Abylai hannyń qasynda Jalańash áýlie degen kóripkel baqsysy bolǵan eken. «Jalańash áýliesiz joryqqa shyqsam jolym bolmaidy» degen Abylai Kókjal Baraq babamyzdyń kegine qyrǵyzdy shabamyn degeninde Jalańash áýlie «Musylmanǵa qarsy barmaimyn» dep, Abyldaidan qashyp ketip, Ertistiń jaǵasyndaǵy bir aǵashtyń túbinen tabylady. Sonda Abylai han oǵan: «Olar musylman bolsa, onda, ózderi óltirgen batyrlarymyzdy nege qara jerge tapsyrmaǵan, tipti betterin de jappai ketken, eger de sen maǵan ermeseń, joldastyq haqymdy keshpeimin!» dep ertip alǵan desedi. Qyrǵyzdardyń máiitti qorlaityn jaman yrymdary jóninde «Manas» jyrynda da aitylady. Qyrǵyzdar jaýlaryn qorqytqanda: «Ata-babańnyń kórin qazyp alyp, súiekterin dalaǵa shashyp tastaimyn» deidi. Jońǵarlardan keiin qazaqtardyń aqyrǵy soǵysqan jaýlary qyrǵyzdar edi.
Sondyqtan bolar, qyrǵyzdarǵa tisterin batyrǵan Kabanbai batyrdyń, Kókjal Baraqtyń jatqan jerleriniń qupiia qalǵandary. Olardyń mazarlary belgili bolsa, qyrǵyzdar elge tyńshy jiberip, mindetti túrde kórlerin qazyp, máiitterin qorlar edi. Qazybek bek Taýasarulynyń da molasy tegistelip tastalǵan eken. Ol kisiniń jatqan jerin tek týystary ǵana bilgen. Keibir zertteýshiler ejelgi, iaǵni Shyńǵys hannyń maǵoldarynyń (oqy qazaqtardyń) da dástúrinde molany qupiia qaltyrý bolǵanyn aitady. Shyńǵys hannyń molasynyń qupiia qalýynyń basty sebebi joǵaryda aitylǵan «jaman yrymda» jatyr.
Qazirgi tańda Shyńǵys hannyń molasyn izdep júrgender az emes. Aqyrǵy kezderde «molasyn taptyq» deýshiler kóbeiip ketti. Osylai dep aityp júrgenderdiń kóbisi kóripkelder bolady. «Aian aldyq» dep jar salyp, sai-salany qazdyryp jatqandar da bar. Mine, osyndai kóripkel bizdiń Shyǵys Qazaqstannan da shyqty. Birneshe gazetterde, ǵalamtorda aty atalǵan bul kóripkeldiń aty-jóni Serik Samarqan bolady. Shyqqan tegi kereidiń Jantekeii, naǵashydan merkit, «Er Jánibek» qoǵamdyq qorynyń quryltaishysy Serik inimiz meni Almatyda turatyn belgili aqyn-jazýshy, til qairatkeri Shekerbaný Rahmetollaqyzy jeńgemiz arqyly taýyp alǵan edi. Jeńgemizdiń kóripkelderdiń kómegimen, sonyń ishinde shapyrashtynyń qyzy Baqyt Jumatovanyń da kómegimen Kókjal Baraq babamyzdyń jatqan jerin tapqany belgili. Al endi Seriktiń maǵan aitqan áńgimesi Shyńǵys hannyń jatqan jerinde edi. Sondyqtan da, meniń Shyńǵys han jóninde jazyp júrgenimdi estip, jeńgemizden telefonymdy alǵan eken. Qysqasyn aitqanda, meniń aralasýymmen Serik oblys ákiminiń orynbasarymen kezdesip, meniń jazyp bergenderimdi oqytyp, osynyń aqyrynda Shilikti alqabynda arheologiialyq jumystardy júrgizip jatqan arheologtar arnaiy tapsyrma alyp, Seriktiń aitqan jerinde barlaý jumystaryn júrgizip, arheologiialyq saraptamynyń qorytyndysyn shyǵardy. «Ál-Farabi» atyndaǵy ǵylymi ýniversitetiniń arheologiia kafedrasynyń aǵa oqytýshysy R.S. Jýmataevtyń saraptamasynda: «Po predvaritelnomý zamechaniiý mogilnik otnositsia k sakskomý vremeni (primerno datirýetsia 5-4 vv do nashei ery). Takie pamiatniki vstrechaiýtsia na Altae (Maiemer, Berel, Besoba, i dr.), Tarbagatae (Ashyly, Bazrshaly) , v Jetisý (Esik, Oijailaý i dr)» dep aitylǵan.
Al endi, Serik bolsa, bul tastardyń úiindisiniń 13 ǵasyrda paida bolǵanyn aitady. Kóripkel retinde bul tastardyń qai jerden ákelingenderin kórip turǵanyn da aitady. Bul jerde bizder Vanga apaidyń «men ótkendi de, bolashaqty da kino kórgendei kóremin» degenin eske alalyq. Kókjal Baraqtyń molasyn tapqan kóripkel de, aq kiizge oralǵan babamyzdyń máiitin qoiar jerine túiege artyp ákelgenderin, tipti qazan oshaqtyń qai jerge qoiylǵanyna deiin kórgen edi.
Sonymen, Serik Samarqan Shyńǵys handy qońyrat naǵashylary saqtardyń ǵurpymen qoiǵan deidi. Zaisan qalasy mańyndaǵy Sandyqtas atalatyn bul jerde úsh qorym jatyr. Seriktiń aitýynsha bireýinde Uly han, keleside súiikti jylqysy, úshinshide hannyń súiikti toqaly Esýi jatyr eken. Osydan 120 shaqyrym jerde «P» árpine, iaǵni, qońyrattardyń bosaǵa tańbasyna uqsas úigentasta Shyńǵys handy jerlegenderdiń qorymy, odan keiingi 80 shaqyrym jerde aldyńǵylardy óltirgenderdiń qorymy deimiz. Ańyz boiynsha aqyrǵylardy óltirgender Qaraqorymǵa jetkenderinde olardy da óltirgen eken. Keiingi óltirgender bulardyń kimder ekenderin, qaidan kelgenderin bilmegen. Shyńǵys hannyń jerlengen jerin Ógedei ǵana bilgen soń, osy hannyń arýaǵy Serikke aian bergen deidi. Serikke qasiet naǵashy jurty merkitten kelgen eken. Eń alǵash aian alǵanda ol sol kezdegi oblys ákimi Berdibek Saparbaevqa jolyqqan. Ákimshiliktegiler Seriktiń aitqandaryna qulaq aspaǵandarymen qoimai, Saparbaevtiń orynbasary, Bekbolat Tileýhannyń kúieý balasy Jaqsylyq Omar Serik jóninde «shizofrennik» degen laqap taratyp ketipti. Sondyqtan da Seriktiń olarǵa degen ókpesi qara qazandai, arty qaiyrly bolsyn! Jyndy bolatyndai eshteńe joq, Serik shejireni bir kisidei biletin, kerei Jánibek batyrdyń tarihyn jaqsy biletin, qazaqtyń salt-dástúrin, maqal-mátelderin jaqsy ustanǵan, sózge sheshen adam eken. Álgi Jaqsylyq Omardyń aqyly Serikti túsinýge jetpegen soń, osylai aitqan bolsa kerek.
Mine, osy Serikpen tanysqannan keiin men endi arheologiialyq izdenistermen de ainalysyp ketken edim. Jas kúnimde tarih fakýltetiniń stýdenti retinde arheologiialyq ekspeditsiiaǵa qatysqan meniń «saqtardyń qorymyn tapsam» degen pendeshilik (altyn qazyna tabý) armanym aldymnan shyqty. Buiyrtsa, mamyr aiynda qorymnyń basyna barmaqpyz. Oblystyń mádeniet basqarmasynyń mamandary aldymen skanerlik jumystar júrgizedi.
Endi qysqasha ǵana baqsy-balgerlerdiń tabiǵatyna toqtala ketelik. Kezinde Shoqannnyń «Sledy shamanstva ý kirgizov» degen eńbek jazyp, baqsylyqty «paiǵambarlyq» dep atap ketkeni belgili. («Eto prorochestvo»). Shoqan óz zamanynyń eń myqty baqsysynyń naimandardan shyqqanyn, uly baqsylardyń iesiniń «sary qyz» bolatynyn aitqan. Baǵanaly Qoilybai baqsynyń Nádir sholaq pen Er Sháilán degen eki iesiniń bolǵanyn, Qoilybaidyń albastynyń patshasymen shaiqasqanyn árine, jas Shoqan bireýdiń aýzynan jazyp alǵan. Bul jerdegi baqsynyń qulaǵyna sybyrlaityndardyń arýaqtar emes, ieler ekenderi aitylady. Ózimniń aǵam, aty álemge áigili Bazylqan qajy, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń halyq emshileri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy bolǵandyǵynan men bir kezderde osy qaýymdastyqtyń zańgeri retinde qyzmet jasap, talai-talai baqsy-balgerlerdi kórip, Bazylqan qajymen birge Qazaqstandy aralap em-domdarǵa qatysyp júrip, Shoqan siiaqty baqsylyqty men de jete zerttegen edim. Sondyqtan da, kezi kelgende «Naimannyń baqsy-balgerleri» atty eńbek jazdym. Jezqazǵandaǵy, Mańǵystaýdaǵy ataǵy shyqqan kóripkelderdi kórdim. Beket atanyń urpaǵyn da kórip, dem salǵyzǵan edim. Sary áýlie siiaqtylar quran oqyp, hatym shyǵaryp bergenge ǵana jarap júrdi. Sondyqtan da, Seriktiń qasietine kózim jetkende men oǵan qaljyń retinde: «Talai ákesin sabaǵandardy kórgen edim, biraq, dál sen siiaqty arbaǵa bailap sabaǵandy birinshi ret kórdim» degen edim. Qazir Máskeýde turatyn, Bazylqan qajynyń qasyndaǵy bir myqty orys kóripkel áiel siiaqty Sekeń de, telefon arqyly kórshi-qolańyńdy túgendep, attaryn atap, tústerin tústep otyrady eken. Baqsylyqta telepatiialyq qasiet bolady. Iaǵni, olar siz týraly aqparatty ózińizdiń oiyńyzdan osy qasieti arqyly aýlap alady da, tań qaldyryp aqshańyzdy sypyryp alady. Bul degeniń naǵyz siqyr, iaǵni sharlatandyq. Al endi, sizdiń ózińiz bilmeitin, ózińizge qatysty aqparatty aitqan baqsynyń qasietinde kúmán bolmaý kerek. Máselen, siz ózińizdiń esińizdi kirmegen kezden asyrandy bala ekenińizdi bilmeseńiz de, Serik siiaqty kóripkelder bilip qoiady. Bular aqparatty ǵaryshtan (Kók Táńirinen) alady. Máselen, Tamǵalydaǵy tastarda ariilerdiń zamanynda salynǵan sýretterdiń maǵynasyn aita alǵan kóripkel, kosmoenergetika progressory Bibi Sandýǵash meniń arǵy atamnyń búrkitshi bolǵanyn aitqan edi. Bundai aqparat meniń oiymda bolǵan emes. Tek eki jyldan keiin ǵana men Dúsip atamnyń úlken sopy, qalpe bolǵanyn shejireshilerden bildim. Qalpe degenimzidiń itbegi, qusbegi, saiatshy ekeni belgili. Serik te osy siiaqty, adamnyń oiynda joq aqiqat aqparatty aita alady.
Byltyrǵy jyly Shyǵys Qazaqstanda jaýyn-sháshin kóp bolyp, egin men shópti shiritip, Ertisti arnasynan asyrdy. Qytailar topan sýdan qorqyp bógeýdi ashyp jiberdi. Serik bolsa bir jyl buryn osy «kishi topan sý» jóninde aian alyp, jańbyrdy Aral teńizine tartý maqsatymen Aral aýdanynyń ákimine tasattyq jasatýǵa barǵan eken. Serikti jyndyǵa sanaǵan álgi ákim poezǵa bilet alyp berýge jaramai, ony «qoian» retinde bir vagonga otyrǵyzyp Almatyǵa shyǵaryp salypty. Bulttardy tartý qasieti bar baqsylar jóninde bizder tarihtan bilemiz. Máselen, naimannyń Kúshlik baqsysy osyndai jasai alǵan. Qoilybai men aqnaimandyq Qazy Qumar baqsylar osyndai qasitetteriniń kúshimen qobyzdaryn tobylǵynyń túbinde bailaýly turǵan jerinen tarta alǵan. Bul qasiet ǵylymda telekinez dep atalady. Ózendi qaq aiyrǵan albannyń jieni Raimybek batyrdyń, teris aǵyzǵan syban-naiman Baianbai áýlieniń, bireýlerdiń aldyndaǵy dastarqandy ózenniń arǵy jaǵynan tartyp alǵan arǵyn Túlkibai áýlielerdiń báriniń kúshi osy telekinezdik qasietterinen bolǵan. Álgi ákimsymaq bir taidy soidyrtyp, halyqty jinap tasattyq jasatqanda, Serik bulttardy tartqanda bálkim, Aral tirilip keter me edi?
Serik Kalachidegi uiyqtap qalǵandardyń sebebin duǵadan kóredi. Sondyqtan ol jergilikti aqparat quraldarynyń basshylaryna baryp: «Meni Kalachiga aparyńdar, ol jaqta bir maýbasty oiatqanymda meniń aitqanyma senetin bolasyńdar!» dep qanshama aitsa da álgiler senbegen eken. Seriktiń aitýynsha Kalachi turǵyndaryna duǵa jibergen orys áieli, úkimetti úrkitý úshin osyny jasaǵan eken. Kazir Reseige qashyp ketken deidi. Óziniń aitqanynda, Seriktiń boiynda Qydyr ata júredi eken. Men Serikke Qydyr atamyzdyń Kók Táńirlik paiǵambar bolǵanyn aityp berdim. Keibir shejire nusqalary kúlli qazaqty Qydyr paiǵambardan taratady. Menińshe, Seriktiń boiynda Kók Táńiriniń paiǵambary júrgen soń, oǵan osyndai aian berilgen. Óitkeni, biz biletinimizdei Shyńǵys han tek qana Kók Táńirine syiynǵan. Jáne de, abyz rý adaidyń tóli bolǵan Shyńǵys hannyń óziniń de Kók Táńirimen bailanysy bolǵan. Serik bolsa, Shyńǵys handy japondyqtardyń laqabyna sai merkitke sanap, aiandy merkittiń jieni retinde alǵanyn aitady.
Al endi, Seriktiń óziniń ata tegine keletin bolsaq, keibir shejireshiler Abaq-kereidegi Jantekei atany Joshynyń ulyna jatqyzady. (Halel ata). Anyǵynda, Jantekeiler (Shandeke) Kókjal Baraqtyń rýy Óteilermen birge Ózbek handyǵy kezindegi naimandardyń quramynda bolǵan. Bulardyń (jantekeilerdiń) arǵy túbi asyl tekti qańly-qiiattar. Negizinde, Orta júzdegi arǵyn, naiman, ýaq, kereidiń túbi bir – sary qańly. Sondyqtan da shejirede Sarymannan (sary+man – sary adam) Aqjol, Aqsopy, ekinshi báibisheden Qoianbai, Aqjoldan Arǵyn, Aqsopydan Naiman, Qoianbaidan Ýaq, Kerei» dep aitylady. Bul jerdegi Qoianbaiymyz Hasen Qoja-Ahmet aitqan Qoian-Hýian-Qiian, iaǵni, qańly-qiiattardyń «Ergene qońǵa ketti» degen mifologiialyq babasy. Alai da, Ýaqtar men Kereiler ekinshi báibisheden týǵandyqtarynan inal, iaǵni, Kai áýletiniń taq muragerleri bola almaǵan. Sondyqtan da, Shyńǵys hannyń dáýirinen buryn qurylǵan Kerei handyǵynyń dárejesi, ataq-abyroiy Orta Aziiada, nemese qańly-qypshaq áleminde ókiresh-inaldar, iaǵni, naǵyz taq muragerleri qurǵan Naiman handyǵyndai bola almaǵan. Kereilerdiń aqyrǵy hanynyń basyn naimandar Shyńǵys handy jaqtaǵany úshin kesip alyp, altyn-kúmispen qaptap taqtyń arqasyna ilip qoiyp: «Taqtaǵy seniń orynyń da, qańly-qiiatqa shataǵy joq Shyńǵys hannyń oryny da osylai ǵana bolmaq» degen syńai tanytyp otyrǵan. Abaq-kereidiń túbin shapyrashty deitinder de bar. Al endi, shapyrashtynyń da túbi qańly-qiiat, naǵashydan qońyrat bolady. Sondyqtan da qarakeresek-qiiattan shyqqan Kazybek bi, úisinderge jazylyp ketken shapyrashtyny: «Shapyrashty meniń adasym» degen eken. Shapyrashtynyń da, Abaq-kereidiń de túbi, arǵy tegi azyq-sarmat (iazig) sary úisinderge «úsh qainasa da sorpasy qosylmaidy». Endi saqtardyń jerleý dástúri jóninde sóz qozǵalyq.
Qazirgi mańǵoldar jóninde Serik Samarqannyń ózi: «Shyńǵys hannyń qazirgi mańǵoldardan týýy múmkin emes, Shyńǵys handai tulǵa bulardyń gendik qorynda (genofond natsii) joq!» deidi. Rasynda da, qazirgi mańǵoldardyń túp atalary Shýn Vei, iaǵni, ashyna-qytai (shýn-ýshyn-sina). Al endi, sina-qytailar eshqashan da jaýynger halyq bolǵan emes, sondyqtan da Shyńǵys handai jaýyngerdiń bulardan týýy múmkin emes.
Adailardyń arii-saqtardyń urpaqtary ekenderi belgili. Negizinde kóptegen zertteýshiler saqtardyń mádenietin ariilik dep sanalatyn Andronov mádenietine jatqyzady. Shyńǵys han adaidyń tóli bolǵanda, árine, sol zamannyń qazaqtarynyń jerleý dástúri boiynsha qoiylǵan. Qazirgi mańǵoldardyń babalary jerleý dástúrin ustanbaǵan, óitkeni, sol zamanda da, qazirgi tańda da olardyń dini Kók Táńirlik dinge bóten edi. Saqtardyń máiitti jerleý rásimi asa ár qily da, kúrdeli bolǵan. Olar ólgenderin kiimimen jerleitin bolǵan. Marqumnyń qarý-jaraǵy, ydys-aiaǵy, tutynǵan zattary, mingen aty er-turmanymen birge jerlengen bolǵan. Beiittiń basyna oba tas úiilip, beiittiń úi ornyndai aýmaǵy taspen qorshalǵan. Kóbinde jer asty úi retinde kór qazylyp, bórenelermen qabyrǵalary qaptalǵan bolǵan. Saqtar babalarynyń jatqan beiitterine ainalyp kelip otyrǵan. Sol kezde qurban shalatyn bolǵan. Olar babalarynyń beiiti turǵan jerler úshin jan aianbai jaýlarymen soǵysqan. Saqtardyń ata beiitine degen iltipáti óte joǵarǵy deńgeide bolǵan.
Máiitti sarkofagqa, iaǵni, astaý tabytqa salatyn bolǵan. Astaý tabytty emen aǵashy siiaqty jýan aǵashtardan oiyp jasaityndary da kezdesedi. Tańǵut joryǵynda qaitys bolǵan Shyńǵys handy osyndai astaý tabytqa salyp, tabytty toltyra bal quiyp tastaǵan desedi. Osy kúiinde máiit jerleitin jerine ákelingen. Serik aitqan Sandyqtasta júzge jýyq ýigentastar kezdesedi. Alai da, olardy qorym dep eshkim de oilamaǵan. Bir kózge qaraǵanǵa bul jer quryp qalǵan ózenniń arnasyna uqsaidy. Sondyqtan da jergilikti halyq shaǵyn ǵana tómpeshikterdi kezindegi sý asty tastary dep oilap júrgen bolsa kerek. Bul qorymdar kezinde tonalmaǵan syńaily. Arheologtar úigentastardyń úsheýin ǵana qorym dep otyr. Qorymdardyń fotosýretine qaraǵanda men arheologiiadan habarym bolsa da, bul úigentastardy qorym dap oilamas edim. Mamyr aiyn kútýdemiz.
Qairat Zaryphan,
Shejiretanýshy
