى جاۋلاپ الۋعا جۇمىلدىردى. ولاردىڭ قولاستىندا بٷكٸل ورتا ازييا مەن يران بولاتىن. ول ەلدەردٸ باسىپ العان سوڭ ولار ٶتە مول دٷنيە-مٷلٸك بايلىعىنا جەنە جاڭا ەسكەري تەحنيكاعا يە بولدى.
بولاتبەك نەسەنوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
«پرەزيدەنت جەنە حالىق» گازەتٸ
ۇلت پورتالى
